Địa đạo Củ Chi là một hệ thống công trình quân sự đặc biệt được hình thành, phát triển qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Nằm trong vùng đất được biết đến với tên gọi “đất thép”, hệ thống địa đạo không chỉ là nơi trú ẩn, cất giấu tài liệu, vũ khí và bảo toàn lực lượng mà còn trở thành một trận địa chiến đấu liên hoàn, gắn với hoạt động của các cơ quan lãnh đạo, chỉ huy cách mạng và quân dân Củ Chi trong nhiều năm chiến tranh.
Địa đạo được hình thành từ khoảng năm 1948, trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Những đoạn địa đạo đầu tiên được đào tại hai xã Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An, từ đó tên gọi Địa đạo Củ Chi dần được sử dụng để chỉ hệ thống công trình ngầm được xây dựng trên địa bàn. Ban đầu, địa đạo chỉ gồm những đoạn hầm ngắn, kết cấu đơn giản, chủ yếu phục vụ việc cất giấu tài liệu, vũ khí và trú ém cán bộ trong vùng địch hậu.
Bước sang thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, hệ thống địa đạo từng bước được củng cố, mở rộng và liên kết thành mạng lưới quy mô lớn. Từ năm 1961, khi Khu ủy và Bộ Chỉ huy Quân khu Sài Gòn – Gia Định lựa chọn Củ Chi làm địa bàn hoạt động, hệ thống địa đạo phát huy ngày càng rõ vai trò của một căn cứ chiến đấu, hậu cần và chỉ huy. Đặc biệt từ năm 1966, trước sự gia tăng hoạt động quân sự của quân đội Mỹ tại miền Nam, quân và dân Củ Chi tiếp tục đào thêm, mở rộng và hoàn thiện hệ thống hầm ngầm.
Từ những đoạn hầm ban đầu, quân và dân Củ Chi đã hình thành một hệ thống đường hầm nhiều tầng, nhiều nhánh, có tổng chiều dài hơn 200 km, kết hợp với khoảng 500 km chiến hào và công sự trên mặt đất. Các tuyến hầm được bố trí liên hoàn, tận dụng địa hình tự nhiên và kết nối với các khu vực chiến đấu, sinh hoạt, hậu cần, y tế và chỉ huy. Hệ thống này tạo thành một trận địa đặc biệt, giúp lực lượng cách mạng có thể bám trụ lâu dài ngay trong vùng thường xuyên bị quân địch càn quét.
Địa đạo Củ Chi trong chiến tranh
Trong suốt thời gian tồn tại của căn cứ, quân đội Mỹ và chính quyền Sài Gòn liên tục tổ chức các hoạt động đánh phá nhằm phá hủy hệ thống địa đạo và các căn cứ cách mạng tại Củ Chi. Nhiều phương thức được sử dụng như bơm nước vào địa đạo, đưa lực lượng chuyên tìm và phá hầm xuống lòng đất, sử dụng chó nghiệp vụ để phát hiện cửa hầm, dùng xe cơ giới san ủi và tổ chức các cuộc hành quân quy mô lớn.
Theo tư liệu về di tích, quân đội Mỹ và chính quyền Sài Gòn đã thực hiện khoảng 5.000 cuộc hành quân càn quét vào vùng căn cứ Củ Chi. Trung bình mỗi năm có khoảng 330 trận càn với nhiều lực lượng, cấp độ và hình thức tác chiến khác nhau. Trong giai đoạn 1954 – 1975, khoảng 500.000 tấn bom đạn được trút xuống Củ Chi, bình quân tương đương khoảng 1,5 tấn bom đạn trên mỗi người dân. Bên cạnh đó, khoảng 480 tấn chất độc hóa học các loại cũng được sử dụng tại khu vực này.
Trong điều kiện chiến tranh ác liệt, hệ thống địa đạo trở thành nơi quân và dân Củ Chi bám trụ, tổ chức chiến đấu và duy trì hoạt động của các cơ quan cách mạng. Từ địa đạo, lực lượng vũ trang kết hợp các hình thức đấu tranh quân sự, chính trị và binh vận, vận dụng nhiều cách đánh như bắn tỉa, phục kích, tập kích và đánh áp sát. Phương thức chiến đấu dựa vào địa hình, công sự và mạng lưới hầm ngầm giúp lực lượng cách mạng hạn chế ưu thế về phương tiện chiến tranh hiện đại của đối phương.
Trong hai cuộc kháng chiến, quân và dân huyện Củ Chi đã tham gia và tổ chức 4.269 trận đánh lớn, nhỏ, loại khỏi vòng chiến đấu 22.582 quân địch, bắt sống hơn 10.000 lính Mỹ và 710 lính thuộc quân đội Sài Gòn; vận động làm rã ngũ khoảng 32.000 người. Lực lượng cách mạng phá hủy và đánh chiếm hơn 5.168 xe quân sự, phần lớn là xe tăng và xe bọc thép; bắn rơi hoặc làm hư hỏng 256 máy bay, chủ yếu là trực thăng; bắn chìm hoặc đốt cháy 22 tàu, xuồng chiến đấu; đánh sập hoặc làm hư hỏng 173 cầu, cống; thu 8.581 khẩu súng các loại và bức hàng, bức rút hoặc đánh sập khoảng 270 lượt đồn bốt.
Những con số trên phản ánh quy mô của cuộc chiến đấu diễn ra tại vùng đất Củ Chi, đồng thời cho thấy vai trò của hệ thống địa đạo trong việc duy trì lực lượng và tổ chức trận địa trong điều kiện bị đánh phá liên tục.
Tuy nhiên, chiến tranh cũng để lại những tổn thất rất lớn. Trong hai cuộc kháng chiến, 10.101 dân thường Củ Chi bị thiệt mạng, hơn 10.000 chiến sĩ và thanh niên hy sinh. Khoảng 28.421 ngôi nhà bị cháy, hơn 20.000 ha ruộng, rẫy và rừng bị tàn phá. Những mất mát này trở thành một phần quan trọng trong lịch sử vùng đất Củ Chi và được ghi nhớ trong không gian di tích ngày nay.
Cấu trúc hệ thống địa đạo
Hệ thống địa đạo Củ Chi được tổ chức theo nguyên tắc lấy những tuyến đường hầm chính làm “xương sống”, từ đó phát triển thành nhiều nhánh nối với nhau hoặc hoạt động độc lập tùy theo địa hình. Một số nhánh địa đạo được đào hướng ra sông Sài Gòn, tạo đường thoát và liên hệ với vùng căn cứ Bến Cát thuộc Bình Dương trong những trường hợp cần thiết.
Các đường hầm được đào với nhiều độ sâu khác nhau, có khả năng chịu được sức ép từ pháo binh và trọng lượng của xe tăng, xe bọc thép. Một số đoạn sâu hơn được thiết kế để hạn chế ảnh hưởng của bom cỡ nhỏ. Có những khu vực địa đạo được cấu tạo từ hai đến ba tầng, trong đó tầng trên gọi là “thượng”, tầng dưới gọi là “trầm”. Các tầng được nối với nhau bằng những cửa lên xuống có nắp hầm bí mật.
Bên trong hệ thống hầm có các nút chặn được bố trí tại những vị trí cần thiết nhằm hạn chế sự xâm nhập của quân địch hoặc ngăn chất độc hóa học lan sâu vào đường hầm. Một số đoạn hầm rất hẹp, tạo thành những “eo” mà người di chuyển phải cúi hoặc lách người mới có thể đi qua.
Dọc theo đường hầm là các lỗ thông hơi được bố trí và ngụy trang kín đáo trên mặt đất. Nhiều cửa hầm được thiết kế kết hợp với các vị trí chiến đấu, ổ bắn tỉa. Tại những khu vực hiểm yếu, hệ thống hầm còn kết hợp với hầm chông, hố đinh, mìn và nhiều loại cạm bẫy. Xung quanh một số cửa lên xuống có bố trí các vị trí phòng thủ, trong đó có mìn chống tăng và các thiết bị phục vụ việc chống lực lượng đổ bộ bằng trực thăng.
Địa đạo không chỉ phục vụ chiến đấu mà còn hình thành một không gian sinh hoạt tương đối hoàn chỉnh dưới lòng đất. Liên kết với các tuyến hầm là những hầm nghỉ có thể mắc võng, kho chứa vũ khí và lương thực, giếng nước, bếp Hoàng Cầm, nơi làm việc của cán bộ lãnh đạo, hầm quân y, hầm giải phẫu và khu chăm sóc thương binh. Một số hầm chữ A được thiết kế chắc chắn để phụ nữ, người già và trẻ em trú ẩn.
Ngoài ra còn có những không gian lớn hơn, có mái và hệ thống ngụy trang phía trên, được sử dụng làm nơi hội họp, sinh hoạt và tổ chức các hoạt động văn nghệ. Vì vậy, địa đạo hình thành một hệ thống vừa phục vụ chiến đấu, vừa đáp ứng các nhu cầu chỉ huy, hậu cần, y tế và sinh hoạt trong điều kiện chiến tranh kéo dài.
Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi
Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi hiện gồm các khu vực quan trọng như Địa đạo Bến Dược, trong đó có Căn cứ Quân khu Sài Gòn – Gia Định (Khu A) và Căn cứ Khu ủy Sài Gòn – Gia Định (Khu B), cùng với Địa đạo Bến Đình, căn cứ của Huyện ủy Củ Chi.
Khu vực bảo vệ I
Khu vực bảo vệ I gồm một phần hệ thống đường hầm cùng các công trình được phục dựng, tôn tạo tại Khu A, Khu B và Địa đạo Bến Đình.
Căn cứ Quân khu Sài Gòn – Gia Định (Khu A) có diện tích 66.586,4m², gồm hệ thống địa đạo và nhiều cụm công trình phục vụ chỉ huy, chiến đấu, sinh hoạt và hậu cần như hội trường, hầm chông, hầm họp của Chính ủy và Bộ Tư lệnh, hầm làm việc, hầm nghỉ của Phó Chính ủy, hầm làm việc của Tư lệnh và Phó Tư lệnh, Hầm chữ A, hầm thư ký, giếng nước, ụ chiến đấu, ổ chiến đấu, các cửa hầm và lỗ thông hơi, hầm Quân y, hầm giải phẫu, bếp Hoàng Cầm, nhà ăn, hầm may quân trang, hầm Công binh xưởng, khu trưng bày vũ khí tự tạo, hố bom, trạm y tế và một số công trình phục vụ khách tham quan.
Một cụm công trình gồm ụ thông hơi và hai miệng địa đạo dẫn ra sông Sài Gòn có diện tích khoảng 667,9m², phản ánh một trong những hướng liên kết quan trọng của hệ thống địa đạo với địa hình bên ngoài.
Căn cứ Khu ủy Sài Gòn – Chợ Lớn (Khu B) có diện tích 16.664,8m², gồm hệ thống địa đạo cùng nhiều hầm và công trình phục vụ hoạt động của cơ quan lãnh đạo. Trong đó có bếp Hoàng Cầm, hầm y tế, hầm chứa lương thực, hầm văn thư, hầm đội bảo vệ, hầm ở và làm việc của Bí thư Khu ủy Sài Gòn – Gia Định, hầm họp Ban Thường vụ Khu ủy, hố bom, hầm ở và làm việc của các đồng chí lãnh đạo Khu ủy, hầm hội trường và hầm nước phục vụ phòng cháy, chữa cháy.
Địa đạo Bến Đình có diện tích 67.086,2m², gồm hệ thống đường hầm và nhiều công trình tái hiện hoạt động chiến đấu, sinh hoạt của lực lượng du kích và cơ quan Huyện ủy Củ Chi. Khu vực này có hội trường chiếu phim, hầm bí mật, hầm chông, ụ chiến đấu cá nhân, chiến hào, lối lên xuống địa đạo, khu tái hiện không gian nghỉ ngơi của du kích, lỗ thông hơi được ngụy trang như ụ mối, xe tăng M41, nhà trưng bày vũ khí tự tạo, xưởng công binh, nhà tái hiện các làng nghề truyền thống như làm bánh tráng, nấu rượu, xay lúa, khu tái hiện cảnh đào địa đạo, hầm may quân trang, nhà làm dép râu, hố bom B52, hầm bảo vệ, hầm ở và làm việc của Bí thư Huyện ủy, hầm hội trường, bếp Hoàng Cầm, hầm ăn, ụ chứa khói, lỗ thoát khói và hầm y tế.
Khu vực bảo vệ II
Khu vực bảo vệ II bao quanh một phần Khu A, Khu B và Địa đạo Bến Đình, đồng thời bao gồm nhiều công trình tưởng niệm, trưng bày và tái hiện lịch sử.
Tại khu vực này có Đền Tưởng niệm Liệt sĩ Bến Dược, diện tích khoảng 40.299,3m². Công trình khởi công ngày 19/5/1993, khánh thành giai đoạn 1 ngày 19/12/1995, gồm hoa viên, nghi môn, nhà bia, đền thờ và tháp. Tầng hầm của đền là không gian trưng bày các tác phẩm điêu khắc, đúc đồng, tranh, sa bàn và hệ thống bảng chữ giới thiệu những sự kiện tiêu biểu trong cuộc kháng chiến chống Mỹ của quân và dân Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định, với chủ đề “Sài Gòn – Gia Định kiên cường bất khuất”, được tổ chức thành 9 phân khu tương ứng với 9 chủ đề.
Khu tái hiện vùng giải phóng và khu vực mô phỏng cảnh quan kiến trúc Biển Đông, Nhà trưng bày sa bàn Trận càn Cedar Falls có tổng diện tích khoảng 197.633,5m².
Khu tái hiện vùng giải phóng giới thiệu không gian Củ Chi từ sau phong trào Đồng Khởi năm 1961 đến năm 1974, với nhiều công trình và cảnh quan được phục dựng như cổng chào một xã trong vùng giải phóng, cảnh đào địa đạo, trạm giao liên, nhà dân, tiệm sửa xe đạp, tiệm cắt tóc, lớp học Thành đoàn, trường học, nhà trưng bày về Trận đánh Sở Đất Thịt, Trận đánh tại Ngã ba Cây Gõ, khu chế tạo mìn từ bom và đạn pháo lép, những khu dân cư, chùa chiền bị tàn phá, không gian tái hiện cuộc họp của Khu ủy Sài Gòn – Gia Định và khu vực vùng trắng.
Khu vực mô phỏng cảnh quan kiến trúc Biển Đông tái hiện hình ảnh đất nước Việt Nam trải dài theo Biển Đông. Trong đó có ba mô hình thu nhỏ đại diện cho những biểu tượng kiến trúc, văn hóa của ba miền Bắc – Trung – Nam gồm Chùa Một Cột, Ngọ Môn Huế và Bến Nhà Rồng. Các công trình này được khởi công ngày 24/5/2008 và khánh thành ngày 19/12/2009.
Ngoài ra còn có Đền thờ thuộc Khu Truyền thống cách mạng Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định, diện tích khoảng 41.582,7m², gồm hoa viên, tam quan, đền thờ chính, hai đền thờ phụ ở hai bên và các công trình phụ trợ.
Bên cạnh các công trình thuộc hai khu vực bảo vệ, trong khuôn viên khu di tích còn có khu bắn súng thể thao, văn phòng làm việc, khu khách sạn, nhà hàng, khu vực nhà để xe và một số công trình phục vụ hoạt động của di tích.
Giá trị lịch sử và ý nghĩa của Địa đạo Củ Chi
Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi là nơi các cơ quan lãnh đạo Khu ủy và Quân khu Sài Gòn – Gia Định từng sinh sống, làm việc và trực tiếp chỉ đạo hoạt động cách mạng tại Sài Gòn – Gia Định. Nhiều cán bộ hoạt động tại đây sau ngày đất nước thống nhất đã trở thành những nhà lãnh đạo cấp cao của Trung ương, tiêu biểu như Nguyễn Văn Linh, Võ Văn Kiệt, Trần Bạch Đằng, Mai Chí Thọ và nhiều cán bộ khác.
Địa đạo đồng thời gắn với cuộc sống, chiến đấu và sự hy sinh của quân và dân Củ Chi. Từ lòng đất, các lực lượng cách mạng tổ chức hoạt động quân sự, chính trị và hậu cần, duy trì sự hiện diện trong vùng căn cứ giữa điều kiện bị đánh phá liên tục.
Giá trị nổi bật của Địa đạo Củ Chi nằm ở hệ thống công trình ngầm được xây dựng trong thời gian dài, thích ứng với địa hình và điều kiện chiến tranh, kết hợp chặt chẽ giữa địa đạo với chiến hào, công sự, bẫy, hầm chiến đấu và các công trình phục vụ đời sống. Đây là một biểu hiện đặc biệt của nghệ thuật quân sự và phương thức tổ chức chiến tranh nhân dân trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.
Ngày nay, Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi là địa điểm tham quan, nghiên cứu và giáo dục truyền thống cách mạng. Không gian di tích giúp giới thiệu về cuộc sống và hoạt động của quân dân Củ Chi, đồng thời tưởng niệm những người đã hy sinh trong hai cuộc kháng chiến, qua đó góp phần gìn giữ ký ức lịch sử của vùng đất Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, quân sự và cách mạng, Di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015.
