Ngày 5/11/2026, Ma nhai trên núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương thuộc Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO. Sự kiện đánh dấu một cột mốc quan trọng trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị kho tàng văn khắc cổ có lịch sử gần 700 năm tại Dục Thúy Sơn.
Với 43 văn khắc hiện còn trên các vách núi đá tự nhiên, Ma nhai núi Non Nước được xem là một kho tư liệu đặc biệt, lưu giữ những dấu ấn về lịch sử, văn học, tư tưởng, tôn giáo và nghệ thuật Việt Nam qua nhiều triều đại.
Ma nhai núi Non Nước được UNESCO ghi danh ngày 5/11/2026
Vào lúc 15 giờ 20 phút ngày 5/11/2026 (giờ Việt Nam), tại Kỳ họp toàn thể lần thứ 11 của Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP), tổ chức tại Jakarta, Indonesia, hồ sơ “Ma nhai trên núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình” đã chính thức được thông qua để ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực.
Cùng được ghi danh trong đợt này còn có hệ thống Văn bia Phố Hiến của tỉnh Hưng Yên.
Đây là lần đầu tiên tỉnh Ninh Bình có một di sản tư liệu được ghi danh trong Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO.
Với hai di sản mới được ghi danh, Việt Nam hiện có 13 di sản tư liệu thuộc các danh mục của UNESCO, trong đó có 4 di sản tư liệu cấp thế giới và 9 di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Việc ghi danh không chỉ khẳng định giá trị của hệ thống văn khắc trên núi Non Nước mà còn mở ra cơ hội thúc đẩy công tác nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu di sản đến công chúng quốc tế.
Kho tàng 43 văn khắc Ma nhai gần 700 năm tuổi
Núi Non Nước, còn gọi là Dục Thúy Sơn, nằm tại phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Trên các vách đá của ngọn núi hiện lưu giữ 43 văn khắc Ma nhai, gồm 37 văn bia chữ Hán – Nôm và 6 văn bia chữ Quốc ngữ.
Ma nhai là loại hình văn tự được khắc trực tiếp lên vách đá tự nhiên, thay vì trên những tấm bia đá độc lập. Các tác phẩm có thể là thơ văn, bia ký, đề từ, ghi chép lịch sử hoặc những dòng chữ do vua chúa, danh nhân và thi sĩ lưu lại.
Hệ thống Ma nhai núi Non Nước có niên đại trải dài từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX, phản ánh sự phát triển của văn hóa và văn học Việt Nam qua nhiều giai đoạn lịch sử.
Hai văn khắc sớm nhất được xác định có niên đại năm 1343, gồm “Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký” của Trương Hán Siêu và “Nhất ký Thiên Long tự thường trụ Tam bảo vật”, hiện chưa xác định được tác giả.
Văn khắc muộn nhất có niên đại được ghi nhận là tác phẩm “Khứ tuế tam thanh tằng trú tiết” của Bùi Thiện Cơ, khắc năm 1934. Ngoài ra, ba văn bia không ghi niên hiệu hoặc năm khắc.
Sự phong phú về niên đại và tác giả khiến Ma nhai núi Non Nước trở thành một nguồn tư liệu đặc biệt, giúp nghiên cứu những biến đổi trong đời sống văn hóa, chính trị và xã hội Việt Nam suốt nhiều thế kỷ.
Những trang sử được lưu giữ trên vách đá
Điểm nổi bật của Ma nhai núi Non Nước là tính nguyên gốc của các văn khắc.
Nhiều tác phẩm vẫn tồn tại ngay trên vách đá nơi chúng được tạo tác, gắn liền với cảnh quan tự nhiên và không gian lịch sử của Dục Thúy Sơn.
Qua hàng trăm năm, những dòng chữ khắc trên đá trở thành chứng tích về hoạt động sáng tác, giao lưu văn hóa và tư tưởng của nhiều thế hệ.
Trong hệ thống văn khắc có dấu ấn của các nhân vật nổi tiếng như Trương Hán Siêu, Phạm Sư Mạnh, vua Lê Thánh Tông, vua Lê Hiến Tông, Ngô Thì Sĩ và Ngô Thì Nhậm.
Không chỉ ghi lại cảm xúc trước cảnh sắc thiên nhiên, các tác phẩm còn chứa đựng những thông tin về lịch sử, đời sống, quan niệm đạo đức và tư tưởng của xã hội đương thời.
Chính sự kết hợp giữa nội dung văn học và thông tin lịch sử đã tạo nên giá trị tư liệu nổi bật của hệ thống Ma nhai.
Giá trị văn học, tư tưởng và nghệ thuật Hán Nôm
Ma nhai núi Non Nước không chỉ có giá trị như những tư liệu ghi chép lịch sử mà còn là một kho tàng văn chương bác học độc đáo.
Các tác phẩm phản ánh sự phát triển của văn học Hán Nôm, đặc biệt là những sáng tác gắn với hoạt động du ngoạn, thưởng ngoạn thiên nhiên và bày tỏ suy tư của các bậc trí thức.
Nội dung văn khắc còn cung cấp thông tin về sự giao thoa giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo, thể hiện hiện tượng Tam giáo đồng nguyên trong đời sống văn hóa Việt Nam và khu vực Đông Á.
Đáng chú ý, một số văn khắc phản ánh sự tham gia của phụ nữ trong các hoạt động xã hội và tôn giáo từ thời trung đại. Đây là nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu vị trí và vai trò của phụ nữ trong lịch sử.
Bên cạnh nội dung, mỗi văn khắc còn mang giá trị nghệ thuật thông qua bố cục thư pháp, hình thức thể hiện chữ viết và kỹ thuật chạm khắc trên đá.
Những nét chữ được tạo tác trực tiếp trên bề mặt núi đá cho thấy trình độ điêu khắc tinh tế của các nghệ nhân xưa, đồng thời phản ánh phong cách mỹ thuật qua từng thời kỳ.
Vì sao Ma nhai núi Non Nước có giá trị di sản tư liệu đặc biệt?
Giá trị của Ma nhai núi Non Nước được thể hiện qua sự kết hợp giữa tính xác thực, nội dung phong phú, niên đại lâu đời và hình thức lưu giữ độc đáo.
Các văn khắc không phải những bản sao được tạo dựng về sau mà là những tác phẩm gắn với không gian lịch sử nơi chúng được hình thành.
Hệ thống này cung cấp nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử Việt Nam, văn học trung đại, ngôn ngữ Hán Nôm, nghệ thuật thư pháp và sự giao lưu văn hóa ở Đông Á.
Đặc biệt, sự hiện diện của 43 văn khắc qua nhiều vương triều đã tạo nên một bộ sưu tập có tính liên tục lịch sử hiếm gặp.
Việc UNESCO ghi danh Ma nhai núi Non Nước vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương là sự ghi nhận đối với những giá trị ấy, đồng thời khẳng định ý nghĩa của di sản vượt ra ngoài phạm vi địa phương và quốc gia.
Bảo tồn di sản Ma nhai sau khi được UNESCO ghi danh
Được ghi danh là một dấu mốc quan trọng, nhưng việc bảo tồn lâu dài hệ thống văn khắc mới là nhiệm vụ có ý nghĩa quyết định.
Trải qua nhiều thế kỷ, các văn khắc phải chịu tác động của môi trường tự nhiên như mưa nắng, độ ẩm, rêu phong và quá trình phong hóa đá.
Những tác động không phù hợp từ hoạt động tham quan cũng có thể ảnh hưởng đến bề mặt văn khắc và tính nguyên gốc của di sản.
Vì vậy, công tác bảo tồn cần chú trọng việc theo dõi tình trạng các bản khắc, bảo vệ cảnh quan, nghiên cứu khoa học và xây dựng hệ thống tư liệu số.
Hoạt động phiên âm, dịch nghĩa và giới thiệu nội dung văn khắc bằng nhiều ngôn ngữ cũng có ý nghĩa quan trọng, giúp cộng đồng trong nước và du khách quốc tế hiểu rõ hơn về giá trị di sản.
Việc phát huy giá trị Ma nhai cần được thực hiện trên nguyên tắc bảo vệ tính nguyên gốc, tránh những can thiệp làm thay đổi nội dung và hình thức của các văn khắc cổ.
Di sản tư liệu kết nối gần 700 năm lịch sử Việt Nam
Từ những văn khắc đầu tiên vào năm 1343 đến các tác phẩm hình thành trong thế kỷ XX, Ma nhai trên núi Non Nước đã ghi lại những dấu ấn văn hóa qua nhiều thời đại.
Mỗi văn khắc là một phần ký ức lịch sử, lưu giữ tiếng nói của những con người đã sống cách chúng ta hàng trăm năm.
Giữa sự thay đổi không ngừng của xã hội, những tác phẩm trên vách đá Dục Thúy Sơn vẫn hiện diện như một minh chứng về sức sống bền bỉ của văn hóa và trí tuệ Việt Nam.
Việc Ma nhai núi Non Nước chính thức được UNESCO ghi danh ngày 5/11/2026 là sự ghi nhận xứng đáng dành cho kho tàng di sản tư liệu quý giá này, đồng thời tạo thêm động lực để gìn giữ, nghiên cứu và lan tỏa những giá trị lịch sử, văn học và nghệ thuật đến các thế hệ mai sau.
