Lễ hội Kỳ yên đình Tân An

Lễ hội Kỳ yên đình Tân An là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu gắn với quá trình khai hoang, lập làng của cư dân người Việt ở vùng đất Nam Bộ. Được hình thành cùng với đình Tân An từ đầu thế kỷ XIX, lễ hội phản ánh đời sống tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp, thể hiện ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, quốc thái dân an, đồng thời là dịp để cộng đồng tưởng nhớ các bậc tiền hiền, hậu hiền và những người có công với quê hương, đất nước.

Đình Tân An và quá trình hình thành lễ hội

Đình Tân An, còn gọi là đình Bến Thế, nằm bên sông Sài Gòn, thuộc địa phận thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương. Đình được hình thành vào năm 1820, gắn với quá trình khai hoang, mở đất và lập làng của những lưu dân người Việt trên vùng đất này vào đầu thế kỷ XIX.

Không gian đình làng từ lâu giữ vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng. Đây không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa, nơi người dân gặp gỡ, cùng tham gia các công việc chung và gìn giữ những phong tục được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Năm 2014, đình Tân An được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.

Lễ hội Kỳ yên và ý nghĩa văn hóa

Hằng năm vào tháng Mười Một âm lịch, người dân tổ chức lễ hội Kỳ yên đình Tân An để tưởng nhớ những bậc tiền nhân có công khai phá, lập nên xóm làng, những người có công với quê hương, đất nước, đồng thời cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, đất đai màu mỡ và mùa màng bội thu.

Lễ hội là minh chứng cho quá trình mở cõi về phương Nam, khai hoang lập ấp của cư dân địa phương. Qua các nghi thức tế lễ, cộng đồng thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, đồng thời bày tỏ lòng tri ân đối với các vị thần được thờ tại đình, các bậc Tiền Hiền, Hậu Hiền và những anh linh liệt sĩ đã có công bảo vệ quê hương, đất nước.

Trong đời sống cộng đồng, lễ hội còn thể hiện tinh thần đoàn kết và tính tự chủ của cư dân địa phương. Việc chuẩn bị và thực hành lễ hội có sự tham gia của đông đảo người dân, không phân biệt nam nữ, tạo nên một không gian sinh hoạt cộng đồng có tính gắn kết cao.

Quy mô tổ chức và thời gian lễ hội

Lễ Kỳ yên đình Tân An được tổ chức với hai quy mô khác nhau theo chu kỳ của năm âm lịch.

Vào các năm Sửu, Dần, Thìn, Tỵ, Mùi, Thân, Tuất và Hợi, lễ hội được tổ chức với quy mô nhỏ, diễn ra trong một ngày, vào ngày 15 tháng 11 âm lịch.

Cứ ba năm một lần, vào các năm Tý, Mão, Ngọ và Dậu, đình tổ chức lễ Kỳ yên với quy mô lớn trong ba ngày, từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 11 âm lịch. Trong những năm đáo lệ này, lễ hội có đoàn hát bội biểu diễn phục vụ người dân vào các buổi tối.

Việc lựa chọn thời điểm tổ chức Kỳ yên cũng gắn với điều kiện sinh hoạt truyền thống của cộng đồng. Những ngày có trăng giúp người dân thuận tiện đến đình tham dự các hoạt động kéo dài vào ban đêm. Với những đình nằm gần sông rạch, thời điểm này cũng được cho là thuận lợi cho việc đi lại bằng ghe xuồng. Theo quan niệm dân gian, một số ngày tổ chức lễ hội còn được lý giải là thời điểm đưa sắc thần về làng, từ đó trở thành dịp để cộng đồng tổ chức hội hè và tưởng niệm.

Các nghi thức chính trong lễ Kỳ yên

Hệ thống nghi lễ của Kỳ yên đình Tân An bao gồm nhiều nghi thức truyền thống. Trong lễ hội thường niên có các nghi thức Thỉnh sắc, Cúng thần an vị, tế Hậu Bối – Chiến sĩ và Đưa sắc.

Vào những năm đáo lệ ba năm một lần, lễ hội được bổ sung các nghi thức như Thỉnh sanh, Túc yết, Đàn cả, Xây chầu, Đại bội và Tôn vương, cùng với các buổi biểu diễn hát bội.

Các nghi thức được tiến hành theo trình tự trang trọng, thể hiện mối quan hệ giữa cộng đồng cư dân với thần linh được phụng thờ tại đình, đồng thời tái hiện những tập tục đã được duy trì qua nhiều thế hệ.

Hát bội trong lễ Kỳ yên

Hát bội là một thành tố quan trọng trong lễ hội Kỳ yên đình Tân An, đặc biệt trong những năm tổ chức lễ hội quy mô lớn. Tuy nhiên, hát bội trong không gian đình làng không đơn thuần nhằm phục vụ nhu cầu giải trí mà còn mang ý nghĩa nghi lễ, được xem là hình thức biểu diễn để dâng thần.

Bởi vậy, các nghệ nhân và diễn viên phải tuân thủ những quy phạm nghiêm ngặt. Người biểu diễn giữ thái độ trang nghiêm, thành kính và thực hiện tiết mục dưới sự giám sát của người cầm chầu.

Cầm chầu giữ vị trí đặc biệt trong hát bội ở đình. Theo quan niệm dân gian, người cầm chầu đại diện cho thần và cộng đồng dân làng để thể hiện sự khen, chê đối với diễn xuất thông qua tiếng trống chầu. Vì vậy, người đảm nhiệm vai trò này cần am hiểu nội dung, bài bản và nghệ thuật hát bội, đồng thời phải công tâm để tiếng trống khen, chê đúng lúc, đúng người, đúng việc.

Không gian văn hóa cộng đồng

Lễ hội Kỳ yên đình Tân An không chỉ diễn ra trong phạm vi các nghi thức tín ngưỡng mà còn tạo nên một không gian văn hóa cộng đồng rộng lớn. Người dân địa phương cùng tham gia chuẩn bị, tổ chức và thực hành các nghi lễ, qua đó duy trì mối liên kết giữa các gia đình, dòng họ và cộng đồng dân cư.

Đặc biệt, lễ hội còn có ý nghĩa đối với những người dân Tân An đi làm ăn xa. Vào dịp Kỳ yên, nhiều người trở về quê để tham dự lễ hội, gặp gỡ cộng đồng và tưởng nhớ các thế hệ tiền nhân.

Hằng năm, lễ hội thu hút hàng nghìn lượt người dân địa phương và khách từ những nơi khác đến tham dự. Việc cộng đồng tiếp tục duy trì các nghi thức truyền thống giúp Kỳ yên đình Tân An trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của địa phương.

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ngày 12 tháng 1 năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 60/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ hội Kỳ yên đình Tân An vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình Lễ hội truyền thống.

Việc được ghi danh phản ánh giá trị của lễ hội trong đời sống văn hóa cộng đồng. Cùng với giá trị của đình Tân An với tư cách một di tích kiến trúc nghệ thuật, Kỳ yên góp phần bảo tồn hệ thống tín ngưỡng, nghi lễ, nghệ thuật hát bội và những phong tục cộng đồng được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, lễ hội vẫn được người dân địa phương bảo lưu và thực hành tương đối đầy đủ. Từ các nghi thức tế lễ đến hát bội, từ việc chuẩn bị lễ hội đến sự trở về của những người con xa quê, Kỳ yên đình Tân An tiếp tục duy trì vai trò là một không gian văn hóa cộng đồng, nơi quá khứ và đời sống hiện tại cùng hiện diện trong một lễ hội truyền thống của vùng đất Nam Bộ.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Đình Tân An (đình Bến Thế), Phường Phú An, Thành phố Hồ Chí Minh