Tháp Dương Long, còn được gọi là Tháp An Chánh, Tháp Bình An hoặc Tháp Ngà, là quần thể tháp Chăm được xây dựng khoảng cuối thế kỷ XII, đầu thế kỷ XIII, hiện thuộc địa bàn xã Bình An, tỉnh Gia Lai. Đây là một công trình kiến trúc tiêu biểu của thời kỳ Vijaya, phản ánh trình độ xây dựng, nghệ thuật điêu khắc và những giao lưu văn hóa giữa Chămpa với các quốc gia trong khu vực, đặc biệt là Khmer.
Quần thể gồm ba tháp gạch lớn được bố trí theo trục Bắc – Nam, trong đó Tháp Giữa là công trình cao nhất. Đặc điểm nổi bật của Tháp Dương Long nằm ở sự kết hợp giữa truyền thống kiến trúc Chămpa với những yếu tố nghệ thuật có ảnh hưởng từ văn hóa Khmer. Bên cạnh ba tháp chính, trong khuôn viên di tích hiện còn có nhà trưng bày với diện tích khoảng 370 m², hệ thống tường rào và các cổng ra vào. Cổng chính mở về phía Đông, cùng hướng với mặt chính của ba tháp, trong khi cổng phụ mở về phía Bắc.
Ba tháp chính của Dương Long
Tháp Giữa
Tháp Giữa là công trình trung tâm của quần thể, cao 38,81 m, được xem là một trong những tháp gạch có chiều cao nổi bật trong khu vực Đông Nam Á. Công trình hiện đã bị hư hại đáng kể. Vòm cửa chính và nhiều cửa giả bị sụp đổ, chỉ còn một số thanh đá gắn trên thân tháp. Cửa giả phía Nam còn lại một phần trụ cửa, trong khi tiền đường hay tiền sảnh phía trước cũng đã bị mất.
Các mặt tường được tổ chức bằng những trụ ốp rộng bản, để trơn và hầu như không trang trí hoa văn. Mỗi mặt có 7 trụ, phần đầu trụ hơi loe ra và liên kết với những khối đá tạo thành các băng giật cấp. Chân đế tháp được ốp kín bằng các khối đá sa thạch, bình đồ hình vuông với mỗi cạnh dài khoảng 16,5 m. Phần cửa giả nhô ra khỏi thân tháp khoảng 0,84 m.
Sau cuộc khai quật năm 2006, phần chân đế của Tháp Giữa được phát lộ khá đầy đủ, qua đó cho thấy kỹ thuật xây dựng và xử lý đá đặc biệt của công trình.
Ở mặt phía Đông, phần đai ốp chân đế hiện chỉ còn một tầng ở khu vực Đông Bắc, được ghép từ 4 khối đá liền nhau, cao khoảng 0,59 m và không trang trí hoa văn. Khu vực nền cửa và đai ốp chân đế đã bị đào phá phần lớn, chỉ còn lại một phần nền phía trong sát cửa ra vào.
Ở mặt phía Tây, phần chân đế gần như không còn dấu tích của đai ốp trang trí.
Ở mặt phía Bắc, kết quả khai quật cho thấy phần kiến trúc đá ốp chân đế tại cửa giả còn tương đối nguyên vẹn. Đai ốp còn lại đoạn cao nhất gồm 3 hàng đá, cao khoảng 1,54 m.
Một số đoạn hoa văn trên đai ốp vẫn ở trạng thái chưa hoàn thiện. Những dấu tích này cho thấy các nghệ nhân Chăm xưa có thể đã đưa những khối đá vào vị trí trước, sau đó mới trực tiếp thực hiện công đoạn chạm khắc và hoàn thiện hoa văn trên công trình. Đây là tư liệu quan trọng giúp nhận diện kỹ thuật thi công kiến trúc đá của Tháp Dương Long.
Ở mặt phía Nam, đai ốp chân đế còn nguyên vẹn hơn so với nhiều mặt khác của tháp. Tuy nhiên, đoạn cuối gần mặt phía Tây đã bị mất, chỉ còn phần gạch xây phía trong.
Tháp Nam
Tháp Nam cao 32,94 m, là ngôi tháp còn tương đối nguyên vẹn trong ba tháp. Chân đế có bình đồ hình vuông, mỗi cạnh khoảng 14 m, phần cửa giả nhô ra khoảng 0,76 m. Khoảng cách giữa Tháp Nam và Tháp Giữa tại vị trí cửa giả khoảng 1 m.
Thân tháp được xây theo lối bẻ góc và giật cấp, các khối tường nhô dần về phía cửa. Bề mặt tường khá phẳng, không có hệ thống khung giữa và đường gờ nổi rõ. Phía trên, các đường gờ được xử lý theo dạng lượn và loe dần để đỡ phần diềm mái.
Bộ diềm mái gồm hai đường bằng đá. Diềm chính trang trí dải hoa văn hình Gajashimha, mô típ đầu voi mình sư tử, trong khi đường gờ lượn bên dưới được trang trí bằng những chấm tròn nổi chạy thành dải.
Tháp Nam hiện còn khung cửa chính bằng đá sa thạch, nhưng vòm cửa chính và các cửa giả ở mặt Nam, mặt Tây đã bị sụp đổ. Phần mái được tạo thành 4 tầng, tương tự Tháp Giữa. Bốn mặt có các ô khám, phía trên là những bộ phận vòm trang trí bằng đá.
Phần chân đế của Tháp Nam hiện còn nhiều dấu tích nhưng đã bị mất mát ở các mức độ khác nhau. Ở mặt Đông, phần đai ốp gần như không còn, chỉ còn một đoạn ở Đông Bắc nối với cạnh phía Bắc. Mặt Tây cũng mất phần lớn đai đá, chỉ còn lại phần gạch xây bên trong ở khu vực Tây Nam.
Mặt Bắc còn đai ốp đá dài khoảng 14 m. Tại vị trí cửa giả, chân đế nhô ra khoảng 0,76 m và được bẻ góc thành hai cấp, cấp ngoài khoảng 0,42 m và cấp trong khoảng 0,35 m. Trong khi đó, mặt Nam đã bị đào phá gần như toàn bộ phần đá ốp, chỉ còn lớp gạch bên trong. Phần sát thân tháp từng được gia cố bằng gạch, tạo thành các trụ ốp nhô ra khỏi thân tháp.
Tháp Bắc
Tháp Bắc là công trình bị hư hại nặng nhất trong quần thể. Phần thân và chân tháp từng bị đục khoét sâu vào bên trong, nhưng đã được gia cố từ năm 1984. Tháp cao 31,76 m, có bình đồ vuông với kích thước tương đương Tháp Nam.
Bố cục phần xây ốp bên ngoài tương tự Tháp Nam, với các mặt tường tương đối phẳng và ít trang trí. Bộ diềm mái có dải hoa văn hình sư tử. Trên mặt chính của diềm là những dải hình cung nhọn, mỗi hình được tạo bởi hai thân rắn có đầu quay về phía chân cung, ở giữa là hình người ngồi xếp bằng.
Phần nóc tháp gồm 4 tầng vuông. Diềm mái tầng thứ nhất trang trí những mô típ hình cung tương tự diềm mái chính nhưng có kích thước nhỏ hơn. Các ô khám có vách bằng gạch, phía trên mi cửa trang trí những dải hoa văn uốn lượn.
Cửa chính của Tháp Bắc đã bị đổ, chỉ còn một phần vòm cửa phía trên và một số thanh đá của chân diềm vòm còn gắn trên thân tháp. Cửa giả phía Nam bằng đá gồm nhiều bộ phận, trong đó phía trước là một khám có hai trụ ốp lớn. Đầu trụ đỡ một phiến đá nằm ngang, trên phiến đá có các đường gờ trang trí. Phía trên là mi cửa được chạm khắc hình người đang múa.
Phần đai ốp chân đế của Tháp Bắc hiện còn rất ít. Ở mặt Đông, dấu tích cho thấy khu vực cửa chính trước đây cũng được ốp đá, nhưng cả trụ cửa và chân đế đã mất, chỉ còn hai tảng đá tại góc Đông Nam.
Mặt Tây bị đục phá nặng nhất. Phần đai ốp gần như mất hoàn toàn, chỉ còn một số khối đá ở tầng đế, khu vực cửa giả và cạnh Tây Nam. Mặt Bắc cũng chỉ còn lại một số khối đá rời ở tầng đai cuối cùng. Mặt Nam còn một đoạn đai ốp tại cửa giả và cạnh Đông Nam.
Đáng chú ý, cửa giả phía Nam của Tháp Bắc bằng đá vẫn còn tương đối nguyên vẹn từ phần đế đến vòm cửa, ngoại trừ phần đỉnh vòm đã mất. Cấu trúc cửa gồm chân đế, trụ cửa, mi cửa và các vòm cuốn. Riêng đoạn đai ốp chân tháp tại cửa giả còn 5 hàng đá hình hộp chữ nhật, phần giữa nhô ra trong khi hai bên giật cấp ôm vào thân tháp.
Những kiến trúc khảo cổ phía Tây quần thể tháp
Ngoài ba tháp chính, các cuộc khai quật khảo cổ trong khuôn viên di tích còn phát hiện hai kiến trúc bằng gạch nằm về phía Tây. Những dấu tích này góp phần làm rõ hơn quy mô và bố cục ban đầu của quần thể Dương Long.
Kiến trúc 1 nằm cách Tháp Nam khoảng 3 m về phía Tây Bắc. Trục giữa của kiến trúc chạy xuyên qua khu vực hành lang giữa Tháp Giữa và Tháp Nam. Công trình có bố cục hình vuông, phía Đông có một bộ phận hình chữ nhật nhỏ hơn nhô ra khoảng 3,16 m. Kích thước toàn bộ kiến trúc khoảng 7,88 m theo hướng Đông – Tây và 7,52 m theo hướng Bắc – Nam.
Kiến trúc được xây trên nền đá ong, thấp hơn sàn gạch bao quanh khu tháp khoảng 15 – 20 cm. Phía trên là lớp sàn lát bằng hai lớp gạch, tổng chiều dày khoảng 20 cm. Tường bao cao 10 lớp gạch so với mặt sàn, mặt ngoài xây giật cấp. Tường dày khoảng 40 cm tại các góc và khoảng 75 cm ở phần giữa.
Dựa trên những dấu tích còn lại, Kiến trúc 1 có thể là một công trình dạng đài thờ. Hình dáng của kiến trúc gợi liên tưởng đến Yoni, với phần vòi hướng về hành lang giữa Tháp Nam và Tháp Giữa.
Kiến trúc 2 có kích thước khoảng 11,20 m theo hướng Đông – Tây và 9,72 m theo hướng Bắc – Nam. Công trình nằm song song với Kiến trúc 1, cách khoảng 8 m về phía Bắc và cách góc Tây Bắc của cửa giả Tháp Giữa khoảng 3 m.
Đây là một kiến trúc lộ thiên có dạng hình vuông, phía trước nhô ra khoảng 1,12 m. Về kỹ thuật và phong cách, Kiến trúc 1 và Kiến trúc 2 có nhiều điểm tương đồng với kiến trúc Chămpa của cụm ba tháp, đặc biệt là kỹ thuật gia cố móng bằng đá ong. Những dấu tích này cho thấy hai kiến trúc có thể thuộc cùng một tổng thể với ba tháp chính và có khả năng được xây dựng trước quần thể tháp hiện còn.
Giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật
Tháp Dương Long được xây dựng trong thời kỳ Vijaya, giai đoạn kéo dài gần 5 thế kỷ và được xem là một thời kỳ phát triển quan trọng của vương quốc Chămpa. Những dấu tích còn lại tại di tích cung cấp nguồn tư liệu có giá trị về lịch sử, kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật điêu khắc Chăm.
Một trong những đặc điểm đáng chú ý của Dương Long là sự kết hợp giữa những yếu tố của nghệ thuật Chămpa truyền thống với ảnh hưởng từ nghệ thuật Khmer. Sự giao thoa này thể hiện qua hình thức kiến trúc, hệ thống trang trí, kỹ thuật sử dụng đá và các mô típ tạo hình trên công trình.
Trong bối cảnh lịch sử khu vực, vương quốc Chămpa có quan hệ giao lưu với nhiều quốc gia lân cận, đồng thời cũng trải qua những cuộc xung đột và biến động chính trị. Những mối quan hệ đó tạo điều kiện cho các yếu tố văn hóa, nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng được tiếp xúc, tiếp nhận và biến đổi trong từng giai đoạn.
Các hiện vật phát hiện tại Tháp Dương Long khá phong phú về loại hình và chất liệu, gồm phù điêu Brahma, phù điêu Kala, các vòm trang trí, hình tượng thần Indra, rắn Naga, Makara, cánh sen cùng nhiều thành phần kiến trúc và điêu khắc khác.
Những hình tượng và mô típ này phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng và tư duy nghệ thuật của cư dân Chămpa. Nghệ thuật tạo hình tại Dương Long vừa mang tính biểu tượng tôn giáo, vừa thể hiện khả năng xử lý hình khối, đường nét và không gian của các nghệ nhân cổ.
Các khối tháp gạch vươn cao trên nền cảnh quan, kết hợp với hệ thống đá sa thạch và những mảng điêu khắc còn lại, cho thấy trình độ tổ chức kiến trúc và kỹ thuật xây dựng đáng chú ý của thời kỳ Vijaya. Qua những gì còn được bảo tồn, Tháp Dương Long không chỉ là dấu tích của một quần thể kiến trúc tôn giáo mà còn là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử văn hóa Chămpa và sự giao lưu nghệ thuật ở khu vực Đông Nam Á.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, Di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Chăm Dương Long, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015.
