Di tích Champa An Phú

Di tích Champa An Phú nằm tại tổ 11, phường An Phú, tỉnh Gia Lai, là một di tích khảo cổ có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng Champa ở Tây Nguyên. Các cuộc thám sát và khai quật khảo cổ trong những năm gần đây đã phát hiện nhiều dấu tích kiến trúc, hiện vật và cấu trúc nghi lễ quan trọng, cho thấy tại đây từng tồn tại một công trình kiến trúc tôn giáo Champa có niên đại khoảng một nghìn năm.

Di tích còn được biết đến qua nhiều tên gọi như Gò Ông Đàn, Gò Tháp, Tháp Chăm Phú Thọ, Tháp Chăm An Phú và Rông Yang. Từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, địa điểm này đã được các giáo sĩ phương Tây và học giả người Pháp khảo sát, ghi chép. Sau một thời gian dài bị biến đổi, đào phá và gần như bị lãng quên trong giới nghiên cứu, di tích được tái phát hiện trên thực địa từ năm 2021 và tiếp tục được nghiên cứu qua các đợt khảo cổ năm 2023 và 2024.

Ngày 7/8/2026, UBND tỉnh Gia Lai ban hành Quyết định số 3317/QĐ-UBND, công nhận Di tích Champa An Phú là di tích cấp tỉnh. Di tích có tổng diện tích trên 8.400 m², gồm khu vực bảo vệ I và II. Việc xếp hạng tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ, nghiên cứu và phát huy giá trị của một trong những địa điểm khảo cổ Champa đáng chú ý tại Tây Nguyên.

Dấu tích một công trình tôn giáo Champa ở An Phú

Những gì còn lại trên mặt đất tại An Phú ngày nay chủ yếu là tàn tích của một công trình kiến trúc cổ. Tuy nhiên, các kết quả khai quật đã từng bước làm rõ cấu trúc của di tích, đồng thời cung cấp bằng chứng về một không gian tôn giáo từng tồn tại tại đây.

Tên gọi Rông Yang được ghi nhận trong một số tài liệu phương Tây từ khá sớm và có khả năng bắt nguồn từ cách gọi của cư dân bản địa, trong đó có người Bahnar. Người Kinh địa phương gọi gò đất cao nơi phế tích tọa lạc bằng các tên như Gò Ông Đàn, Gò Tháp, Đồng Tháp. Khu vực rộng xung quanh được gọi là cánh đồng An Phú hoặc theo tên cũ là Đồng Đất.

Các dấu tích khảo cổ cho thấy người Champa từng hiện diện tại khu vực này trong một thời gian dài và lựa chọn nơi đây để xây dựng một trung tâm tín ngưỡng. Những phát hiện trong cấu trúc kho thiêng đặc biệt cho thấy công trình có một hệ thống nghi lễ được tổ chức chặt chẽ, gắn với quá trình xây dựng và linh thiêng hóa không gian thờ tự.

Kết quả nghiên cứu bước đầu cho thấy di tích có tính chất của một công trình đền thờ Phật giáo của người Champa, đồng thời có những yếu tố liên quan đến truyền thống Mật tông có nguồn gốc từ miền Bắc Ấn Độ.

Những ghi chép từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX

Di tích Champa An Phú đã được người phương Tây biết đến từ hơn một thế kỷ trước. Trong thời gian cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nhiều giáo sĩ, học giả và nhà nghiên cứu đã đến khảo sát, mô tả dấu tích kiến trúc tại đây.

Các nhân vật từng ghi chép hoặc nghiên cứu về di tích gồm Linh mục Martial Jannin năm 1906; Henri Parmentier năm 1906 và 1909; Henri Maspero năm 1919; Jean-Yves Claeys năm 1928; Jacques Dournes năm 1966 và Gerald Hickey năm 1967.

Những tư liệu này ngày nay có giá trị đặc biệt bởi nhiều thành phần kiến trúc của di tích đã bị phá hủy hoặc biến đổi nghiêm trọng. Việc đối chiếu các mô tả của những học giả trước đây với kết quả khai quật hiện nay giúp các nhà khảo cổ từng bước nhận diện diện mạo ban đầu của công trình.

Cùng thời gian đó, cư dân người Kinh từ các tỉnh miền Trung như Quảng Ngãi và Bình Định di cư lên khu vực này lập làng, khai phá đất đai và canh tác. Gạch đá từ phế tích Champa từng được lấy về sử dụng trong xây dựng nhà cửa.

Đến những năm 1960-1970, di tích đã bị hủy hoại nghiêm trọng, chỉ còn một số dấu tích móng tường và các mảnh gạch đá phân tán. Trong những năm 1980-1990, khu vực tiếp tục bị đào xới nhiều lần, khiến gò đất cao ban đầu trở thành một vùng trũng. Lớp đất mặt hiện nay phần lớn được người dân đổ bồi để nâng cao mặt bằng phục vụ canh tác.

Từ một phế tích bị lãng quên đến cuộc tái phát hiện

Sau nghiên cứu của Gerald Hickey vào năm 1967, Di tích Champa An Phú gần như không được giới khoa học tiếp tục quan tâm trong nhiều thập niên.

Năm 2019, di tích được nhắc lại trong công trình Lịch sử Gia Lai từ nguồn gốc đến năm 1975 của Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Vân, nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai.

Đến năm 2021, một nhóm cán bộ chuyên môn của Bảo tàng Pleiku gồm Lưu Hồng Sơn, Hồ Xuân Toản và Huỳnh Bá Tính tiến hành khảo sát khu vực nhà thờ Phú Thọ và phát hiện những dấu vết đầu tiên có đặc điểm của kiến trúc Champa.

Sau đó, ông Nguyễn Quang Tuệ, thuộc Phòng Quản lý Văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai, tiếp tục khảo sát thực địa và công bố những phát hiện trên Báo Gia Lai. Những thông tin này thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và tạo tiền đề cho các chương trình khảo cổ tiếp theo.

Năm 2022, Bảo tàng Pleiku liên hệ với Trung tâm Khảo cổ học thuộc Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ để xây dựng kế hoạch thám sát. Các cuộc khai quật được triển khai trong năm 2023 và 2024.

Kết quả khai quật khảo cổ năm 2023

Cuộc khai quật năm 2023 giúp làm rõ hơn cấu trúc vòng tường bao và dấu tích nền móng của kiến trúc trung tâm.

Vòng tường bao

Vòng tường bao có bình đồ gần hình vuông, mỗi cạnh dài khoảng 32-33 m, chân tường rộng khoảng 1,4-1,5 m. Tường được xây bằng những viên gạch kích thước lớn, khoảng 38-40 × 19-20 × 6,0-6,5 cm.

Tường được xây trên một gò đất sỏi laterit tự nhiên. Ở phía nam còn phát hiện vỉa đá ong sát chân móng và một số vị trí lớp sỏi xuất lộ ngang với móng đá, cho thấy mặt bằng có khả năng đã được xử lý trước khi xây dựng.

Kết cấu vòng tường gồm móng đá và tường gạch. Móng đá được xếp tương đối khít và bằng trên nền đất. Phần tường gạch được xây giật cấp hai lần, gồm chân tường và thân tường. Chân tường rộng hơn thân tường, trong khi thân tường thu hẹp dần về phía trên.

Kỹ thuật xây dựng cho thấy phần biên tường sử dụng gạch nguyên xếp ngang, dọc xen kẽ. Phần lõi sử dụng gạch vỡ hoặc gạch gần nguyên, xếp thành từng lớp.

Sự khác biệt về kỹ thuật xây dựng và vật liệu tại một số vị trí, đặc biệt ở phía nam, cho thấy vòng tường có thể đã trải qua nhiều giai đoạn xây dựng và sửa chữa.

Nền móng kiến trúc trung tâm

Các hố thăm dò tại khu vực trung tâm đã làm xuất lộ phần còn lại của nền móng kiến trúc chính.

Phát hiện này bổ sung bằng chứng cụ thể cho những mô tả trước đây về sự tồn tại của các công trình kiến trúc cổ tại An Phú, đồng thời tạo cơ sở để tiếp tục nghiên cứu toàn diện.

Kết quả năm 2023 cũng đặt ra những vấn đề cần tiếp tục làm rõ về đặc điểm kiến trúc, niên đại và vị trí của An Phú trong hệ thống di tích Champa ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ.

Những di vật được phát hiện

Các di vật thu được gồm vàng và đất nung. Nhóm hiện vật vàng gồm năm mảnh vàng nhỏ được phát hiện trong lớp đất xáo trộn ở góc đông nam của vòng tường.

Nhóm đất nung chủ yếu là gạch xây dựng, gồm gạch vuông, gạch dày, gạch vỡ và gạch nguyên hình chữ nhật. Một số viên gạch còn giữ dấu khấc giật cấp ở góc, cho thấy vòng tường ban đầu có thể được trang trí bằng những đường chỉ đơn giản.

Cuộc khai quật năm 2024 và phát hiện kho thiêng

Đợt khai quật năm 2024 đem lại những phát hiện đặc biệt quan trọng, giúp nhận diện rõ hơn cấu trúc và tính chất tôn giáo của Di tích Champa An Phú.

Vòng tường bao gần như được xác định hoàn chỉnh với bình đồ hình vuông, mỗi cạnh dài khoảng 32-33 m. Các đoạn giữa phía nam, bắc và tây có cấu trúc giật góc vuông nhô ra ngoài, trong khi phần phía đông đã bị đào phá.

Nền móng kiến trúc chính chỉ còn lại một phần ở phía nam, lệch về phía tây nam. Đặc biệt, dưới lớp móng đá phát hiện một cấu trúc được đào sâu xuống nền sinh thổ, được xác định là kho thiêng.

Kho thiêng với cấu trúc hình chữ Vạn

Kho thiêng là một trong những phát hiện quan trọng nhất tại An Phú.

Cấu trúc này có dạng bẻ góc nhiều lần, được gia cố bằng cát và đá. Phần trung tâm nằm trong một khung hình tròn, được tạo bởi các viên gạch xếp thành hình chữ Vạn. Bên ngoài cấu trúc trung tâm là lớp gia cố lòng đáy tạo thành một vòng tròn, phía trong được xử lý bằng các lớp cát sạch.

Bên trong kho thiêng tìm thấy một tập hợp hiện vật ký cúng gồm nhiều đồ vật bằng vàng, đá quý và thủy tinh.

Đây là một phát hiện đặc biệt quan trọng vì cấu trúc kho thiêng cung cấp thêm thông tin về nghi lễ tôn giáo, tính chất của công trình, niên đại xây dựng và mối quan hệ của An Phú với các kiến trúc tôn giáo tương đồng ở miền Trung Việt Nam, Tây Nguyên, Đông Nam Á và Ấn Độ.

Bộ đồ ký cúng bằng vàng

Các hiện vật nổi bật được tìm thấy trong phần trung tâm kho thiêng gồm bình kamandalu, hoa sen, các lá vàng có khắc ký tự cổ, cùng đồ trang sức bằng đá quý và thủy tinh.

Đây là những vật ký cúng được đặt trong kho thiêng, có mục đích dâng cúng cho vị thần hoặc đối tượng tôn giáo được thờ phụng tại công trình.

Đáng chú ý là một chiếc bình nhỏ được đặt trong lòng hoa sen tám cánh bằng vàng, nằm trên một bệ gạch ở trung tâm. Hình thức này được nghiên cứu trong mối liên hệ với biểu tượng thần Brahma trong truyền thống tôn giáo Ấn Độ.

Bên trong cấu trúc còn có nhiều hiện vật thủy tinh với màu sắc khác nhau, có khả năng mang ý nghĩa biểu trưng liên quan đến các phương ánh sáng trong hệ thống nghi lễ.

Một lá vàng được phân tích sơ bộ cho thấy nội dung có liên quan đến kệ Duyên khởi trong Phật giáo.

Dấu ấn Phật giáo và Mật tông

Những kết quả nghiên cứu hiện nay cho thấy An Phú có tính chất của một công trình đền thờ Phật giáo của người Champa.

Bên cạnh nội dung liên quan đến kệ Duyên khởi, các tư liệu trước đây từng ghi nhận chân tượng đồng đặt trên bệ đá và phù điêu thể hiện nữ thần trong tư thế lalitasana. Những dữ liệu này gợi mở khả năng công trình có những yếu tố liên quan đến truyền thống Mật tông có nguồn gốc từ miền Bắc Ấn Độ.

Cấu trúc kho thiêng tại An Phú có thể liên quan trực tiếp đến nghi thức đặt viên gạch đầu tiên và quá trình linh thiêng hóa khu đất trước khi xây dựng công trình tôn giáo. Đây là một nghi thức có mặt trong truyền thống xây dựng đền Hindu và chùa Phật giáo ở nhiều khu vực Nam Á và Đông Nam Á.

Đặc biệt, cấu trúc kho thiêng được phát hiện tại An Phú hiện là một trường hợp rất đáng chú ý khi đặt trong bối cảnh các di tích kiến trúc tôn giáo cổ ở Tây Nguyên, miền Trung Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Niên đại của Di tích Champa An Phú

Kết quả khai quật năm 2023 ban đầu xác định di tích trong khoảng thế kỷ XIII-XIV, đồng thời đặt vấn đề về khả năng có niên đại sớm hơn.

Những phát hiện của đợt khai quật năm 2024, kết hợp với việc so sánh cấu trúc kho thiêng và các hiện vật ký cúng, cho thấy khả năng di tích được xây dựng sớm hơn, có thể từ khoảng thế kỷ IX-X và được sử dụng kéo dài đến khoảng thế kỷ XII-XIII.

Một số đặc điểm tại An Phú có sự tương đồng với các cấu trúc được phát hiện tại Đại Hữu, Phong Lệ, Po Nagar, Hòa Lai và một số di tích có yếu tố Phật giáo thuộc giai đoạn muộn của văn hóa Óc Eo như Gò Xoài và Chùa Lò Gạch.

Khung niên đại này vẫn cần được tiếp tục kiểm chứng bằng các nghiên cứu khảo cổ và liên ngành trong tương lai.

An Phú trong mạng lưới di tích Champa

Một vấn đề quan trọng trong nghiên cứu Di tích Champa An Phú là xác định mối liên hệ giữa các địa điểm được ghi nhận trong tài liệu cũ với vị trí di tích hiện nay.

Các tư liệu cho thấy khu vực này có thể từng tồn tại hai địa điểm mang tên Rong Yang và Bơmong Yang. Tuy nhiên, dấu tích kiến trúc của cả hai địa điểm hiện đã trở nên rất mờ nhạt.

Đối chiếu các mô tả cũ với kết quả khảo sát và khai quật, các nhà nghiên cứu nhận thấy di tích An Phú hiện nay có nhiều điểm trùng khớp với địa điểm được gọi là Bơmong Yang. Từ đó đặt ra giả thuyết rằng Rong Yang có thể nằm tại khu vực nhà thờ Phú Thọ ngày nay, cách An Phú hơn 500 m về phía tây-tây bắc.

Các tài liệu cũ liên quan đến Bơmong Yang còn ghi nhận một pho tượng nữ thần bằng đá, cao khoảng 0,5 m, ở tư thế ngồi vương giả và từng được chuyển về Kon Tum trong thời Pháp thuộc. Đây là tư liệu quan trọng để tiếp tục nghiên cứu và nhận diện hệ thống di tích Champa tại khu vực.

Giá trị khảo cổ và khoa học

Các cuộc thám sát và khai quật trong giai đoạn 2021-2024 đã cung cấp một khối lượng tư liệu quan trọng về Di tích Champa An Phú.

Từ một phế tích chủ yếu được biết đến qua các ghi chép cũ, An Phú nay đã có những bằng chứng khảo cổ cụ thể về vòng tường bao, nền móng kiến trúc trung tâm, kho thiêng và hệ thống vật ký cúng.

Đặc biệt, sự tương thích giữa kết quả khai quật với những mô tả của các học giả như M. Jannin, H. Maspero và J.Y. Claeys giúp kết nối nguồn tư liệu lịch sử với bằng chứng khảo cổ học hiện trường.

Những phát hiện này góp phần bổ sung tư liệu cho việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa và xã hội của Gia Lai và Tây Nguyên, đồng thời mở rộng hiểu biết về sự hiện diện và phát triển của văn hóa Champa tại khu vực.

Bộ sưu tập đồ thờ bằng vàng trở thành Bảo vật quốc gia

Từ những kết quả nghiên cứu và khai quật trong giai đoạn 2021-2024, năm 2025 Bảo tàng Pleiku lập hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng Di tích Champa An Phú là di tích khảo cổ cấp tỉnh, đồng thời lập hồ sơ đề nghị công nhận nhóm hiện vật vàng phát hiện trong kho thiêng là bảo vật quốc gia.

Ngày 3/2/2026, bộ sưu tập đồ thờ bằng vàng phát hiện tại Di tích Champa An Phú chính thức được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 236/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc công nhận bảo vật quốc gia đợt 14.

Việc công nhận bộ sưu tập đồ thờ bằng vàng là Bảo vật quốc gia là một dấu mốc quan trọng đối với công tác nghiên cứu và bảo tồn Di tích Champa An Phú, đồng thời khẳng định giá trị nổi bật của nhóm hiện vật được phát hiện trong kho thiêng.

Di tích cấp tỉnh và định hướng bảo tồn

Ngày 7/8/2026, UBND tỉnh Gia Lai ban hành Quyết định số 3317/QĐ-UBND, công nhận Di tích Champa An Phú là di tích cấp tỉnh.

Theo quyết định, di tích có tổng diện tích trên 8.400 m², gồm hai khu vực bảo vệ I và II. UBND phường An Phú được giao quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa.

Việc xếp hạng là cơ sở quan trọng để tiến hành quy hoạch, bảo vệ mặt bằng khảo cổ, tiếp tục nghiên cứu và từng bước phát huy giá trị của di tích.

Với những phát hiện về kiến trúc, kho thiêng, đồ ký cúng bằng vàng và dấu tích liên quan đến Phật giáo Champa, An Phú mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới về mối quan hệ giữa văn hóa Champa với Tây Nguyên, miền Trung Việt Nam và mạng lưới giao lưu văn hóa rộng lớn của Đông Nam Á.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Di tích Champa An Phú, tổ 11, phường An Phú, tỉnh Gia Lai.