Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ

Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu của cộng đồng ngư dân ven biển Thành phố Hồ Chí Minh, gắn với tín ngưỡng thờ cá Ông, hay còn gọi là cá Voi, vị thần được ngư dân tin tưởng là đấng che chở, cứu giúp họ vượt qua sóng gió và những hiểm nguy trên biển.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, lễ hội còn là dịp để ngư dân tổng kết một mùa đánh bắt, bày tỏ lòng biết ơn đối với biển cả, tưởng niệm những người đã hy sinh trên biển, đồng thời tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao và vui chơi cộng đồng. Với hệ thống nghi lễ đặc sắc, không gian tổ chức trải rộng từ Lăng Ông Thủy Tướng đến vùng biển Cần Thạnh, Lễ hội Nghinh Ông đã trở thành một nét văn hóa đặc trưng của vùng đất biển Cần Giờ.

Nội dung chính

Thời gian và địa điểm tổ chức

Trước đây, Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ thường được tổ chức vào khoảng trung tuần tháng ba âm lịch. Tuy nhiên, từ năm 1914, do điều kiện kinh tế và đặc điểm mùa vụ đánh bắt thủy hải sản của ngư dân, lễ hội được chuyển sang ngày rằm tháng tám âm lịch, thời điểm ngư dân thường có mùa đánh bắt thuận lợi, sản lượng cao và có điều kiện trở về đất liền tham dự lễ.

Từ đó đến nay, lễ hội được tổ chức hằng năm trong ba ngày, từ ngày 15 đến ngày 17 tháng 8 âm lịch, với quy mô cấp thành phố. Thời gian này cũng trùng với Tết Trung Thu, vì vậy lễ hội không chỉ là ngày hội lớn của ngư dân mà còn trở thành dịp vui chơi, sinh hoạt văn hóa dành cho trẻ em và người dân địa phương.

Địa điểm tổ chức chính của lễ hội là Lăng Ông Thủy Tướng, còn được gọi là Thạnh Phước Lạch, một di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố tại khu vực Cần Thạnh. Bên cạnh đó, nhiều hoạt động diễn ra tại Công viên văn hóa di tích lịch sử quốc gia Căn cứ Rừng Sác, đình Cần Thạnh, các tuyến đường trung tâm Cần Thạnh và trên vùng biển.

Ngoài không gian lễ hội chính, một số đình, miếu có thờ cá Ông tại các địa phương như đình Bình Khánh, đình Đồng Hòa, đình An Thới Đông, đình Thạnh An, đình Tam Thôn Hiệp và miếu Bà ở Long Hòa cũng tổ chức lễ cúng Ông vào ngày rằm tháng tám âm lịch. Sau các nghi thức tại địa phương, ngư dân từ nhiều nơi lại tập trung về Cần Thạnh để tham dự Lễ hội Nghinh Ông chung của toàn vùng.

Nguồn gốc và ý nghĩa của Lễ hội Nghinh Ông

Cần Giờ là vùng đất có lịch sử phát triển gắn bó mật thiết với sông nước, cửa biển và nghề đánh bắt thủy hải sản. Từ nhiều thế kỷ trước, nơi đây đã là một khu vực giao thương đường biển quan trọng. Trong Gia Định thành thông chí, Trịnh Hoài Đức từng mô tả cửa biển Cần Giờ là nơi có luồng nước sâu, rộng và bằng phẳng, thuyền buôn thường xuyên ra vào, dân cư sinh sống đông đúc và phần lớn theo nghề chài lưới.

Trong môi trường sinh kế phụ thuộc vào biển cả, ngư dân luôn phải đối mặt với những rủi ro như bão tố, sóng lớn, dòng chảy nguy hiểm và tai nạn bất ngờ. Vì vậy, cá Ông, tức cá Voi, được tôn kính như vị thần Nam Hải có khả năng cứu giúp thuyền bè gặp nạn, đưa người đi biển vượt qua hiểm nguy và trở về an toàn.

Từ xa xưa, ngư dân Cần Giờ đã lập Miếu Hải Thần, tiền thân của Lăng Ông Thủy Tướng ngày nay, để thờ phụng cá Ông. Theo thời gian, hoạt động thờ cúng phát triển thành một hệ thống nghi lễ cộng đồng và hình thành Lễ hội Nghinh Ông, còn được biết đến với tên gọi tục thờ cá Ông hoặc tục thờ cá Voi.

Tín ngưỡng này gắn với nhiều truyền thuyết dân gian. Một truyền thuyết chịu ảnh hưởng Phật giáo cho rằng cá Ông chính là hóa thân của Đức Quan Thế Âm Bồ Tát, từng hiện thân để cứu khổ, cứu nạn chúng sinh. Một truyền thuyết khác gắn với thời kỳ Nguyễn Ánh bị quân Tây Sơn truy đuổi. Khi đoàn thuyền chạy ra biển gặp sóng to gió lớn, một con cá Ông khổng lồ được cho là đã đưa thuyền vào bờ an toàn. Sau khi lên ngôi, Nguyễn Ánh ghi nhớ công ơn và phong cá Ông là Nam Hải Đại Tướng quân, đồng thời cho lập miếu thờ phụng.

Riêng tại Cần Giờ, người dân còn lưu truyền câu chuyện rằng vào ngày 16 tháng 8 âm lịch, cá Ông vì sao nhãng nhiệm vụ nên để một chiếc ghe bị chìm trong bão, khiến nhiều người thiệt mạng. Long Vương Thủy Tề tức giận, sai cá Đao chém cá Ông thành ba khúc. Những phần thi thể trôi dạt vào Thắng Tam ở Vũng Tàu, Phước Tỉnh ở Long Đất và Cần Thạnh ở Cần Giờ. Người dân tại mỗi vùng đã thỉnh một phần thi thể cá Ông về thờ phụng, từ đó hình thành những trung tâm thờ cá Ông quan trọng của vùng ven biển phía Nam.

Lễ hội Nghinh Ông vì thế không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn thể hiện ước vọng về một cuộc sống bình an, mưa thuận gió hòa, biển yên sóng lặng, đánh bắt thuận lợi và gia đình no ấm. Đây cũng là lễ hội tổng kết mùa biển cũ, chuẩn bị tinh thần cho mùa đánh bắt mới với mong muốn có một năm bội thu.

Bên cạnh việc tạ ơn Thần Nam Hải, lễ hội còn thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Ngư dân tưởng niệm những người có công chế tạo phương tiện đi biển, phát triển ngư cụ, hỗ trợ nghề đánh bắt và những người đã bỏ mình giữa biển khơi. Lễ hội đồng thời là dịp để bà con nghỉ ngơi sau những chuyến biển dài ngày, thăm hỏi, chúc tụng, giao lưu và trao đổi kinh nghiệm sản xuất.

Chính vì vậy, Lễ hội Nghinh Ông được xem như ngày Tết của ngư dân Cần Giờ, đồng thời hòa vào không khí Tết Trung Thu của thiếu nhi địa phương.

Những nghi lễ chính trong Lễ hội Nghinh Ông

Lễ hội gồm hai phần chính là phần lễ và phần hội. Hai phần đan xen nhưng có không gian, thời gian và hình thức tổ chức khác nhau. Phần lễ diễn ra trang nghiêm tại Lăng Ông Thủy Tướng và trên vùng biển Cần Thạnh, trong khi phần hội diễn ra tại các khu vực công cộng, bãi biển, công viên và đường phố trung tâm.

Ngày 15 tháng 8 âm lịch: Mở đầu lễ hội và các nghi thức cầu an

Không khí chuẩn bị lễ hội bắt đầu từ nhiều ngày trước. Đường sá, công viên, chợ, đình, miếu và khu vực xung quanh Lăng Ông Thủy Tướng được chỉnh trang, trang trí cờ hội, băng rôn và khẩu hiệu. Hội Vạn Lạch cùng người dân địa phương phối hợp dọn dẹp di tích, sửa sang bàn thờ, trang hoàng không gian hành lễ và chuẩn bị các nghi thức truyền thống.

Nhiều gia đình ngư dân, đặc biệt là các hộ dân sống dọc tuyến đường đoàn Nghinh Ông đi qua, lập bàn hương án trước nhà với hương đèn, hoa quả, gạo, muối, rượu trà và đôi khi có cả bài vị. Người dân tin rằng việc nghênh đón Ông đi qua và trở về sẽ mang lại phúc lành, bình an cho gia đình và những người đang làm nghề biển.

Các ghe, thuyền từ gần xa cũng được sơn sửa, trang trí cờ hoa và chuẩn bị để tham gia đoàn rước trên biển.

Ngày đầu tiên thường bao gồm các nghi thức như Lễ Thượng Kỳ, Lễ mừng công ngư dân Cần Giờ, Lễ cúng bạn cũ lái xưa và Lễ Cầu An. Trong những năm gần đây, Lễ viếng Nghĩa trang liệt sĩ Rừng Sác cũng được tổ chức trước Lễ Thượng Kỳ nhằm tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ và những ngư dân đã hy sinh trên biển.

Lễ Thượng Kỳ được tổ chức trước Lăng Ông Thủy Tướng. Sau ba hồi trống chiêng mở hội, các bô lão, đại diện chính quyền và ngư dân cùng dâng hương. Tiếp đó là nghi thức kéo cờ ngũ sắc. Lá cờ tung bay trong buổi sớm tạo nên không khí trang nghiêm, biểu tượng cho sự giao hòa giữa trời, biển và con người.

Lễ mừng công ngư dân Cần Giờ là nghi thức tổng kết hoạt động đánh bắt, nuôi trồng thủy hải sản trong năm. Đây cũng là dịp tôn vinh những tập thể, cá nhân có thành tích tốt, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất và khuyến khích ngư dân phát triển nghề biển.

Lễ cúng bạn cũ lái xưa diễn ra tại Lăng Ông Thủy Tướng, nhằm tạ ơn cá Ông đã che chở cho ngư dân, đồng thời tưởng niệm những người có công với nghề biển và những người đã mất trên biển. Nghi thức thường có ba tuần rượu, một tuần trà, do Vạn trưởng và các bô lão chủ trì.

Lễ Cầu An được tổ chức vào buổi tối, thường bắt đầu vào khoảng 19 giờ 30 hoặc từ 23 giờ đến nửa đêm. Nghi thức chịu ảnh hưởng của lễ cúng đình và Phật giáo, với nội dung cầu bình an, cầu siêu, cầu cho ngư dân làm ăn phát đạt, gia đình hạnh phúc và những người đi biển được Thần Nam Hải che chở. Sau khi đọc sớ cầu an, sớ được hóa để gửi lời nguyện cầu đến cá Ông.

Sau Lễ Cầu An, vào thời khắc chuyển sang ngày 16 tháng 8 âm lịch, lễ Thỉnh Sanh, còn gọi là tế Mao Huyết, được thực hiện theo nghi thức truyền thống.

Ngày 16 tháng 8 âm lịch: Lễ Nghinh Ông trên biển

Ngày 16 tháng 8 âm lịch là ngày chính của lễ hội, trong đó trọng tâm là Lễ Nghinh Ông trên biển, thường được tổ chức vào lúc 10 giờ tại vùng biển Cần Thạnh.

Từ sáng sớm, hàng nghìn người dân và du khách tập trung về Lăng Ông Thủy Tướng. Kiệu Nghinh Ông được rước qua các tuyến đường trung tâm, sau đó đưa đến cửa biển Cần Thạnh để chuyển lên ghe nghinh ra khơi.

Ghe được chọn làm ghe nghinh thường được Hội Vạn Lạch lựa chọn từ trước và trang trí trang trọng hơn các tàu thuyền khác. Theo tục lệ truyền thống, chủ ghe được chọn thường là người không có tang chế trong gia đình. Địa điểm làm lễ trên biển là khu vực được gọi là “tam giang khẩu”, nơi giao nhau của ba con nước, cách bờ khoảng 4 hải lý.

Các ghe đánh bắt từ nhiều nơi tập trung về vùng biển Cần Thạnh, trên ghe treo cờ, kết hoa, giăng đèn và chuẩn bị mâm lễ. Lễ vật thường gồm gà, vịt, đầu heo, heo quay, xôi, chè, rượu, trà, hoa quả và các vật phẩm truyền thống. Theo quan niệm của ngư dân, cá Ông là vị thần bảo hộ biển cả, còn các loài hải sản được xem như binh tướng của Ông nên không dùng hải sản để cúng tế.

Đoàn nghi lễ gồm ban quý tế, ban bồi bái, đào thài, lễ sinh, ban nhạc lễ, lính áp hầu và bàn nghinh. Đi đầu là Vạn trưởng, tiếp theo là học trò lễ, đào thài, lính áp hầu cầm cờ ngũ sắc, ban quý tế trong trang phục áo dài, khăn đóng và những người khiêng bàn nghinh.

Bàn nghinh được làm bằng gỗ quý, chạm trổ theo hình thức thu nhỏ của chính điện Lăng Ông. Trên bàn có bài vị Thủy Tướng, lư hương, chân đèn và lễ vật. Trong lư hương thường đặt ba bài vị mang nội dung thờ các vị thần cai quản sông nước, Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thủy Tướng và Thủy Long Thần Nữ Nương Nương.

Đúng 10 giờ, khi đoàn ghe đến “tam giang khẩu”, nghi lễ Nghinh Ông trên biển chính thức bắt đầu. Sau ba hồi trống, các bô lão chủ trì lần lượt thực hiện các nghi thức thượng hương, chầu rượu, đọc sớ và dâng trà. Sớ cầu an sau khi đọc được hóa và rải tro xuống biển theo nghi thức truyền thống.

Sau lễ dâng trà, đoàn ghe quay về đất liền. Giấy tiền và sớ cầu an của ngư dân được hóa để gửi gắm ước nguyện bình an, may mắn. Gạo và muối cũng được rải xuống biển, thể hiện lòng biết ơn đối với biển cả và các lực lượng vô hình được dân gian tin là hộ tống đoàn rước.

Khi đoàn ghe gần cập bờ, các tàu thuyền di chuyển thành vòng tròn trong tiếng trống, tiếng chiêng và tiếng reo hò của ngư dân. Đây là khoảnh khắc náo nhiệt, thể hiện niềm vui đón Ông từ ngoài khơi trở về và cũng là nghi thức ra mắt với người dân, du khách.

Sau khi đoàn Nghinh Ông trở về Lăng Ông Thủy Tướng, lễ Túc Yết được tổ chức, bao gồm Lễ Xây Chầu võ và Lễ Đại Bội.

Lễ Xây Chầu võ tập trung vào chiếc trống Đại Lôi. Nghi thức gồm các bước thỉnh roi, khai thông thái cực, đánh trống tam luân, dâng hương, đọc văn tế và khai tràng. Tiếng trống mang ý nghĩa mở đầu cho niềm vui, đánh dấu sự trở về của Ông và khai mở phần hội long trọng.

Lễ Đại Bội là nghi thức hát tuồng dâng Ông xem tại Võ Ca của Lăng Ông Thủy Tướng. Các đoàn nghệ thuật biểu diễn những tuồng cổ như Mộc Quế Anh dâng cây, Lưu Kim Đính giải giá Thọ Châu, Ngọc Kỳ Lân xuất thế, Tam nữ đồ Vương và Phụng Nghi Đình.

Hình thức cúng Ông trên biển, rước Ông về lăng và diễn tuồng dâng Ông xem tạo nên nét riêng của Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ, mang đậm sắc thái văn hóa vùng sông nước Nam Bộ.

Ngày 17 tháng 8 âm lịch: Đại lễ tạ ơn

Ngày cuối cùng của lễ hội là thời điểm các ban chủ sự tổ chức Đại lễ cổ truyền và lễ tạ ơn Thần Nam Hải. Ngư dân cùng khách thập phương tiếp tục trở về Lăng Ông Thủy Tướng để dâng hương, cầu an, cầu tài, cầu hạnh phúc và bày tỏ lòng biết ơn đối với cá Ông.

Đây cũng là nghi thức khép lại phần lễ của Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ.

Các hoạt động văn hóa, vui chơi trong phần hội

Song song với các nghi lễ truyền thống, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và vui chơi cộng đồng. Các trò chơi dân gian gắn với đời sống miền biển như thả chài, bắt vịt trên biển, trói cua và đá bóng cà kheo thường được tổ chức tại khu vực từ bãi biển chợ Cần Giờ đến bãi biển Công viên Cần Thạnh.

Những năm gần đây, lễ hội còn mở rộng thêm các hoạt động như bi sắt, chạy marathon, cờ tướng, bóng chuyền bãi biển, triển lãm thành tựu nghề biển và giới thiệu các ngành nghề địa phương. Đây là cơ hội để người dân và du khách giao lưu với ngư dân, tìm hiểu đời sống sản xuất, văn hóa biển và những thành tựu phát triển kinh tế của Cần Giờ.

Các chương trình múa lân, sư, rồng cũng góp phần làm không khí lễ hội thêm rộn ràng. Những màn biểu diễn lân trên quả cầu, mai hoa thung và múa rồng được tổ chức công phu, thu hút đông đảo người xem.

Từ năm 2011, lễ hội có thêm hoạt động thả diều đèn nghệ thuật vào buổi tối do Câu lạc bộ Diều Sài Gòn biểu diễn. Trên vùng biển Cần Giờ còn có Hội hoa đăng vào khoảng 23 giờ ngày 15 tháng 8 âm lịch, tạo nên khung cảnh lung linh giữa không gian biển đêm.

Do lễ hội diễn ra đúng dịp Tết Trung Thu, Ban tổ chức cũng tổ chức rước đèn cho thiếu nhi vào tối ngày 15 tháng 8 âm lịch. Hoạt động này giúp Lễ hội Nghinh Ông trở thành ngày hội chung của nhiều thế hệ, từ ngư dân lớn tuổi đến trẻ em và du khách.

Giá trị văn hóa của Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ

Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ phản ánh rõ nét niềm tin, tín ngưỡng, tri thức dân gian và kinh nghiệm sống của cộng đồng ngư dân ven biển. Các nghi lễ trong lễ hội thể hiện cách con người lý giải mối quan hệ giữa biển cả, thiên nhiên, thần linh và sinh kế.

Lễ hội cũng là nơi lưu giữ nhiều yếu tố văn hóa truyền thống như nghi thức rước kiệu, tế lễ, đọc sớ, hát bội, nhạc lễ, trang phục của các ban nghi lễ, cách trang trí ghe thuyền và những truyền thuyết dân gian liên quan đến cá Ông.

So với các lễ hội Cầu Ngư và Nghinh Ông ở những vùng ven biển khác, Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ có những điểm tương đồng về tín ngưỡng thờ cá Voi, cầu bình an và tạ ơn biển cả. Tuy nhiên, lễ hội vẫn sở hữu nhiều nét riêng, đặc biệt là nghi thức Nghinh Ông trên biển, lễ rước Ông về Lăng Ông Thủy Tướng, các nghi thức hát tuồng và việc tổ chức vào đúng dịp Tết Trung Thu.

Thông qua lễ hội, những câu chuyện về quá trình hình thành vùng đất Cần Giờ, đời sống của cư dân rừng ngập mặn, nghề biển và truyền thống cộng đồng được tiếp tục truyền lại cho các thế hệ sau.

Lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn góp phần củng cố sự gắn kết cộng đồng, khơi dậy lòng biết ơn đối với tiền nhân, tưởng niệm những người đã khuất và tôn vinh nghề đánh bắt thủy hải sản. Đây là một di sản văn hóa phi vật thể có giá trị đại diện cho đời sống tinh thần của cư dân vùng biển Cần Giờ.