Hát Xoan Phú Thọ

Hát Xoan Phú Thọ là một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc của vùng đất Phú Thọ, gắn bó mật thiết với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người Việt. Hát Xoan kết hợp ca hát, múa, trống và phách, được thực hành trong không gian cộng đồng và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua các phường Xoan.

Ngày 8/12/2017, tại Phiên họp lần thứ 12 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO diễn ra tại Jeju, Hàn Quốc, Hát Xoan Phú Thọ được chính thức đưa ra khỏi Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp và ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đây là một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử UNESCO, bởi Hát Xoan là trường hợp đầu tiên được Ủy ban Liên Chính phủ quyết định chuyển từ Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp sang Danh sách đại diện. Quyết định này ghi nhận những nỗ lực phục hồi, trao truyền và phát huy sức sống của di sản với sự tham gia của cộng đồng, nghệ nhân và các cơ quan quản lý văn hóa.

Hát Xoan và tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương

Hát Xoan thuộc loại hình nghệ thuật trình diễn, bao gồm hát, múa, gõ trống và phách. Di sản gắn liền với việc thờ cúng Hùng Vương, một thực hành tín ngưỡng bắt nguồn từ truyền thống thờ cúng tổ tiên của người Việt.

Trong không gian văn hóa Phú Thọ, Hát Xoan vừa là hình thức trình diễn nghệ thuật vừa là phương thức thực hành tín ngưỡng. Những bài hát, điệu múa và nghi thức được trao truyền trong cộng đồng, góp phần duy trì ký ức văn hóa và mối liên hệ giữa các thế hệ.

Thông điệp “Uống nước, nhớ nguồn” được thể hiện rõ trong Hát Xoan, đặc biệt thông qua việc truyền dạy di sản cho thế hệ trẻ và duy trì những thực hành gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Các phường Xoan và người thực hành di sản

Những người lưu giữ và thực hành Hát Xoan được tổ chức thành bốn phường Xoan. Trong mỗi phường, Trùm nam và Trùm nữ giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và truyền dạy di sản.

Trùm Xoan có trách nhiệm gìn giữ các bài hát, lựa chọn đệ tử, truyền dạy bài bản và phong cách hát, hướng dẫn các tiết mục cũng như tổ chức hoạt động của phường.

Bên cạnh các phường Xoan truyền thống, những nghệ nhân và người thực hành còn tích cực giới thiệu, giảng dạy Hát Xoan tại các phường, câu lạc bộ và các không gian sinh hoạt văn hóa khác.

Là một nghệ thuật trình diễn cộng đồng, Hát Xoan góp phần nuôi dưỡng hiểu biết về văn hóa, tăng cường sự gắn kết và khuyến khích sự tôn trọng lẫn nhau giữa các thành viên trong cộng đồng.

Kho tàng bài bản và phương thức truyền dạy

Viện Âm nhạc Việt Nam đã sưu tầm được 31 bài Hát Xoan. Cùng với những nỗ lực của các nghệ nhân, nhiều phường Xoan được thành lập và duy trì hoạt động.

Hiện có 33 câu lạc bộ Hát Xoan sinh hoạt, tạo thêm không gian để thực hành, truyền dạy và mở rộng sự tham gia của cộng đồng. Các hội thảo cũng được tổ chức nhằm tăng cường hiểu biết về lịch sử, nghệ thuật và phương thức thực hành Hát Xoan.

Phương thức truyền dạy truyền thống chủ yếu dựa vào truyền khẩu, kết hợp với việc sử dụng bài bản, ghi âm và ghi hình. Các nghệ nhân có kinh nghiệm truyền dạy cho thành viên câu lạc bộ và giáo viên âm nhạc trong trường học, từ đó giúp kiến thức về Hát Xoan tiếp tục được truyền tới các thế hệ học sinh và người thực hành mới.

Hành trình phục hồi di sản

Hát Xoan từng trải qua một giai đoạn mai một nghiêm trọng trong thế kỷ XX. Khi được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011, di sản đứng trước nhiều thách thức về số lượng người thực hành, độ tuổi của nghệ nhân và khả năng truyền dạy các bài bản cổ.

Theo báo cáo tình trạng di sản năm 2016, những nỗ lực của cộng đồng địa phương và Chính phủ đã giúp sức sống của Hát Xoan được phục hồi đáng kể.

Năm 2009, bốn phường Xoan chỉ có khoảng 100 người hát và nhạc công hoạt động không thường xuyên, hơn một nửa trong số đó trên 60 tuổi. Đến thời điểm báo cáo, các phường có gần 200 thành viên, với độ tuổi trung bình khoảng 35.

Trong số 31 nghệ nhân cao tuổi nhất, từ 80 đến 104 tuổi vào năm 2009, chỉ có 7 người còn khả năng trình diễn và truyền dạy các bài bản cổ. Sau quá trình bảo tồn, đã có 62 người kế nhiệm được đào tạo và có khả năng truyền dạy các bài bản Hát Xoan.

Số lượng thanh thiếu niên tham gia cũng tăng nhanh, tạo thêm cơ sở để duy trì sự tiếp nối của di sản.

Dự án bảo vệ và phát huy Hát Xoan

Dự án bảo vệ và phát huy Hát Xoan được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và triển khai từ năm 2013, với kế hoạch tiếp tục thực hiện đến năm 2020.

Dự án đóng vai trò quan trọng trong quá trình phục hồi di sản với sự tham gia của cộng đồng. Các biện pháp bao gồm truyền dạy Hát Xoan, đào tạo về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, phục hồi không gian thực hành, sưu tầm tư liệu văn học, công bố tài liệu phục vụ giáo dục và giới thiệu Hát Xoan trong trường học.

Bốn phường Xoan đã đóng góp quan trọng vào quá trình bảo vệ di sản từ những năm 1980. Kiến thức và việc thực hành liên tục của các phường đã góp phần phục hồi loại hình nghệ thuật này.

Những thách thức trong bảo tồn

Mặc dù sức sống của Hát Xoan đã được phục hồi đáng kể, di sản vẫn đứng trước một số thách thức.

Một trong những vấn đề được UNESCO lưu ý là nguy cơ đồng nhất hóa các buổi trình diễn, có thể làm giảm sự đa dạng của các hình thức thực hành truyền thống. Bên cạnh đó, một bộ phận người trẻ rời khỏi làng để học tập và tìm kiếm việc làm, dẫn đến việc giảm cơ hội thực hành di sản trong không gian cộng đồng.

Những thách thức này cho thấy việc bảo tồn Hát Xoan không chỉ cần duy trì số lượng người thực hành mà còn phải bảo đảm môi trường văn hóa, không gian thực hành và khả năng truyền dạy các bài bản truyền thống.

Sự tham gia của cộng đồng

Các phường Xoan, cộng đồng, học viên và những tổ chức liên quan đã tham gia tích cực vào quá trình xây dựng báo cáo định kỳ quốc gia về tình trạng di sản.

Cộng đồng tham gia thông qua các cuộc phỏng vấn, thảo luận, hội thảo và hoạt động kiểm kê. Từ 2012 đến 2015, Hát Xoan được kiểm kê rộng rãi với sự tham gia của cộng đồng và thông tin được cập nhật hằng năm.

Viện Âm nhạc Việt Nam thuộc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam cũng tiến hành kiểm kê các bài bản Hát Xoan, góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu và phục vụ công tác bảo tồn.

UNESCO đưa Hát Xoan vào Danh sách Di sản đại diện

Theo đánh giá của Ủy ban Liên Chính phủ, Hát Xoan không còn đáp ứng một hoặc nhiều tiêu chí của Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp nhờ những kết quả đạt được trong quá trình phục hồi.

Việt Nam vì vậy đề nghị đưa Hát Xoan Phú Thọ ra khỏi Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp và ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Ủy ban Liên Chính phủ đã ghi nhận đề nghị này và đồng thời đánh giá hồ sơ đề cử Hát Xoan theo các tiêu chí từ R.1 đến R.5.

R.1: Giá trị đối với cộng đồng

Hát Xoan gắn với âm nhạc và ca hát trong thực hành thờ cúng và bày tỏ lòng biết ơn đối với các Vua Hùng.

Những người thực hành được tổ chức thành các phường Xoan, đứng đầu là Trùm, người có trách nhiệm bảo tồn bài hát, lựa chọn đệ tử, truyền dạy bài bản và phong cách hát.

Hát Xoan là một hình thức nghệ thuật trình diễn cộng đồng, tạo cảm giác gắn kết, hòa hợp và tôn trọng lẫn nhau. Di sản kết nối truyền thống với nhu cầu thực hành văn hóa của cộng đồng đương đại và truyền tải tinh thần “uống nước, nhớ nguồn” tới thế hệ trẻ.

R.2: Đối thoại và đa dạng văn hóa

Hát Xoan từng trải qua giai đoạn mai một nghiêm trọng trong thế kỷ XX nhưng đã được phục hồi nhờ những nỗ lực của cộng đồng địa phương và các bên liên quan.

Việc ghi danh vào Danh sách đại diện tạo cơ hội để chia sẻ kinh nghiệm bảo vệ di sản với các cộng đồng khác trên thế giới, đồng thời tôn vinh nghệ nhân và khuyến khích họ tiếp tục truyền đạt kiến thức cho thế hệ trẻ.

R.3: Các biện pháp bảo vệ

Các biện pháp bảo vệ được triển khai trong khuôn khổ dự án dài hạn 2013-2020, với sự tham gia của cộng đồng, nhóm thực hành và cá nhân.

Các hoạt động bao gồm nghiên cứu, phục hồi, truyền dạy, sưu tầm bài bản, thành lập phường Xoan và câu lạc bộ. Nhà nước và các cơ quan liên quan cũng đầu tư nguồn lực cho việc bảo vệ di sản.

Các biện pháp được đề xuất gồm thành lập quỹ bảo vệ Xoan, hỗ trợ các phường Xoan, phục hồi không gian thực hành, tổ chức tập huấn, lễ hội, xuất bản sách và tài liệu, đồng thời xây dựng các chương trình truyền thông thường xuyên.

R.4: Sự tham gia của cộng đồng

Hồ sơ đề cử được xây dựng với sự tham gia tích cực của cộng đồng tại bốn phường Xoan.

Quá trình tham vấn được thực hiện giữa người thực hành, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, Cục Di sản văn hóa, Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy Di sản văn hóa Việt Nam và Viện Âm nhạc Việt Nam.

Sự tham gia của cộng đồng được thể hiện thông qua các văn bản đồng thuận của thành viên cộng đồng và cán bộ quản lý văn hóa địa phương.

R.5: Kiểm kê di sản

Hát Xoan được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Việt Nam năm 2012.

Cùng với các cộng đồng liên quan, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ đã thực hiện và cập nhật việc kiểm kê Hát Xoan trong giai đoạn 2012-2015.

Trường hợp đặc biệt trong hệ thống UNESCO

Việc Hát Xoan Phú Thọ được đưa ra khỏi Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp và chuyển sang Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là một dấu mốc đặc biệt.

Theo nội dung hồ sơ, đây là lần đầu tiên Ủy ban Liên Chính phủ quyết định chuyển một di sản từ Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp sang Danh sách đại diện.

Kinh nghiệm từ quá trình xem xét hồ sơ của Việt Nam cũng được UNESCO sử dụng làm cơ sở để tiếp tục thảo luận về các hướng dẫn và thủ tục liên quan đến việc chuyển một di sản giữa hai danh sách.

Hát Xoan trong đời sống văn hóa Phú Thọ

Hát Xoan hôm nay tiếp tục được thực hành thông qua các phường Xoan, câu lạc bộ, lễ hội, hoạt động giáo dục và những không gian văn hóa cộng đồng.

Giá trị của Hát Xoan không chỉ nằm ở những bài hát, điệu múa hay nhịp trống, phách mà còn ở không gian cộng đồng, ký ức lịch sử và quá trình trao truyền giữa các thế hệ.

Hành trình từ một di sản cần bảo vệ khẩn cấp đến Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại cho thấy vai trò đặc biệt của cộng đồng trong việc duy trì sức sống của di sản. Đồng thời, việc UNESCO ghi danh cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục thực hiện các biện pháp bảo vệ, bảo đảm Hát Xoan phát triển trên nền tảng truyền thống và vẫn giữ được môi trường thực hành vốn có.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Tỉnh Phú Thọ, Việt Nam.