Lễ hội Roóng Poọc của người Giáy

Lễ hội Roóng Poọc, còn gọi là lễ hội Xuống đồng, là một sinh hoạt văn hóa truyền thống quan trọng của người Giáy ở xã Tả Van, tỉnh Lào Cai. Lễ hội đánh dấu thời điểm kết thúc một tháng vui Tết, đồng thời mở đầu cho một chu kỳ sản xuất và mùa vụ mới. Đây cũng là dịp cộng đồng tổ chức nghi lễ cúng vị thần cai quản đất đai, thường được gọi là Thổ địa, để cầu mong mưa thuận gió hòa, ngô lúa tốt tươi, chăn nuôi phát triển, xóm làng bình yên và mọi người mạnh khỏe.

Theo lời kể của những người Giáy cao tuổi tại thôn Tả Van Giáy, từ nhiều thế hệ trước, tổ tiên người Giáy đã duy trì tục tổ chức lễ hội Roóng Poọc vào ngày Thìn của tháng Giêng hằng năm. Trải qua thời gian, lễ hội vẫn được cộng đồng gìn giữ và thực hành như một nghi thức mở đầu cho năm sản xuất mới, đồng thời thể hiện sự gắn kết giữa con người với đất trời, thần linh và tự nhiên.

Công tác chuẩn bị và dựng cây nêu

Việc chuẩn bị cho lễ hội được cộng đồng tiến hành chu đáo với nhiều công đoạn mang tính nghi lễ, trong đó quan trọng nhất là làm quả còn và chọn, chặt cây nêu.

Quả còn được làm bởi năm cô gái chưa lập gia đình, được tuyển chọn từ các bản. Cây nêu do những nam thanh niên khỏe mạnh đảm nhiệm việc lựa chọn, chặt và đưa về khu vực tổ chức lễ hội. Trong quá trình chặt và khiêng cây, thân cây không được chạm xuống đất, bởi người Giáy quan niệm điều đó có thể làm mất đi tính thiêng của cây nêu.

Chủ làng là người chịu trách nhiệm cắt và trang trí vòng nhật, nguyệt để treo trên ngọn cây. Vòng có hai màu chủ đạo: màu xanh tượng trưng cho mặt trăng và màu đỏ tượng trưng cho mặt trời. Hai màu kết hợp thể hiện quan niệm âm dương hòa hợp, vạn vật cân bằng và sinh sôi phát triển.

Trước giờ dựng cây nêu, chủ lễ buộc vòng nhật, nguyệt lên ngọn cây, chờ đến giờ Thìn mới bắt đầu nghi thức. Đội thổi kèn Pí lè giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đón rước chủ lễ, chủ làng và các mâm lễ vật để thỉnh Ngọc Hoàng, thần linh, trời đất về chứng giám.

Sau khi đoàn rước đưa lễ vật đến vị trí dựng cây nêu, chủ lễ quay về hướng mặt trời mọc và ra hiệu cho chủ làng thắp hương, thực hiện nghi thức trình báo với các vị thần trời, thần đất, xin phép được dựng cây nêu trong ngày hội.

Chủ lễ tiếp tục gieo cặp quẻ âm dương làm bằng gỗ đào. Nếu một mảnh sấp, một mảnh ngửa, điều đó được hiểu là thần linh đã đồng ý và ban sự phù hộ. Chủ lễ sau đó hóa vàng mã để dâng các vị thần, rồi ra hiệu cho thanh niên dựng cây nêu và chôn gốc thật chắc.

Khi dựng, vòng mặt trời phải quay về hướng Đông, còn vòng mặt trăng quay về hướng Tây. Cây còn, hay còn gọi là “tòng cón”, thường được làm từ cây mai dài khoảng 10 đến 20 sải tay. Cây được giữ nguyên phần ngọn, sau đó uốn cong để buộc vòng mặt trời và mặt trăng.

Sau khi cây nêu được dựng xong, chủ lễ tiếp tục gieo quẻ âm dương để xác nhận thần linh đã về chứng lễ hay chưa. Vật dùng để xin âm dương là một cành đào nhỏ dài khoảng 6 cm, được chặt vát hai đầu và chẻ đôi. Khi gieo, nếu một mảnh sấp và một mảnh ngửa thì được xem là điềm thuận, thể hiện thần linh đã đến và chấp thuận nghi lễ. Nếu chưa đạt kết quả này, nghi thức tiếp tục được thực hiện cho đến khi nhận được quẻ thuận.

Nghi thức ném còn và cầu mùa

Sau các nghi lễ xin phép thần linh, chủ lễ mời những người cao tuổi có uy tín trong cộng đồng như chủ làng, già làng và trưởng thôn ra thực hiện nghi thức ném còn mở hội.

Nam và nữ đứng thành hai hàng đối diện nhau, mỗi bên bốn người, cầm những quả còn đã được làm lễ trình báo với thần linh. Họ ném tượng trưng ba lần, lấy cây nêu làm chuẩn, bên này tung còn và bên kia nhặt rồi ném trả lại. Mục tiêu là làm cho quả còn xuyên qua vòng mặt trăng trên đỉnh cây nêu.

Sau nghi thức mở đầu, chủ lễ cầm khay quả còn phát cho thanh niên. Nam nữ đứng hai bên cây nêu, cùng ném còn về phía các vòng nhật, nguyệt với mong muốn làm thủng vòng mặt trời và mặt trăng. Hành động này mang ý nghĩa tượng trưng cho sự giao hòa âm dương, sự kết hợp giữa nam và nữ, đồng thời thể hiện khát vọng cầu mùa, cầu cho cây trồng sinh trưởng và cuộc sống no đủ.

Theo quan niệm dân gian, quả còn tượng trưng cho sức mạnh nam tính. Việc ném quả còn làm thủng “phông còn” biểu thị sự phá vỡ giới hạn, mở đường cho âm dương giao hòa và vạn vật sinh sôi.

Khi quả còn ném trúng phông còn, chủ làng lập tức tung các loại hạt giống lên không trung. Đây được xem là những hạt giống thiêng, chứa đựng năng lượng sinh sôi mạnh mẽ. Dân làng cùng tranh lấy hạt với niềm tin rằng sự linh thiêng sẽ được truyền vào hạt giống, ban phát cho mọi người một mùa màng bội thu.

Cây còn cũng được xem là biểu tượng của cây lúa thiêng và cây vũ trụ, có khả năng kết nối đất với trời, âm với dương, giúp muôn vật giao hòa, sinh trưởng và phát triển. Vì vậy, khi dựng cây nêu, ngọn cây phải hướng về phía Đông, hướng mặt trời mọc, biểu trưng cho sự khởi đầu, sự sống và sức sinh sôi.

Các hoạt động vui chơi trong lễ hội

Bên cạnh những nghi thức tâm linh, lễ hội Roóng Poọc còn diễn ra nhiều hoạt động văn nghệ và vui chơi dân gian trong không khí sôi nổi. Các tiết mục hát dân ca, múa khèn và những hình thức diễn xướng truyền thống góp phần tạo nên không gian văn hóa cộng đồng đặc sắc.

Đặc biệt, kéo co, còn được gọi là kéo mây, là trò chơi không thể thiếu trong lễ hội Xuống đồng. Người dân sử dụng một sợi dây mây hoặc dây song dài khoảng 20 đến 30 m. Khi tổ chức, đầu gốc của dây hướng về phía Đông, đầu ngọn hướng về phía Tây. Cách bố trí này tiếp tục phản ánh quan niệm về phương hướng thiêng liêng, sự vận động của tự nhiên và mối liên hệ giữa trời, đất, mặt trời và mùa vụ.

Sau cuộc kéo co, tại mảnh ruộng nằm cạnh khu vực cây nêu, dân làng đưa hai con trâu to khỏe ra cày từ ba đến năm đường. Nghi thức này tượng trưng cho việc bắt đầu một vụ mùa mới, mở đầu cho hoạt động canh tác và gửi gắm ước vọng về một năm sản xuất thuận lợi.

Giá trị văn hóa và tín ngưỡng

Lễ hội Roóng Poọc của người Giáy ở Tả Van phản ánh ước nguyện về một cuộc sống dân an, vật thịnh, trong đó con người khỏe mạnh, bản làng yên vui, cây trồng tươi tốt và vật nuôi sinh sôi. Toàn bộ trình tự nghi lễ, trò chơi và hoạt động diễn xướng đều gắn với tín ngưỡng phồn thực, thể hiện mong muốn vạn vật sinh trưởng, nảy nở và phát triển.

Dấu vết của tín ngưỡng cầu mưa cũng thể hiện khá rõ trong lễ hội. Chẳng hạn, hình rồng bằng giấy màu vàng được dán trên vòng nhật, nguyệt mang ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, thời tiết thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp.

Roóng Poọc là một lễ hội nông nghiệp tiêu biểu, phản ánh lịch sử canh tác lúa nước của người Giáy thông qua các lớp tín ngưỡng như thờ mặt trời, tín ngưỡng đa thần và tín ngưỡng phồn thực. Lễ hội hình thành từ chính đời sống lao động, sản xuất của cộng đồng người Giáy ở Tả Van trong suốt hàng trăm năm, vì vậy chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và nhân văn sâu sắc.

Đây là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang màu sắc tâm linh rõ nét, đồng thời kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật dân gian như nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật trình diễn, âm nhạc, trò chơi dân gian và các nghi thức cộng đồng. Lễ hội không chỉ gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người Giáy ở xã Tả Van, mà còn góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa của cộng đồng người Giáy ở tỉnh Lào Cai.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Hiện nay, lễ hội Roóng Poọc vẫn được cộng đồng người Giáy thực hành và bảo vệ thông qua nhiều hình thức phù hợp. Việc tổ chức lễ hội nhận được sự đồng thuận của người dân địa phương, đồng thời cộng đồng thể hiện cam kết tiếp tục gìn giữ các nghi thức, trò chơi, nghệ thuật diễn xướng và những giá trị tín ngưỡng truyền thống.

Với các giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và nhân văn tiêu biểu, Lễ hội Roóng Poọc (Xuống đồng) của người Giáy ở xã Tả Van, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013.

Thông tin di sản

Lễ hội Roóng Poọc là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa Giáy, nơi tín ngưỡng nông nghiệp, nghi lễ cộng đồng, nghệ thuật dân gian và khát vọng về cuộc sống no đủ cùng hòa quyện trong một không gian văn hóa giàu bản sắc. Qua lễ hội, người Giáy thể hiện sự tri ân đối với trời đất, thần linh và tổ tiên, đồng thời truyền lại cho thế hệ sau những tri thức dân gian và quan niệm sống gắn bó hài hòa với tự nhiên.