Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn nằm tại khu vực trung tâm thành phố Hà Nội. Đây là một quần thể di tích đặc biệt gắn với lịch sử, truyền thuyết, tín ngưỡng và cảnh quan của Thủ đô.
Hồ Hoàn Kiếm, thường được gọi là hồ Gươm, là một trong những thắng cảnh nổi tiếng nhất của Hà Nội. Cùng với đền Ngọc Sơn và khu tưởng niệm vua Lê, nơi đây tạo thành một không gian văn hóa đặc trưng, gắn bó với đời sống của người dân Hà Nội qua nhiều thế hệ.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và cảnh quan, hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013.
Hồ Hoàn Kiếm và truyền thuyết trả gươm
Hồ Hoàn Kiếm là dấu tích của một khúc sông Nhị Hà xưa, từng mang nhiều tên gọi như hồ Lục Thủy, hồ Tả Vọng. Tên gọi Hoàn Kiếm gắn với truyền thuyết về vua Lê Thái Tổ và thanh gươm thần.
Theo truyền thuyết, sau khi lãnh đạo cuộc kháng chiến chống quân Minh giành thắng lợi, một ngày vua Lê Thái Tổ đi thuyền trên hồ. Khi thuyền đang di chuyển, một con rùa lớn bất ngờ nổi lên mặt nước và tiến về phía nhà vua. Rùa thần yêu cầu nhà vua trả lại thanh gươm báu đã giúp nghĩa quân Lam Sơn đánh đuổi quân Minh.
Nhà vua rút gươm trao lại. Rùa ngậm lấy thanh gươm rồi lặn xuống hồ. Từ câu chuyện này, hồ được gọi là hồ Hoàn Kiếm, hay hồ Gươm, tên gọi đã trở nên quen thuộc với người dân Hà Nội và du khách.
Hồ hiện có diện tích khoảng 115.511m², nằm giữa khu vực phố cổ và trung tâm lịch sử của Hà Nội. Xung quanh hồ là hệ thống đường phố, vườn hoa và cây xanh, tạo nên một không gian cảnh quan đặc biệt giữa khu đô thị đông đúc.
Trên một gò đất nổi giữa hồ có Tháp Rùa, còn gọi là Quy Sơn tháp. Tháp được xây bằng gạch, mặt bằng hình chữ nhật, gồm bốn tầng với năm cửa dạng vòm. Tầng trên cùng mang dáng dấp phương đình với bốn mái. Hình ảnh Tháp Rùa giữa mặt hồ đã trở thành một trong những biểu tượng quen thuộc của Hà Nội.
Đền Ngọc Sơn
Đền Ngọc Sơn nằm trên đảo Ngọc ở phía Bắc hồ Hoàn Kiếm. Không gian kiến trúc của đền được hình thành qua nhiều giai đoạn, với sự kết hợp của các công trình như nghi môn, Tháp Bút, nghi môn nội, Đài Nghiên, cầu Thê Húc, cổng Đắc Nguyệt, đình Trấn Ba, tiền tế, trung đường, hậu cung, tả vu, hữu vu, nhà Kính thư và nhà hậu.
Đền không chỉ là một địa điểm tín ngưỡng mà còn từng là không gian sinh hoạt văn hóa, giáo dục của giới trí thức Hà Nội.
Trong thế kỷ XIX, Hội Hướng thiện từng hoạt động tại đây, quy tụ nhiều nhà Nho như Nguyễn Văn Siêu (1799 – 1870) và Vũ Tông Phan (1800 – 1851). Hội hướng tới việc tuyên truyền, giáo dục đạo lý và điều thiện trong cộng đồng, đồng thời tổ chức biên soạn, in ấn nhiều loại sách.
Khi thực dân Pháp chiếm Hà Nội, một số tổ chức như Lạc Thiện, Tập Thiện, An Lạc cũng sử dụng khu vực đền Ngọc Sơn làm địa điểm tuyên truyền tư tưởng yêu nước và chống Pháp. Đầu thế kỷ XX, các nhà yêu nước và trí thức như Nguyễn Thượng Hiền, Lương Văn Can từng tổ chức hoạt động giảng kinh, truyền bá tư tưởng tại khu vực này. Đền Ngọc Sơn vì thế không chỉ mang giá trị tín ngưỡng mà còn gắn với đời sống văn hóa, tư tưởng của Hà Nội trong một giai đoạn lịch sử nhiều biến động.
Nghi môn
Nghi môn đền Ngọc Sơn được xây bằng gạch, mang hình thức trụ biểu với hai mảng tường lửng nối các trụ chính và trụ bên. Đây là điểm mở đầu cho trục kiến trúc dẫn vào khu vực đền.
Tháp Bút
Sau nghi môn là Tháp Bút, được dựng trên một ngọn núi đá cao khoảng 4m, gọi là núi Độc Tôn.
Tháp có mặt bằng hình vuông, gồm năm tầng. Phần chóp tạo hình như một ngọn bút lông, cao khoảng 90cm. Trên mặt phía Bắc của ba tầng dưới có khắc ba chữ Hán “Tả thanh thiên”, mang ý nghĩa viết lên trời xanh.
Tháp Bút cùng Đài Nghiên tạo thành một tổ hợp kiến trúc giàu tính biểu tượng, thể hiện truyền thống trọng chữ nghĩa, học vấn và tinh thần văn hóa của người Việt.
Nghi môn nội
Nghi môn nội nằm sau Tháp Bút. Cửa chính được tạo bởi hai trụ lớn, trên đỉnh đặt tượng nghê. Hai bên là hai cửa giả hai tầng tám mái, có các đầu đao cong.
Mặt trước của hai cửa giả trang trí các đồ án Long môn và Hổ bảng, gắn với quan niệm về con đường học hành, khoa cử và sự thành đạt của người xưa.
Đài Nghiên
Đài Nghiên nằm trên kiến trúc phía sau nghi môn, được tạo hình từ một khối đá xanh giống hình trái đào. Đài có chiều dài 97cm, rộng 80cm, cao 30cm, chu vi khoảng 2m.
Đài Nghiên có niên đại cùng thời điểm đền Ngọc Sơn được trùng tu vào năm 1865. Trên thân nghiên có bài minh gồm 64 chữ Hán, do danh sĩ Nguyễn Văn Siêu soạn.
Cùng với Tháp Bút, Đài Nghiên tạo nên một biểu tượng đặc biệt của truyền thống văn chương và học thuật tại đền Ngọc Sơn.
Cầu Thê Húc
Cầu Thê Húc là cây cầu nối khu vực phố Đinh Tiên Hoàng với đảo Ngọc, dẫn vào đền Ngọc Sơn.
Ban đầu cầu không có tay vịn. Qua các lần tu sửa, cầu được hoàn thiện theo dạng cầu vồng, có lan can và được sơn màu đỏ. Cầu hiện dài khoảng 45m, rộng 2,6m, gồm 15 nhịp, mỗi nhịp dài khoảng 3m.
Các thanh bắc cầu sử dụng gỗ lim, hệ thống chân đỡ bằng bê tông cắm sâu xuống lòng hồ. Màu đỏ và dáng cong của cầu tạo thành một điểm nhấn nổi bật trong tổng thể cảnh quan hồ Hoàn Kiếm.
Cổng Đắc Nguyệt
Cổng Đắc Nguyệt được xây bằng gạch, có kết cấu hai tầng tám mái với các đầu đao cong. Hai bên cổng có cửa giả, trên trang trí các phù điêu Long mã Hà đồ và Thần quy Lạc thư.
Qua cổng Đắc Nguyệt là khu vực kiến trúc chính của đền Ngọc Sơn.
Đình Trấn Ba
Đình Trấn Ba, hay còn gọi là đình chắn sóng, quay về hướng Nam. Công trình được dựng trên tám cột bê tông giả gỗ, nền cao hơn mặt sân khoảng 45cm.
Mái đình theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, các đầu đao tạo dáng cong thanh thoát. Công trình vừa có chức năng kiến trúc, vừa tạo điểm chuyển tiếp trong không gian dẫn vào khu vực đền chính.
Tiền tế, trung đường và hậu cung
Tiền tế gồm ba gian, tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta theo kiểu hai tầng bốn mái. Hệ vì sử dụng các dạng kết cấu gỗ truyền thống. Nền nhà cao hơn mặt sân khoảng 30cm, phía trước có hệ thống cửa bức bàn.
Trung đường cũng gồm ba gian, nền cao hơn tiền tế khoảng 40cm. Các bộ vì được kết cấu theo kiểu chồng rường. Hệ thống cửa bức bàn trang trí nhiều đồ án truyền thống như chữ Thọ, dơi, rồng, phượng, Long mã chở Hà đồ và rùa đội Lạc thư.
Giữa trung đường và hậu cung là nhà cầu với kết cấu hai tầng mái. Hậu cung gồm ba gian, tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta, các bộ vì theo kiểu chồng rường và hệ thống cửa gỗ bức bàn, thượng song hạ bản.
Tả vu và hữu vu
Hai dãy tả vu, hữu vu mỗi bên gồm năm gian, nằm liền kề hai bên trung đường và hậu cung.
Tả vu hướng về cổng Đắc Nguyệt, mái lợp ngói ta, các bộ vì theo kiểu chồng rường. Hữu vu nằm phía Tây, hướng ra hồ, có kết cấu vì mái theo kiểu kèo cầu quá giang bán mái.
Nhà Kính thư và nhà hậu
Nhà Kính thư gồm ba gian, nối với tiền tế về phía Đông, tường hồi bít đốc và mái lợp ngói ta. Các bộ vì được kết cấu theo kiểu kèo cầu quá giang cột trốn.
Nhà hậu, còn gọi là phòng Rùa, gồm ba gian, nối với tiền tế về phía Tây. Công trình có tường hồi bít đốc, mái ngói ta, nền cao hơn mặt sân khoảng 15cm. Hệ vì đỡ mái cũng sử dụng kiểu kèo cầu quá giang cột trốn.
Khu tưởng niệm vua Lê
Khu tưởng niệm vua Lê nằm tại khu vực phường Hàng Trống, gồm nghi môn, phương đình và tượng vua Lê.
Nghi môn được xây bằng gạch với hai trụ lớn dạng trụ biểu. Các chi tiết trang trí gồm hình đấu, hổ phù, lồng đèn và các đường gờ tạo khung cân đối cho công trình.
Phương đình có kết cấu hai tầng tám mái. Trên đỉnh mái đặt hình nậm rượu, các bờ dải nối xuống bốn góc mái. Các đầu đao và bờ dải được trang trí hình rồng. Phần cổ diêm có các đồ án như tùng lộc, trúc mọc trên đá, mai điểu và nhiều họa tiết truyền thống khác.
Điểm nhấn của khu tưởng niệm là tượng vua Lê. Tượng được đặt trên khu đất cao hơn mặt đường và vườn khoảng 1m. Chân đế và trụ đặt tượng bằng đá, chia thành ba phần. Tượng được đúc bằng đồng, cao khoảng 1,2m, thể hiện vua Lê trong tư thế đứng, đầu đội mũ Bình thiên, tay phải cầm kiếm và tay trái chống vào hông.
Trang phục của tượng được trang trí nhiều hình rồng, vân mây và các họa tiết mang đặc trưng nghệ thuật truyền thống. Phía sau tượng là bức bình phong, trên các trụ có trang trí các cụm vân mây.
Giá trị của hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn
Hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn là một quần thể di tích có sự kết hợp đặc biệt giữa cảnh quan tự nhiên, truyền thuyết lịch sử, tín ngưỡng, kiến trúc nghệ thuật và đời sống văn hóa của Hà Nội.
Nếu hồ Hoàn Kiếm gắn với truyền thuyết vua Lê trả gươm thì đền Ngọc Sơn lưu giữ một không gian kiến trúc và tín ngưỡng đặc trưng giữa lòng hồ. Tháp Rùa, cầu Thê Húc, Tháp Bút, Đài Nghiên, đình Trấn Ba và đền Ngọc Sơn đã tạo thành một tổng thể cảnh quan có giá trị đặc biệt, thường xuyên xuất hiện trong hình ảnh giới thiệu về Hà Nội.
Không gian này cũng phản ánh một phần lịch sử tư tưởng và văn hóa của Thủ đô, từ tín ngưỡng dân gian, truyền thống khoa cử đến hoạt động của các nhà Nho và trí thức yêu nước trong những giai đoạn lịch sử khác nhau.
Ngày nay, hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn là điểm đến quen thuộc của người dân Hà Nội và du khách trong, ngoài nước. Khu vực này vừa là không gian sinh hoạt cộng đồng, vừa là địa điểm tham quan, tìm hiểu lịch sử và văn hóa của Thủ đô.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và cảnh quan, Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013. Di tích tiếp tục được gìn giữ, tôn tạo và phát huy như một biểu tượng văn hóa gắn bó với Hà Nội qua nhiều thế hệ.
