Khu đền tháp Mỹ Sơn là quần thể di tích kiến trúc Chăm Pa cổ, tọa lạc trong một thung lũng kín có đường kính khoảng 2 km, thuộc thôn Mỹ Sơn, xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng. Di tích có diện tích quy hoạch bảo tồn khu vực I là 324.600 m² và khu vực II là 11.255.400 m².
Mỹ Sơn được người Pháp phát hiện vào năm 1885. Đến đầu thế kỷ XX, nhiều học giả quốc tế bắt đầu khảo sát, nghiên cứu hệ thống đền tháp và bia ký tại đây. Năm 1904, những công trình nghiên cứu đầu tiên về kiến trúc và văn bia Mỹ Sơn được công bố trong kỷ yếu của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp. Phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng nhiều đền tháp lớn ở Mỹ Sơn được xây dựng để thờ thần Shiva, vị thần quan trọng trong Ấn Độ giáo. Một số ý kiến khác nhận định tín ngưỡng ban đầu tại đây có thể bắt nguồn từ vị thần địa phương ở miền Bắc Chămpa, trước khi thần Srisana-Bhadresvara trở thành vị thần chủ của Mỹ Sơn và có vai trò trên phạm vi toàn vương quốc Chămpa.
Giá trị lịch sử và nghệ thuật
Trong khu vực Mỹ Sơn có hơn 70 công trình kiến trúc đền tháp, được xây dựng liên tục từ khoảng thế kỷ VII đến thế kỷ XIII. Các công trình thường gồm ba phần: đế, thân và mái. Vật liệu chủ yếu là gạch, kết hợp với các mảng trang trí bằng sa thạch. Kỹ thuật xây dựng, ghép gạch và chạm khắc tại Mỹ Sơn thể hiện trình độ cao của cư dân Chămpa cổ.
Hoa văn trên các trụ đá, tượng tròn và phù điêu sa thạch thường mô tả các vị thần, linh vật, vũ nữ, cảnh sinh hoạt tôn giáo và những tích truyện trong thần thoại Ấn Độ giáo. Nghệ thuật Mỹ Sơn là sự kết hợp giữa yếu tố bản địa với ảnh hưởng văn hóa, tôn giáo từ bên ngoài, tạo nên những phong cách kiến trúc và điêu khắc đặc trưng của nền nghệ thuật Chămpa.
Dựa trên vị trí phân bố, học giả người Pháp H. Parmentier đã ký hiệu các nhóm tháp bằng chữ cái Latin, gồm nhóm A và A’, B, C, D, E, F, G, H cùng các tháp riêng lẻ K, L, M và N.
Nhà nghiên cứu P. Stern phân chia kiến trúc Mỹ Sơn thành các phong cách nghệ thuật chính:
- Phong cách cổ Mỹ Sơn E1, thế kỷ VII–VIII, gồm tháp E1 và F1.
- Phong cách Hòa Lai, cuối thế kỷ VIII đến đầu thế kỷ IX, gồm A2, C7 và F3.
- Phong cách Đồng Dương, giữa thế kỷ IX đến đầu thế kỷ X, gồm A10, A11, A13 và B4.
- Phong cách Mỹ Sơn A1, thế kỷ X, gồm nhiều tháp thuộc các nhóm A, B, C, D và E.
- Phong cách chuyển tiếp Mỹ Sơn A1 sang Bình Định, thế kỷ XI–XII, gồm E4 và F2.
- Phong cách Bình Định, thế kỷ XIII–XIV, gồm B1, K và các tháp nhóm G, H.
Cấu trúc một cụm đền tháp
Tương tự nhiều quần thể đền tháp Chămpa khác, các công trình tại Mỹ Sơn thường được bố trí thành từng cụm với cấu trúc tôn giáo tương đối thống nhất:
- Kalan là đền thờ chính, nằm ở vị trí trung tâm, thường có cửa quay về hướng Đông và là nơi thờ vị thần chủ, thường là Shiva. Công trình tượng trưng cho núi Meru, nơi cư ngụ của các vị thần.
- Gopura là tháp cổng nằm phía trước đền chính, thường có hai cửa thông nhau theo hướng Đông và Tây.
- Mandapa là nhà dài nối tiếp tháp cổng, dùng để đón tiếp người hành hương và tiếp nhận lễ vật.
- Kosagraha nằm cạnh đền chính, thường có một hoặc hai phòng, cửa quay về hướng Bắc, được sử dụng để cất giữ đồ tế lễ.
- Xung quanh đền chính còn có các tháp phụ thờ thần phương hướng, thần tinh tú và những vị thần khác như Skanda, Ganesa.
Các nhóm tháp tiêu biểu tại Mỹ Sơn
Nhóm A gồm 13 tháp, từ A1 đến A13, nằm ở phía Đông Nam thung lũng Mỹ Sơn. Nhóm A’ gồm 4 tháp nhỏ ở phía Nam nhóm A, phần lớn có cửa quay về phía Tây, hướng vào khu trung tâm.
Nhóm B gồm 14 tháp. Trong đó, B5 là công trình còn tương đối đẹp, có mặt bằng hình chữ nhật kéo dài theo trục Đông–Tây và cửa quay về hướng Bắc. Tháp được trang trí bằng các hoa văn cành lá cuộn tròn, hình người chắp tay và cảnh hai con voi đấu vòi dưới tán cây.
Nhóm C gồm 7 tháp, nằm ở phía Bắc nhóm B. Năm 1904, tại tháp C7, các nhà khảo cổ Pháp phát hiện bộ trang phục bằng vàng gồm mũ, nịt và miếng hộ tâm gắn với một pho tượng thần có kích thước bằng khoảng một nửa người thật.
Nhóm D gồm 6 tháp, nằm về phía Đông nhóm B và C. Hai tháp D1 và D2 có cấu trúc khác với kiểu đền tháp Chămpa truyền thống, với mặt bằng hình chữ nhật và cửa ở hai đầu hồi theo hướng Đông và Tây.
Nhóm E gồm 9 tháp, nằm ở phía Bắc nhóm A và nhóm G. Đây là một trong những khu vực có giá trị đặc biệt về kiến trúc và điêu khắc:
- Đền E1 có mặt bằng hình vuông, cửa quay về hướng Tây, bốn góc có trụ đá chạm khắc tinh tế. Trên mi cửa là phù điêu sa thạch mô tả cảnh “Đản sinh Brahma”. Bên trong còn có đài thờ lớn bằng sa thạch, trang trí các cảnh múa lụa, đánh đàn, thổi sáo và sinh hoạt của tu sĩ Bà-la-môn.
- Tháp E2 là tháp cổng của đền E1.
- Tháp E3 được sử dụng để chuẩn bị đồ tế lễ.
- Tháp E4 là tháp phụ nằm phía Bắc E1.
- Tháp E5 và E6 là hai tháp phụ ở phía Nam E1. Năm 1903, tại E5 phát hiện tượng thần Ganesa đứng, có bốn tay, niên đại khoảng cuối thế kỷ VII đến đầu thế kỷ VIII. Đây là tác phẩm hiếm trong nghệ thuật Ấn Độ giáo.
- Tháp E7 là nơi cất giữ đồ tế lễ của nhóm E, có mái cong hình thuyền, kéo dài theo trục Đông–Tây và cửa quay về hướng Bắc.
- Tháp E8 và E9 nằm ở góc Đông Bắc, hiện chỉ còn một số dấu tích nền móng.
Nhóm F gồm ba tháp, nằm ở phía Bắc nhóm E, gồm tháp chính F1, tháp cổng F2 và tháp phụ F3.
Nhóm G gồm 5 tháp trên một ngọn đồi thấp giữa nhóm A và E. Hiện còn rõ nhất là đền G1, có cửa chính quay về hướng Tây. Công trình nổi bật với các vòm cửa hình mũi giáo, phù điêu nữ thần Lakshmi, các mặt Kala và tượng sư tử bằng sa thạch ở góc tháp.
Nhóm H gồm 4 tháp, nằm trên một ngọn đồi thấp ở phía Tây Bắc các nhóm B, C và D. Tại đây từng phát hiện một bức phù điêu lớn thể hiện thần Shiva.
Các tháp K, L, M và N nằm riêng lẻ, cách xa khu trung tâm, phần lớn đã bị hư hỏng nặng.
Khu đền tháp Mỹ Sơn là quần thể kiến trúc tôn giáo quan trọng của vương quốc Chămpa, phản ánh quá trình giao lưu văn hóa giữa Đông Nam Á và Ấn Độ, đồng thời lưu giữ nhiều giá trị nổi bật về lịch sử, khảo cổ, kiến trúc, điêu khắc và tín ngưỡng. Năm 1999, Mỹ Sơn được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới.
Ngày 12/8/2009, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1272/QĐ-TTg, xếp hạng Khu đền tháp Mỹ Sơn, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam là Di tích quốc gia đặc biệt.
