Làng nghề dệt chiếu cói Hoài Nhơn

Trên vùng đất Hoài Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai, nghề dệt chiếu cói đã tồn tại hơn 300 năm và trở thành một phần trong đời sống của nhiều thế hệ cư dân địa phương. Từ những cánh đồng cói trên vùng đất nhiễm phèn, nhiễm mặn, người dân đã tạo nên những tấm chiếu bền chắc, óng mượt và nhiều màu sắc, được tiêu thụ ở nhiều tỉnh, thành, đặc biệt tại khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.

Ngày nay, bên cạnh phương pháp dệt thủ công truyền thống, một số cơ sở và hợp tác xã đã đưa máy móc vào sản xuất nhằm đáp ứng những đơn hàng lớn. Sự kết hợp giữa nguyên liệu truyền thống, kỹ thuật lâu đời và phương thức sản xuất hiện đại đang mở ra hướng phát triển mới cho làng nghề chiếu cói Hoài Nhơn.

Thông tin cơ bản

Từ vùng đất phèn mặn đến những cánh đồng cói

Cói, còn gọi là lác, là loại cây thân thảo, mềm và xốp, thường mọc hoặc được trồng tại những vùng đất đầm lầy, đất nhiễm phèn chua. Ở Hoài Nhơn Bắc, điều kiện đất đai từng là một trở ngại đối với sản xuất nông nghiệp, nhưng người dân đã thích nghi bằng cách phát triển cây cói.

Khoảng 50 ha đất tại khu vực được sử dụng chủ yếu để trồng cói. Vào mùa sinh trưởng, những cánh đồng cói tạo nên một không gian đặc trưng với màu xanh xen lẫn màu nâu nhạt của hoa cói, trải dài dọc các khu dân cư. Nếu đi qua khu vực Hoài Nhơn Bắc trên Quốc lộ 1, du khách có thể dễ dàng bắt gặp những cánh đồng nguyên liệu gắn liền với nghề dệt chiếu của địa phương.

Người dân thường trồng và thu hoạch cói hai vụ mỗi năm. Vụ chiêm thường bắt đầu khoảng tháng 3 đến tháng 4, trong khi vụ mùa kéo dài từ tháng 7 đến giữa tháng 9. Trong điều kiện thời tiết thuận lợi, có thể có thêm một vụ.

Hành trình của cây cói từ đồng ruộng đến khung dệt đòi hỏi sự cẩn thận ngay từ khâu thu hoạch. Những sợi cói đạt chất lượng được lựa chọn, chẻ rồi đem phơi dưới nắng cho đến khi đạt độ khô thích hợp. Người dân phải đặc biệt chú ý đến nước mưa bởi cói bị ướt trong quá trình phơi sẽ giảm chất lượng và độ bền.

Sau khi phơi, cói được phân loại để sử dụng làm chiếu trơn hoặc đưa đi nhuộm màu để dệt chiếu hoa.

Từ sợi cói thành tấm chiếu

Để tạo nên một chiếc chiếu, người thợ cần có cói, trân, chỉ, phẩm nhuộm cùng khung cửi hoặc máy dệt. Trong đó, cói là nguyên liệu quan trọng nhất. Cói tốt quyết định độ bền của chiếu, còn vẻ đẹp và độ đều của sản phẩm phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm, sự khéo léo của người thợ.

Chiếu cói Bình Định truyền thống có hai dòng chính là chiếu trơn và chiếu hoa.

Chiếu trơn được dệt từ những sợi cói trắng không nhuộm màu. Cách làm tương đối đơn giản, tạo nên vẻ mộc mạc nhưng vẫn trang nhã. Chiếu trắng cũng thường được sử dụng trong các dịp cúng bái, bởi màu sắc tự nhiên phù hợp với không gian thờ phụng.

Chiếu hoa đòi hỏi nhiều công đoạn hơn. Khác với một số nơi dệt chiếu trắng rồi mới tạo hoa văn trên bề mặt, người làm chiếu ở Bình Định lựa chọn sợi cói để nhuộm màu ngay từ trước khi dệt. Phẩm được nấu lên, sau đó từng nạm cói được nhúng vào màu rồi đem phơi khô. Những sợi cói đỏ, xanh, lục hoặc vàng sau khi đạt độ khô thích hợp sẽ được đưa lên khung dệt để tạo thành hoa văn.

Trên những tấm chiếu hoa truyền thống, phần trung tâm thường xuất hiện các chữ mang ý nghĩa tốt đẹp như chữ Thọ, Song Hỷ hoặc những câu chúc về hạnh phúc và trường thọ. Bốn góc có thể trang trí hình tứ linh hoặc các hoa văn lớn, kết hợp với những đường viền màu đỏ hoặc xanh. Cách phối màu hài hòa tạo nên vẻ đẹp riêng của chiếu hoa Bình Định.

Theo lời kể của những người làm nghề, để tạo nên một tấm chiếu đẹp và bền, người thợ trước hết phải dựng khung dệt. Bên cạnh thường có một người hỗ trợ đưa sợi chiếu vào khung, trong khi người thợ chính rập khổ để các sợi nằm ngang sát và đều nhau. Hai người phối hợp liên tục cho đến khi tấm chiếu hoàn thành.

Nhịp làm việc ấy từng là hình ảnh quen thuộc trong nhiều gia đình làm chiếu, nơi nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng chính sự quan sát và thực hành hằng ngày.

Nghề chiếu và đời sống của người Hoài Nhơn

Qua hàng trăm năm, nghề dệt chiếu không chỉ tạo ra một sản phẩm phục vụ đời sống mà còn trở thành sinh kế của nhiều hộ gia đình.

Theo thống kê được nêu trong tư liệu địa phương, trong số 1.525 hộ dân tại các thôn có nghề dệt chiếu, có gần 700 hộ sinh sống bằng nghề này. Tại thời điểm đề nghị công nhận, tổng số hộ cùng ngành nghề được thống kê là 780 hộ, chiếm khoảng 51% số hộ dân trong các thôn, với 1.525 lao động tham gia, tương đương khoảng 25% tổng số lao động.

Nghề chiếu cũng tạo điều kiện để cây cói được khai thác hiệu quả hơn. Ngoài chiếu, người dân còn tận dụng nguyên liệu cói để làm nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ như mũ, túi xách, đệm chà chân và các mặt hàng gia dụng, trang trí.

Một trong những giá trị đáng chú ý của làng nghề là khả năng biến một vùng đất không thuận lợi cho nhiều loại cây trồng thành vùng nguyên liệu phục vụ sản xuất. Cây cói từ đó không chỉ là một loại cây nông nghiệp mà trở thành sợi dây kết nối giữa đồng ruộng, khung dệt, hộ gia đình và thị trường.

Từ khung dệt thủ công đến những chiếc máy hiện đại

Trong những năm gần đây, nghề dệt chiếu Hoài Nhơn bắt đầu có sự thay đổi rõ rệt về phương thức sản xuất. Bên cạnh những người vẫn giữ cách dệt truyền thống, một số hợp tác xã đã đầu tư máy móc để tăng năng suất và đáp ứng những đơn hàng có số lượng lớn.

Một trường hợp tiêu biểu là Hợp tác xã Chiếu cói Hoài Châu Bắc tại thôn Gia An Đông. Hợp tác xã được thành lập năm 2021 và liên kết với khoảng 20 hộ dân địa phương để cung cấp nguyên liệu cói thô. Người dân đảm nhiệm việc trồng, thu hoạch và phơi khô cói trước khi chuyển nguyên liệu cho hợp tác xã.

Tại đây, cói được nhuộm, phơi và đưa vào máy dệt. Theo thông tin từ hợp tác xã, cơ sở có 6 công nhân vận hành máy và 4 lao động đảm nhiệm các công việc khác, với mức thu nhập trung bình khoảng 6 triệu đồng/người/tháng. Toàn bộ lao động đều là người địa phương.

Sản phẩm được dệt theo nhiều kích thước, với khổ rộng từ 1 m đến 1,8 m và chiều dài phổ biến 2 m. Với 6 máy hoạt động liên tục, hợp tác xã có thể sản xuất trung bình khoảng 100 chiếc chiếu mỗi ngày. Giá bán được thông tin dao động từ 70.000 đến 220.000 đồng/chiếc tùy kích thước.

Sản phẩm làm ra được tiêu thụ ngay, trong đó tháng 7 và tháng 8 thường là thời điểm nhu cầu tăng cao. Nhiều trường tiểu học và trung học cơ sở trong tỉnh và khu vực lân cận đặt mua chiếu để phục vụ học sinh bán trú trong năm học mới.

Câu chuyện của hợp tác xã cho thấy nghề truyền thống không nhất thiết phải đứng yên trong phương thức sản xuất cũ. Khi công nghệ được sử dụng đúng cách, máy móc có thể đảm nhận phần việc nặng và tăng năng suất, trong khi giá trị của nguyên liệu, mẫu mã và kinh nghiệm địa phương vẫn được duy trì.

Những tấm chiếu đi xa từ một làng nghề lâu đời

Chiếu Hoài Nhơn được biết đến với độ óng mượt, dẻo dai và màu sắc tươi. Sản phẩm được tiêu thụ tại nhiều địa phương trong cả nước, đặc biệt là khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.

Từ một nghề gắn với chiếc khung dệt trong mỗi gia đình, chiếu cói nay đã trở thành sản phẩm có thị trường rộng hơn. Những tấm chiếu truyền thống được sử dụng trong gia đình, trường học, các không gian sinh hoạt cộng đồng và những dịp lễ nghi. Trong khi đó, các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ cói mở ra thêm những hướng đi mới cho nguyên liệu địa phương.

Sự chuyển đổi này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống phải đối mặt với sức ép cạnh tranh và thay đổi thị hiếu. Với Hoài Nhơn, việc duy trì vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm và chủ động tiếp cận thị trường đang trở thành những yếu tố quan trọng để nghề chiếu tiếp tục tồn tại.

Giữ nghề bằng truyền thống và công nghệ

Với lịch sử hơn 300 năm, làng nghề chiếu cói Hoài Nhơn đã được UBND tỉnh Bình Định công nhận là làng nghề truyền thống. Hiện nghề tập trung tại các thôn Gia An Đông, Gia An Nam, Gia An, Quy Thuận và Chương Hòa, với khoảng 800 hộ được địa phương khảo sát là sinh sống chủ yếu bằng nghề.

Địa phương hiện cũng quan tâm đến việc bảo tồn không gian văn hóa gắn với nghề, trong đó có định hướng hoàn thiện hồ sơ để đề nghị nâng cấp Đền thờ ông tổ nghề chiếu thành di tích cấp tỉnh.

Cùng với hỗ trợ vốn cho các hộ sản xuất, địa phương dự kiến hướng dẫn người dân những kỹ năng bán hàng và quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số, trong đó có livestream. Đây là một hướng tiếp cận phù hợp với quá trình chuyển đổi của làng nghề, khi sản phẩm truyền thống không chỉ cần được làm tốt mà còn cần được kể câu chuyện và đưa đến người mua bằng những phương thức mới.

Làng nghề dệt chiếu cói Hoài Nhơn hôm nay đang đứng giữa hai nhịp thời gian. Một bên là khung dệt thủ công, những sợi cói được nhuộm bằng tay và những kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ. Bên kia là máy dệt, hợp tác xã, đơn hàng lớn và các nền tảng số.

Dù phương thức sản xuất thay đổi, sợi cói vẫn bắt đầu từ cánh đồng, đi qua bàn tay người dân và trở thành một sản phẩm mang dấu ấn của vùng đất. Chính sự tiếp nối ấy giúp nghề chiếu cói Hoài Nhơn không chỉ được giữ lại như một nghề mưu sinh, mà còn tiếp tục hiện diện như một phần ký ức và văn hóa của miền quê Hoài Nhơn.