Tháp Bình Sơn, còn gọi là Tháp Then, Tháp chùa Then hoặc Tháp chùa Vĩnh Khánh, tọa lạc ở chùa Vĩnh Khánh, xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ. Đây là một công trình kiến trúc Phật giáo có giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng, mang dấu ấn của một giai đoạn phát triển kéo dài từ khoảng thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI.
Tháp Bình Sơn nằm trong khuôn viên chùa Vĩnh Khánh, trên một gò đất cao và rộng. Khu vực khoanh vùng bảo vệ của di tích có diện tích khoảng 17.200 m², gồm Tháp Bình Sơn, tòa Tam bảo cũ, Tam bảo mới, Giếng Mực, nhà khách, hồ sen, cổng và các công trình phụ trợ.
Trong tổng thể di tích, Tháp Bình Sơn là công trình nổi bật nhất. Ngôi tháp bằng gạch nung không tráng men với hệ thống hoa văn phong phú là một tư liệu quan trọng để nghiên cứu kiến trúc Phật giáo và nghệ thuật trang trí của Việt Nam qua các thời kỳ.
Tháp Bình Sơn và nghệ thuật kiến trúc gạch
Tháp Bình Sơn hiện cao khoảng 16,5 m, gồm 11 tầng tháp và một tầng bệ. Phần chóp đã bị mất nên chiều cao ban đầu của công trình có thể lớn hơn hiện trạng. Tháp có bình đồ hình vuông, càng lên cao mặt bằng càng thu nhỏ. Cạnh tầng dưới cùng dài khoảng 4,45 m, trong khi cạnh tầng thứ 11 chỉ còn khoảng 1,55 m.
Toàn bộ công trình được xây bằng gạch nung không tráng men. Các tầng dưới, đặc biệt từ phần bệ đến hết tầng 2, là khu vực còn bảo lưu hệ thống trang trí tương đối hoàn chỉnh. Những mảng hoa văn gồm hoa cúc, cánh sen, lá đề, hoa mặt nhẵn, rồng chạm nổi và mô típ sư tử hí cầu.
Càng lên cao, do mặt tháp thu hẹp dần nên mật độ và quy mô trang trí cũng giảm theo. Tuy nhiên, sự thay đổi này tạo nên nhịp điệu kiến trúc rõ ràng, giúp công trình có dáng vươn cao và cân đối.
Ba nhóm gạch trong xây dựng Tháp Bình Sơn
Gạch sử dụng để xây dựng Tháp Bình Sơn có thể chia thành ba nhóm chính.
Gạch khẩu có nhiều kích thước, chủ yếu là hình chữ nhật, để trơn, độ dày không hoàn toàn đồng đều. Loại gạch này thường được sử dụng để xây chân bệ, tạo các đường gờ chỉ nhô ra ngoài hoặc chèn vào những mấu của các viên gạch ốp phía trong.
Gạch hình hộp có trang trí thường được sử dụng tại chân bệ và các đường diềm. Mặt ngoài của loại gạch này lớn hơn phần tiếp xúc bên trong. Việc tạo hình và hoàn thiện hoa văn được thực hiện khá công phu, cho thấy quá trình chế tác trải qua nhiều công đoạn.
Gạch trang trí dùng cho thân và các tầng cao có hình dáng và công dụng khác với loại gạch trang trí ở chân bệ. Chúng được sử dụng để tạo nên các tầng tháp phía trên, góp phần hình thành hệ thống hoa văn và nhịp điệu kiến trúc đặc trưng của công trình.
Việc sử dụng nhiều loại gạch với hình dáng, chức năng và mức độ trang trí khác nhau cho thấy kỹ thuật xây dựng Tháp Bình Sơn được tổ chức khá chặt chẽ. Những viên gạch không chỉ đóng vai trò vật liệu xây dựng mà còn trực tiếp tham gia tạo hình và trang trí kiến trúc.
Các công trình trong khu di tích
Bên cạnh Tháp Bình Sơn, khu di tích chùa Vĩnh Khánh còn có nhiều công trình phục vụ hoạt động tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng.
Tòa Tam bảo cũ
Tòa Tam bảo cũ được đại trùng tu năm 1976 và xây lùi khoảng 20 m so với vị trí cũ. Công trình có mặt bằng chữ Đinh, diện tích khoảng 131,5 m², gồm Tiền đường 5 gian và Hậu cung 3 gian.
Tiền đường có kích thước khoảng 7,55 m x 13,12 m, Hậu cung khoảng 5,74 m x 7,6 m. Phía trước công trình có hai cột đồng trụ, đua ra khoảng 6 m tạo hình như hai tay ngai.
Nền công trình lát gạch đỏ, cao khoảng 0,32 m so với sân. Hệ thống tượng thờ chủ yếu được làm bằng đất phủ sơn, phần lớn có niên đại cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, bên cạnh một số tượng thuộc thế kỷ XX.
Tam bảo mới
Tam bảo mới được xây dựng năm 2012 trên nền khu Tam bảo cũ. Công trình mang phong cách kiến trúc thiền viện, có mặt bằng hình chữ nhật, kích thước khoảng 13,85 m x 22,85 m.
Không gian bên trong khá rộng và thoáng. Kết cấu được làm bằng bê tông cốt thép, mái chia thành nhiều lớp tạo hình thức chồng diêm và lợp ngói ống.
Giếng Mực
Giếng Mực nằm trong khuôn viên di tích và gắn với truyền thuyết địa phương về một ngôi tháp cổ. Theo truyền thuyết, nơi đây từng là phần đế của một ngôi tháp cổ màu xanh. Sau khi ngôi tháp biến mất, vị trí này để lại một hố sâu có hình dáng giống chiếc giếng tròn.
Theo thời gian, hình dạng của giếng đã thay đổi và không còn giữ được hình tròn như trong truyền thuyết.
Nhà khách và hồ sen
Nhà khách được xây dựng năm 2012, diện tích khoảng 283,5 m², có mặt bằng chữ Nhất và sử dụng hình thức mái đao, phù hợp với ngôn ngữ kiến trúc truyền thống.
Hồ sen nằm trong khu vườn phía trước Tháp Bình Sơn. Khu vực này hiện được trồng sen nhưng chưa có hệ thống kè bờ hoàn chỉnh, dẫn đến tình trạng sạt lở.
Cổng vào khu di tích gồm bốn cột trụ xây bằng gạch, ở giữa lắp hai cánh cổng sắt. Hai lối bên được rào tạm bằng cây và tre, chủ yếu phục vụ việc bảo vệ khu di tích.
Những mô típ trang trí đặc sắc
Một trong những giá trị nổi bật của Tháp Bình Sơn nằm ở hệ thống hoa văn trang trí trên gạch. Các mô típ được thể hiện với nhiều mức độ nổi, chìm và hình thức khác nhau, tạo nên diện mạo riêng cho từng tầng kiến trúc.
Sư tử hí cầu
Mô típ sư tử hí cầu là một trong những hình thức trang trí đáng chú ý của Tháp Bình Sơn. Hình tượng này khác với những dạng sấu đớp ngọc thường thấy trên các bệ tượng Phật thời Lý.
Mô típ sư tử hí cầu phổ biến trong nghệ thuật Việt Nam từ khoảng thế kỷ XVII và tiếp tục được biến đổi trong các giai đoạn sau. Sự xuất hiện của hình tượng này tại Bình Sơn là một trong những yếu tố cần được xem xét khi nghiên cứu niên đại và quá trình hình thành hệ thống trang trí của công trình.
Rồng
Hình tượng rồng tại Tháp Bình Sơn có đặc điểm riêng. Rồng có sừng, thân uốn thành vòng, đầu hướng vào giữa, thân lượn theo đường cong hình sin thay vì cuộn thành những nút thắt. Chân rồng vươn ra ngoài hoặc vắt qua thân để tạo thế chuyển động, sống lưng có dạng răng cưa.
Một chân trước thường được đưa lên nắm phần tóc, tạo tư thế khá sinh động. Một số chi tiết gợi liên tưởng đến nghệ thuật rồng cuối thời Trần, nhưng tổng thể không hoàn toàn phù hợp với một kiểu thức rồng cụ thể của thời kỳ này.
Đáng chú ý, tư thế rồng đưa chân lên nắm tóc tạo cho hình tượng vẻ tự nhiên, sinh động và gần với cách thể hiện dân gian. Một số đặc điểm có thể liên hệ với mô típ rồng vuốt râu của nghệ thuật hậu Lê.
Lá đề
Lá đề là mô típ trang trí phổ biến trong kiến trúc Phật giáo Việt Nam. Các lá đề tại Tháp Bình Sơn có nhiều kiểu thức nhưng nhìn chung không cầu kỳ như lá đề thời Lý.
Một số lá đề có những hình hoa nhỏ, mềm mại, gợi sự kế thừa từ nghệ thuật trang trí thời Lý. Một số khác sử dụng các họa tiết dạng sừng nhọn và u tròn. Những dạng hoa văn này cũng được tìm thấy ở một số di tích có niên đại thuộc các thế kỷ XVI và XVII, cho thấy quá trình tiếp nối và biến đổi của nghệ thuật trang trí qua nhiều giai đoạn.
Hoa cúc dây
Hoa cúc dây vốn đã xuất hiện trong nghệ thuật thời Lý, thường được uốn thành những khung tròn chứa các đồ án trang trí bên trong. Thời Trần tiếp tục kế thừa bố cục này.
Tại Tháp Bình Sơn, mô típ cúc dây đã được giản lược. Đường sống chính của dây cúc tạo thành những đường cong nhẹ, trong khi phần hoa văn bên trong không còn được thể hiện rõ như các dạng thời Lý. Mô típ này có những điểm tương đồng với hoa cúc dây trên một số văn bia có niên đại thuộc thế kỷ XVI và XVII.
Đấu ba chạc
Đấu ba chạc, còn gọi là con sơn, là một chi tiết kiến trúc đáng chú ý. Dạng đấu này từng xuất hiện trong kiến trúc thời Lý, tiêu biểu như Tháp Chương Sơn ở Nam Định, sau đó tiếp tục phổ biến trong các công trình kiến trúc thời Mạc.
Sự xuất hiện của đấu ba chạc tại Bình Sơn góp phần cho thấy mối liên hệ giữa các truyền thống kiến trúc và kỹ thuật xây dựng qua nhiều thời kỳ lịch sử.
Giá trị lịch sử, nghệ thuật và văn hóa
Tháp Bình Sơn có giá trị đặc biệt về kiến trúc, mỹ thuật và kỹ thuật xây dựng. Hệ thống gạch trang trí với nhiều kiểu thức, độ sâu và cách xử lý bề mặt khác nhau cho thấy trình độ chế tác cao của những người thợ xây dựng công trình.
Những đường tròn, đường lượn, mảng nổi và chìm được xử lý trực tiếp trên vật liệu gạch tạo nên một hệ thống trang trí phong phú. Mỗi viên gạch trang trí vừa là một bộ phận kết cấu vừa góp phần tạo nên hình thức nghệ thuật tổng thể của ngôi tháp.
Giá trị của Tháp Bình Sơn còn nằm ở khả năng phản ánh sự chuyển tiếp và giao thoa của nhiều phong cách nghệ thuật. Các mô típ rồng, lá đề, hoa cúc dây, sư tử hí cầu và các chi tiết kiến trúc khác không dễ quy về một phong cách duy nhất. Chính sự đan xen này làm cho Tháp Bình Sơn trở thành nguồn tư liệu quan trọng trong nghiên cứu lịch sử kiến trúc và mỹ thuật Việt Nam thời trung đại.
Công trình từng được giới nghiên cứu và các học giả nước ngoài chú ý bởi vẻ đẹp và kỹ thuật xây dựng. Những giá trị còn lại của tháp cho thấy đây không chỉ là một kiến trúc Phật giáo mà còn là một tác phẩm nghệ thuật được hình thành từ sự kết hợp giữa kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật tạo hình và tư duy trang trí.
Lễ hội chùa tháp
Lễ hội tại Khu di tích Tháp Bình Sơn – Chùa Vĩnh Khánh được địa phương tổ chức vào ngày 15 tháng Giêng hằng năm, thường gọi là Lễ hội chùa tháp.
Lễ hội gồm các nghi thức rước kiệu, cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an cùng nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao và trò chơi dân gian như cờ tướng, cờ người, chọi gà.
Thông qua lễ hội, không gian di tích tiếp tục được duy trì như một địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa cộng đồng, đồng thời góp phần bảo tồn những tập quán truyền thống gắn với chùa Vĩnh Khánh và Tháp Bình Sơn.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng, Di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Bình Sơn, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015.
