Lê Văn Duyệt (1763–1832), thường được gọi là Đức Tả quân, là một nhà chính trị và quân sự có vai trò quan trọng trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX. Ông từng phò tá Nguyễn Ánh trong cuộc chiến với quân Tây Sơn. Sau khi chiến tranh kết thúc, Lê Văn Duyệt trở thành một trong những võ quan cao cấp của triều Nguyễn và được giao giữ chức Tổng trấn Gia Định Thành, cai quản một vùng đất rộng lớn gồm năm trấn: Phiên An, Biên Hòa, Vĩnh Thanh, Định Tường và An Giang.
Trong thời gian đảm nhiệm chức vụ Tổng trấn Gia Định Thành, Lê Văn Duyệt được sử sách ghi nhận là người có năng lực tổ chức, điều hành và quản lý hiệu quả trên các lĩnh vực kinh tế, quân sự và xã hội. Dưới sự cai quản của ông, vùng Gia Định từng bước ổn định, đời sống nhân dân được cải thiện, hoạt động sản xuất và giao thương phát triển. Ông cũng được đánh giá là người có nhiều đóng góp đối với quá trình khai phá, mở mang và phát triển vùng đất Nam Bộ, đặc biệt là khu vực Sài Gòn – Gia Định.
Theo truyền thống được lưu truyền, khi còn giữ chức Tổng trấn, Tả quân Lê Văn Duyệt cùng người dân địa phương tổ chức nghi lễ Hạ nêu nhằm cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi, cuộc sống bình an. Nghi lễ được thực hiện theo những quy thức tế lễ mang ảnh hưởng của nghi lễ cung đình triều Nguyễn và dần trở thành một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng tại vùng Gia Định xưa.
Ngày nay, truyền thống đó được tiếp nối thông qua Lễ hội Khai hạ – Cầu an được tổ chức hằng năm tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt, thường vào ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch. Đây là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu của người dân Nam Bộ và Thành phố Hồ Chí Minh, thể hiện ước vọng về một năm mới quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, công việc hanh thông và cuộc sống thịnh vượng.
Nguồn gốc và ý nghĩa của lễ hội
Ngày mùng 7 tháng Giêng được xem là ngày “Khai hạ”, đánh dấu thời điểm kết thúc những ngày vui Xuân, đón Tết và bắt đầu trở lại nhịp sống, lao động, sản xuất thường nhật. Trong quan niệm truyền thống, đây cũng là thời điểm con người thực hiện các nghi thức tiễn biệt không khí Tết, cầu mong sự thuận lợi cho một năm mới.
Lễ hội tại Lăng Ông không chỉ mang ý nghĩa cầu an, cầu mùa và cầu tài lộc, mà còn thể hiện lòng tôn kính của nhân dân đối với Đức Tả quân Lê Văn Duyệt. Thông qua các nghi thức tế lễ, người dân tưởng nhớ công lao của một nhân vật lịch sử có nhiều đóng góp đối với vùng đất Nam Bộ, đồng thời gửi gắm mong ước về cuộc sống bình yên, gia đình hạnh phúc và xã hội ổn định.
Lễ hội hiện được tổ chức với bốn nghi thức chính gồm: Hạ nêu, Khai hạ, Khai bút và Khai ấn.
Nghi thức Hạ nêu
Lễ hội bắt đầu bằng nghi thức Hạ nêu. Theo phong tục truyền thống, cây nêu được dựng lên vào dịp Tết với ý nghĩa xua đuổi tà ma, ngăn điều xấu và bảo vệ sự bình yên cho gia đình, cộng đồng. Việc dựng cây nêu cũng đánh dấu thời điểm kết thúc năm cũ, mở đầu mùa Xuân và báo hiệu Tết Nguyên đán đã về.
Tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt, trước đó vào ngày 30 tháng Chạp thường diễn ra nghi thức dựng nêu và Thượng kỳ sau khi hoàn tất lễ cúng tại sân lăng. Đến ngày mùng 7 tháng Giêng, cây nêu được hạ xuống, thể hiện sự kết thúc thời gian nghỉ Tết và chuẩn bị trở lại các hoạt động lao động, sản xuất, sinh hoạt bình thường.
Cây nêu truyền thống thường được làm bằng tre, có chiều dài khoảng 5–6 m, dựng tại sân nhà hoặc khu vực sinh hoạt cộng đồng. Trên ngọn cây thường treo vòng tròn nhỏ cùng một số vật dụng mang tính biểu tượng tùy theo phong tục từng địa phương. Trong quan niệm dân gian Nam Bộ, cây nêu có tác dụng ngăn chặn tà khí, xua đuổi những thế lực xấu và bảo vệ sự bình an cho con người.
Nghi thức Khai hạ
Sau nghi thức Hạ nêu, Ban Quý tế tiến hành lễ Khai hạ. Lễ vật được rước vào điện thờ, sau đó các nghi thức dâng hương, dâng rượu và đọc văn khấn được thực hiện trang trọng.
Nội dung lời khấn thể hiện lòng tri ân đối với các bậc tiền nhân, Đức Tả quân Lê Văn Duyệt và các vị thần được phụng thờ tại lăng. Đồng thời, nghi lễ cầu mong quốc gia thịnh trị, nhân dân an cư, xã hội ổn định, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và mọi gia đình có một năm mới bình an, thuận lợi.
Các nghi thức trong lễ Khai hạ được tổ chức theo phong cách tế lễ truyền thống, có sự kết hợp giữa nghi lễ dân gian Nam Bộ và những yếu tố trang nghiêm của nghi thức cung đình triều Nguyễn.
Nghi thức Khai bút đầu Xuân
Khai bút là nghi thức tiếp theo trong lễ hội, mang ý nghĩa mở đầu cho một năm mới bằng những nét chữ đầu tiên. Theo quan niệm truyền thống, việc đặt bút vào đầu năm không chỉ là hoạt động viết chữ mà còn thể hiện mong muốn khởi đầu một năm học tập, làm việc và sáng tạo thuận lợi.
Người thực hiện nghi thức thường lựa chọn những chữ mang ý nghĩa tốt đẹp như Phúc, Lộc, Thọ, Đức, An, Khang hoặc những câu đối, lời chúc thể hiện ước vọng về cuộc sống hạnh phúc, gia đình hòa thuận, công việc thành công và xã hội phát triển.
Nghi thức Khai bút tại Lăng Ông góp phần duy trì truyền thống trọng chữ nghĩa, đề cao tri thức, đạo đức và những giá trị tốt đẹp trong đời sống văn hóa của người Việt.
Nghi thức Khai ấn
Sau lễ Khai bút là nghi thức Khai ấn. Con dấu được sử dụng trong nghi lễ là ấn của Tả quân, khắc bốn chữ triện “Tả quân chi ấn”.
Ban Tổ chức thường chuẩn bị những bức thư pháp viết các chữ mang ý nghĩa cát tường như Phúc, Thọ, Đức và các câu chúc tốt đẹp. Sau khi thực hiện nghi thức Khai ấn, dấu ấn được đóng lên các tác phẩm thư pháp để trao tặng những cá nhân có nhiều đóng góp cho cộng đồng, Thành phố Hồ Chí Minh và công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt.
Nghi thức này vừa mang tính biểu tượng tâm linh, vừa thể hiện sự trân trọng đối với những người đóng góp cho xã hội, đồng thời gửi gắm lời chúc may mắn, bình an và thành đạt trong năm mới.
Hát bội và các hoạt động văn hóa truyền thống
Trong khuôn khổ Lễ hội Khai hạ – Cầu an, nhiều tiết mục hát bội được trình diễn tại khu vực Lăng Ông. Hát bội là loại hình sân khấu truyền thống có tính nghi lễ cao, với lối hóa trang đặc trưng, phục trang cầu kỳ, động tác ước lệ và nghệ thuật biểu diễn giàu tính biểu tượng.
Các tiết mục hát bội không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của người dân mà còn góp phần tái hiện không gian văn hóa truyền thống, thể hiện sự gắn kết giữa tín ngưỡng dân gian, lịch sử và nghệ thuật sân khấu cổ truyền Nam Bộ.
Bên cạnh hát bội, lễ hội còn có các hoạt động dâng hương, tế lễ, biểu diễn văn hóa dân gian và những chương trình sinh hoạt cộng đồng, tạo nên không khí trang nghiêm nhưng vẫn rộn ràng trong những ngày đầu năm.
Giá trị văn hóa và sức lan tỏa của lễ hội
Qua nhiều năm, Lễ hội Khai hạ – Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt đã thu hút đông đảo người dân Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh, thành phố Nam Bộ đến tham dự. Người dân tìm đến lễ hội không chỉ để cầu mong bình an, may mắn, mưa thuận gió hòa và công việc thuận lợi, mà còn để tưởng nhớ Đức Tả quân Lê Văn Duyệt, tìm hiểu lịch sử và tham gia vào một sinh hoạt văn hóa truyền thống đặc sắc.
Lễ hội thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng, niềm tin vào tương lai và khát vọng về một năm mới thuận lợi trong lao động, sản xuất, kinh doanh và đời sống. Đồng thời, lễ hội góp phần bảo tồn những nghi thức tế lễ cổ truyền, phong tục dựng nêu, hạ nêu, khai bút, khai ấn, nghệ thuật hát bội và các giá trị văn hóa gắn với tín ngưỡng thờ nhân thần tại Nam Bộ.
Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt vì thế không chỉ là một di tích lịch sử quan trọng của Thành phố Hồ Chí Minh, mà còn là không gian thực hành văn hóa, nơi các giá trị lịch sử, tín ngưỡng, nghệ thuật và đời sống cộng đồng được duy trì qua nhiều thế hệ.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Lễ hội Khai hạ – Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt
- Loại hình: Lễ hội truyền thống
- Địa điểm: Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt, Thành phố Hồ Chí Minh
- Thời gian tổ chức: Ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm
- Đối tượng thờ phụng: Đức Tả quân Lê Văn Duyệt và các bậc tiền nhân, thần linh được phụng thờ tại di tích
- Nghi thức chính: Hạ nêu, Khai hạ, Khai bút và Khai ấn
- Giá trị tiêu biểu: Tưởng niệm nhân vật lịch sử, cầu an cầu mùa, bảo tồn nghi lễ truyền thống, nghệ thuật hát bội, tín ngưỡng dân gian Nam Bộ và tăng cường sự gắn kết cộng đồng
- Văn bản ghi danh: Quyết định số 785/QĐ-BVHTTDL ngày 04/4/2022
