Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác là quần thể di tích gắn liền với cuộc đời, sự nghiệp và y đức của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, một trong những danh nhân tiêu biểu của nền y học cổ truyền Việt Nam. Di tích nằm trên vùng đất Hương Sơn, Hà Tĩnh, nơi gắn bó sâu sắc với cuộc đời hành nghề y, nghiên cứu y thuật và những năm tháng cuối đời của ông.
Ngày 26/11/2024, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long ký Quyết định số 1473/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác là di tích quốc gia đặc biệt, thuộc đợt 16. Với Hà Tĩnh, đây là di tích thứ hai được xếp hạng quốc gia đặc biệt, sau Khu lưu niệm Nguyễn Du được xếp hạng năm 2012.
Trước đó, Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử quốc gia vào năm 1990. Việc được nâng hạng di tích quốc gia đặc biệt đúng vào dịp kỷ niệm 300 năm ngày sinh Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác càng làm nổi bật ý nghĩa của quần thể di tích, tạo thêm cơ sở để bảo tồn và phát huy những giá trị gắn với cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng y đức của Đại danh y.
Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác sinh năm 1724, mất năm 1791, trong một gia đình có truyền thống khoa bảng tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Thân phụ của ông là Lê Hữu Mưu (1675 – 1739), đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ, từng giữ chức Hữu thị lang Bộ Công, Nhập thị kinh diên và được phong tước Phu đình Bá. Sau khi mất, ông được truy tặng hàm Thượng thư.
Mẹ của Lê Hữu Trác là Bùi Thị Thưởng, quê vùng Bàu Thượng, nay thuộc xã Quang Diệm, tỉnh Hà Tĩnh. Chính quê mẹ đã trở thành nơi gắn bó lâu dài với cuộc đời và sự nghiệp của Đại danh y.
Biệt hiệu Hải Thượng Lãn Ông được giải thích là sự kết hợp giữa chữ “Hải”, lấy từ quê cha ở Hải Dương, chữ “Thượng”, gắn với địa danh Bàu Thượng quê mẹ, và “Lãn Ông”, mang ý nghĩa người không màng danh lợi, quyền thế. Tên gọi này về sau trở nên quen thuộc và được sử dụng rộng rãi khi nhắc đến Lê Hữu Trác.
Hải Thượng Lãn Ông không chỉ là một danh y có đóng góp đặc biệt cho nền y học dân tộc mà còn là nhà thơ, nhà văn và nhà tư tưởng có tư tưởng tiến bộ, giàu tinh thần nhân đạo. Cuộc đời ông gắn với quá trình nghiên cứu y thuật, bốc thuốc, chữa bệnh cứu người và truyền lại những kinh nghiệm quý báu cho các thế hệ sau.
Công trình tiêu biểu nhất của ông là Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, bộ sách đồ sộ tổng hợp những kiến thức về y học, dược học và kinh nghiệm chữa bệnh. Những tư tưởng về nghề y và đạo đức của người thầy thuốc được thể hiện trong các tác phẩm của ông đã trở thành một phần quan trọng trong truyền thống y đức Việt Nam.
Sau khi qua đời, Lê Hữu Trác được nhân dân và giới y học suy tôn là “Y thánh của Việt Nam”. Những di sản mà ông để lại không chỉ có giá trị đối với lịch sử y học cổ truyền mà còn phản ánh tư tưởng nhân văn, tinh thần trách nhiệm của người thầy thuốc đối với con người và cộng đồng.
Khu mộ dưới chân núi Minh Tự
Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác gồm hai khu vực chính: khu mộ và tượng đài Lê Hữu Trác thuộc thôn Hải Thượng, xã Sơn Trung và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác thuộc thôn Bảo Thượng, xã Quang Diệm.
Khu mộ nằm dưới chân núi Minh Tự, trong khuôn viên rộng khoảng 17.371,3 m². Từ khu mộ đến tượng đài khoảng 600 m và đến Khu lưu niệm khoảng 7 km. Phía trước khu mộ là sông Ngàn Phố, phía Tây có núi Đại Hàm án ngữ, tạo nên thế cảnh quan hài hòa giữa núi và sông.
Mộ là nơi yên nghỉ của Lê Hữu Trác từ khi ông qua đời năm 1791 đến nay. Phần mộ có diện tích khoảng 15 m², được xây dựng bằng đá nguyên khối, quay về hướng Tây Nam. Qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo, vị trí, hướng và hình thức cơ bản của ngôi mộ vẫn được giữ gìn.
Không gian khu mộ nằm giữa núi rừng Hương Sơn, yên tĩnh và thoáng đãng. Từ trên cao nhìn xuống, hình dáng khu mộ tạo nên nét đặc biệt giữa cảnh quan tự nhiên, gợi liên tưởng đến thú chơi diều sáo vốn là một trong những sở thích của Đại danh y lúc sinh thời.
Tượng đài Hải Thượng Lãn Ông
Tượng đài Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác được xây dựng trên núi Minh Tự, thuộc thôn Hải Thượng, xã Sơn Trung, trong khuôn viên khoảng 1.655 m². Đây cũng là khu vực gắn với cuộc đời hành nghề thuốc và những năm tháng Đại danh y sống, nghiên cứu y thuật tại vùng núi rừng Hương Sơn.
Tượng nằm ở độ cao khoảng 300 m so với mực nước biển, được làm bằng đá cẩm thạch, cao 16,91 m, ghép từ 84 phiến đá với tổng trọng lượng khoảng 350 tấn. Bệ tượng cao 4,2 m, ngang 4,3 m. Trên tay phải, tượng Lê Hữu Trác cầm một cuốn sách, tay trái cầm một nắm cây thuốc, thể hiện hình ảnh người thầy thuốc gắn bó với y thuật và dược liệu.
Phía sau tượng là ba bức phù điêu khắc những lời răn dạy của Lê Hữu Trác về y đức và y thuật, được trích từ các tác phẩm của ông. Tượng đài và hệ thống phù điêu được xây dựng, hoàn thành năm 2012 trong Dự án đầu tư, tôn tạo Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.
Toàn bộ công trình sử dụng hơn 400 tấn đá xanh, trong đó có những phiến đá nguyên khối nặng tới 17,5 tấn. Công trình góp phần tạo điểm nhấn cho không gian tưởng niệm, đồng thời thể hiện sự tôn kính đối với những đóng góp của Đại danh y cho nền y học Việt Nam.
Khu lưu niệm Lê Hữu Trác
Khu lưu niệm Lê Hữu Trác nằm tại thôn Bảo Thượng, xã Quang Diệm, trong khuôn viên rộng khoảng 11.249,2 m², bên bờ sông Ngàn Phố. Quần thể gồm cổng, nhà bia, núi giả, hồ sen, bái đường và thượng điện.
Không gian được bố trí theo kiểu kiến trúc chữ Nhị, các hạng mục nằm cân đối và hài hòa trong khuôn viên có tường bao khép kín. Cách tổ chức này tạo nên không gian phù hợp cho hoạt động tưởng niệm, tế lễ, bảo quản hiện vật và giới thiệu những giá trị gắn với cuộc đời Đại danh y.
Nổi bật trong Khu lưu niệm là nhà thờ Lê Hữu Trác, tức thượng điện. Đây là công trình nguyên gốc, gắn với phần lớn cuộc đời của ông khi về quê mẹ sinh sống. Tại đây, Lê Hữu Trác từng nghiên cứu y thuật, bốc thuốc, chữa bệnh cứu người và hoàn thành bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh.
Khuôn viên Khu lưu niệm còn bảo tồn nhiều loại cây ăn quả bản địa như mít, nhãn, ổi, đào, chanh và đặc biệt là nhiều cây thuốc nam như kim ngân, hương nhu, hà thủ ô, cà gai leo, tía tô, bạc hà, sâm báo, đinh lăng… Việc bảo tồn hệ thống cây thuốc tạo nên nét riêng cho khu di tích, đồng thời góp phần giới thiệu nguồn dược liệu gắn với nền y học cổ truyền.
Tại đây hiện còn lưu giữ một số tư liệu, hiện vật liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Hải Thượng Lãn Ông như sách thuốc, dụng cụ bào chế thuốc, các tư liệu về y thuật cùng những hiện vật phản ánh đời sống của ông. Đây là nguồn tư liệu có giá trị phục vụ nghiên cứu về Lê Hữu Trác và lịch sử y học cổ truyền Việt Nam.
Giá trị của di tích
Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác là một di tích có giá trị đặc biệt bởi phần lớn các địa điểm quan trọng đều gắn trực tiếp với cuộc đời và sự nghiệp của Đại danh y. Từ nơi yên nghỉ dưới chân núi Minh Tự, tượng đài trên núi đến ngôi nhà nơi ông sinh sống, nghiên cứu và chữa bệnh, quần thể tạo thành một không gian tưởng niệm có tính liên kết cao.
Giá trị của di tích không chỉ nằm ở hệ thống kiến trúc và cảnh quan mà còn ở những tư liệu, hiện vật liên quan đến y thuật, dược học và cuộc đời Lê Hữu Trác. Đặc biệt, Khu lưu niệm với hệ thống cây thuốc nam góp phần tái hiện một phần môi trường nghiên cứu và thực hành y học cổ truyền mà Đại danh y từng gắn bó.
Việc xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2024 là dấu mốc quan trọng trong quá trình bảo tồn và phát huy di sản Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục gìn giữ không gian di tích, bảo vệ hiện vật, nghiên cứu các giá trị về y học và văn hóa, đồng thời giáo dục truyền thống về y đức, tinh thần nhân đạo và trách nhiệm của người thầy thuốc.
Gắn với vùng đất Hương Sơn giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác hôm nay không chỉ là nơi tưởng niệm một danh y mà còn là địa chỉ nghiên cứu, giáo dục và tìm hiểu về lịch sử y học dân tộc. Những giá trị mà Hải Thượng Lãn Ông để lại tiếp tục được lưu giữ qua di tích, hiện vật, sách vở và ký ức của cộng đồng, góp phần khẳng định vị trí đặc biệt của ông trong lịch sử văn hóa và y học Việt Nam.
