Nhắc đến trái cây Đà Lạt, người ta thường nhớ đến dâu tây, hồng, bơ hay những loại rau củ xứ lạnh. Nhưng từ nhiều thập niên trước, cây mận đã hiện diện trong những khu vườn của thành phố cao nguyên, trở thành một phần của ký ức nông nghiệp Đà Lạt.
Không còn phổ biến như trước, những vườn mận ngày nay chủ yếu tồn tại xen giữa các khu nhà vườn ở vùng ngoại ô. Mỗi mùa mận về, những gốc cây sai quả lại thu hút người dân và du khách tìm đến, vừa thưởng thức trái cây ngay tại vườn, vừa khám phá một góc Đà Lạt rất khác với những điểm tham quan quen thuộc.
Cây mận đến Đà Lạt từ đầu thế kỷ XX
Theo các tư liệu được lưu truyền về quá trình phát triển nông nghiệp Đà Lạt, những giống mận đầu tiên được đưa vào cao nguyên từ khoảng thập niên 1930. Một số tài liệu cho rằng giống cây được ông Louis Piere đưa vào Việt Nam, ban đầu trồng tại Trại thực nghiệm Dankia trước khi được đưa về các nhà vườn để canh tác.
Trong quá trình phát triển, cây mận được trồng tại nhiều khu vực như Trại Hầm, Trại Mát, Trạm Hành và Định An. Những giống mận từng được nhắc đến gồm Vân Nam xanh, Vân Nam đỏ, mận Trại Hầm và mận Pháp.
Sự hiện diện của cây mận gắn với quá trình hình thành nền nông nghiệp xứ lạnh Đà Lạt, cùng với nhiều loại cây ăn trái và nông sản ôn đới khác.
Qua thời gian, các giống mận cũ dần thu hẹp diện tích. Nhiều nhà vườn chuyển sang những loại cây có giá trị kinh tế cao hơn, trong khi một số giống mận được đưa từ các tỉnh miền núi phía Bắc vào tiếp tục được trồng tại Đà Lạt.
Vì thế, mận Đà Lạt ngày nay vừa là một loại cây ăn trái, vừa mang trong mình câu chuyện về sự thay đổi của những khu vườn cao nguyên.
Những gốc mận còn lại trong nhà vườn Đà Lạt
Cây mận hiện vẫn có thể bắt gặp tại một số khu vực ngoại ô thành phố. Những vùng như Trại Mát, Xuân Thọ, Xuân Trường và các khu vực lân cận vẫn còn những khu vườn có cây mận được trồng xen cùng các loại cây khác.
Đặc biệt, có những gốc mận đã được trồng từ nhiều năm trước và tiếp tục được chủ vườn giữ lại. Với nhiều gia đình, cây mận không chỉ cho trái mà còn tạo bóng mát, làm đẹp khu vườn và gợi nhớ hình ảnh Đà Lạt xưa.
Một số nhà vườn từng trồng mận với mục đích ban đầu khá giản dị: trồng để ăn, làm cây cảnh hoặc giữ lại những giống cây quen thuộc. Khi hình ảnh vườn mận bắt đầu được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội, những khu vườn này dần trở thành điểm trải nghiệm được du khách quan tâm.
Mận Đà Lạt có gì đặc biệt?
Các giống mận được trồng tại Đà Lạt hiện nay không hoàn toàn đồng nhất. Một số vườn sử dụng giống được đưa từ các tỉnh miền núi phía Bắc, sau đó thích nghi với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng của cao nguyên.
Trong đó có những giống cho quả giòn, mọng nước, vị đậm và có màu sắc bắt mắt khi chín. Một số vườn còn trồng mận tam hoa, khi chín phần ruột chuyển sang màu đỏ, bên cạnh những giống địa phương hoặc giống được di thực từ vùng cao.
Điểm thú vị là trái mận trồng tại Đà Lạt có thể được thưởng thức ngay trên cây tại một số nhà vườn. Du khách tự tay hái những quả vừa chín tới, rửa sạch hoặc thưởng thức theo cách của chủ vườn, thường kèm muối ớt.
Với những người quen thuộc với mận miền Bắc, trải nghiệm này tạo nên một cảm giác khá khác biệt: mận được trồng ngay trong khu vườn Đà Lạt, giữa khí hậu mát mẻ và không gian nhà vườn cao nguyên.
Mùa mận trong những khu vườn ngoại ô
Mùa mận không kéo dài quanh năm ở tất cả các giống và khu vực, nhưng khi vào vụ, những cây mận có thể trĩu quả, tạo nên một khung cảnh rất đặc trưng.
Tại một số nhà vườn, mùa thu hoạch thường bắt đầu từ khoảng tháng 3 âm lịch, tùy giống và điều kiện thời tiết. Có những cây cho quả vào những thời điểm khác nhau trong năm, trong đó một số vườn từng ghi nhận các đợt thu hoạch rộ vào khoảng tháng 5 và tháng 11 âm lịch.
Khi mận chín, du khách có thể bắt gặp những hình ảnh khá đời thường: người lớn hái quả, trẻ em thích thú tự tay chọn mận trên cây, các thành viên trong gia đình chụp ảnh giữa vườn.
Chính trải nghiệm trực tiếp ấy đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho những vườn mận Đà Lạt.
Vườn mận và một trải nghiệm du lịch rất Đà Lạt
Một trong những điều khiến du khách thích thú khi đến vườn mận là cảm giác được tự mình bước vào một khu vườn đang có mùa quả.
Thay vì chỉ mua trái cây đã được đóng gói, khách có thể đi dưới những tán cây, quan sát quả trên cành, tự tay hái những trái vừa chín và thưởng thức ngay tại vườn.
Đối với các gia đình có trẻ nhỏ, trải nghiệm này càng thú vị. Trẻ có thể tận mắt nhìn thấy cây mận, chạm vào cành lá và hiểu rằng trái cây không bắt đầu từ những quầy hàng trong siêu thị mà được hình thành từ đất, cây và công sức của người trồng.
Một khu vườn mận vì thế trở thành không gian kết nối nhiều thế hệ. Người lớn tìm về một hình ảnh Đà Lạt mộc mạc, trong khi trẻ nhỏ có thêm một trải nghiệm gần gũi với thiên nhiên.
Khi vườn mận trở thành điểm đến
Sự phát triển của mạng xã hội đã khiến những khu vườn mận được biết đến rộng rãi hơn. Những hình ảnh cây sai quả, du khách tự tay hái mận và thưởng thức ngay dưới tán cây nhanh chóng tạo sự tò mò.
Có những thời điểm, một số vườn mận tại Trại Mát và các khu vực ngoại ô đón lượng khách lớn. Nhiều người tìm đến không hẳn chỉ vì muốn mua mận, mà muốn tận mắt nhìn thấy một vườn mận giữa Đà Lạt.
Đây cũng là điểm thú vị của du lịch nông nghiệp Đà Lạt. Một sản phẩm vốn thuộc về đời sống sản xuất của người dân có thể trở thành trải nghiệm du lịch khi du khách được tiếp cận trực tiếp với cây trồng, khu vườn và người làm vườn.
Không chỉ để ăn tươi
Bên cạnh việc thưởng thức quả tươi, mận còn được sử dụng để chế biến thành nhiều sản phẩm khác.
Tại Đà Lạt, mận có thể được dùng làm mứt mận, siro mận, xí muội, mận sấy dẻo và một số sản phẩm chế biến khác. Vị chua ngọt tự nhiên của quả tạo điều kiện để mận trở thành nguyên liệu quen thuộc trong văn hóa quà đặc sản của thành phố.
Những sản phẩm này giúp kéo dài thời gian sử dụng của trái mận và đưa hương vị của loại quả xứ lạnh đến du khách ngay cả khi không đúng mùa thu hoạch.
Mận Đà Lạt và ký ức về thành phố xứ lạnh
Ngày nay, diện tích trồng mận tại Đà Lạt đã thu hẹp đáng kể so với trước. Những nhà kính, vườn hoa, dâu tây và các loại nông sản có giá trị kinh tế cao đã thay đổi diện mạo nhiều vùng sản xuất.
Tuy vậy, đâu đó trong những khu vườn ngoại ô vẫn còn những gốc mận lâu năm. Chúng đứng giữa vườn cây, bên những ngôi nhà và con đường nhỏ, tiếp tục ra hoa, kết trái theo mùa.
Với người Đà Lạt, đó có thể chỉ là một loại cây quen thuộc trong vườn. Với du khách, một mùa mận lại trở thành lý do để tìm đến những vùng ngoại ô, bước vào một khu vườn, tự tay hái một trái mận và cảm nhận một Đà Lạt rất đời thường.
Mận Đà Lạt không phải là loại trái cây nổi bật nhất của thành phố, nhưng chính sự bình dị ấy lại làm nên giá trị riêng. Nó gợi nhắc về một thời kỳ nông nghiệp xứ lạnh bắt đầu hình thành, về những khu vườn gia đình và về một Đà Lạt xanh, chậm rãi, gần gũi với cây trái.
Ngày nay, khi những gốc mận cũ ngày càng ít đi, mỗi mùa quả trở thành một dịp để nhìn lại một phần ký ức nông nghiệp của xứ ngàn hoa.
