Hội quán Quảng Đông Hội An

Hội quán Quảng Đông, còn được gọi là Hội quán Quảng Triệu hay Chùa Ông, là một trong những công trình kiến trúc tín ngưỡng tiêu biểu của phố cổ Hội An. Gắn với cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông từng đến cư trú, buôn bán tại Hội An, hội quán vừa là nơi thờ tự, vừa là không gian sinh hoạt cộng đồng và lưu giữ nhiều giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, lịch sử và văn hóa.

Nằm ngay trên đường Trần Phú, gần Chùa Cầu, công trình gây ấn tượng bởi quy mô bề thế, hệ thống mái ngói, gỗ, đá và những chi tiết chạm khắc công phu. Trải qua nhiều thế hệ, Hội quán Quảng Đông vẫn góp phần tạo nên vẻ cổ kính đặc trưng của khu phố cổ Hội An.

Lịch sử hình thành Hội quán Quảng Đông

Hội quán Quảng Đông là một di tích kiến trúc tín ngưỡng gắn với cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông, Trung Quốc, từng đến Hội An cư trú trong các thế kỷ XVIII và XIX vì nhiều nguyên nhân, trong đó có hoạt động kinh tế, buôn bán và di cư.

Khi cộng đồng người Quảng Đông ngày càng đông, nhu cầu có một nơi thờ phụng chung và một không gian để gặp gỡ, trao đổi thông tin, hỗ trợ nhau trong làm ăn trở nên cần thiết. Khoảng năm 1885, một nhóm thương gia người Hoa đã cùng đóng góp xây dựng hội quán.

Ban đầu, hội quán thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị thần được cộng đồng người Hoa, đặc biệt là những người thường xuyên đi lại và buôn bán trên biển, tôn kính. Hai bên chính điện thờ tiền nhân và Thần Tài.

Theo tư liệu về di tích, về sau không gian thờ tự có những thay đổi. Năm 1915, hội quán từng thờ thêm Khổng Tử. Sau đó, vị trí trung tâm được chuyển sang thờ Đức Quan Thánh Đế Quân, tức Quan Công, và duy trì cho đến ngày nay. Hai ban thờ ở hai bên vẫn dành cho tiền hiền và Thần Tài.

Tên gọi Chùa Ông cũng xuất phát từ việc hội quán thờ Quan Công, nhân vật được cộng đồng tôn kính và xem là biểu tượng của những phẩm chất như trung, nghĩa, tín, trí, nhân và dũng.

Kiến trúc chữ Quốc độc đáo

Hội quán Quảng Đông được xây dựng trên diện tích khoảng 1.687 m², với mặt tiền hướng ra đường Trần Phú và không gian phát triển dần vào phía trong.

Toàn bộ công trình được bố trí theo kiểu chữ Quốc, tạo thành một quần thể tương đối khép kín. Từ phía trước đi vào là cổng tam quan và tiền đường, tiếp đến là sân, phương đình, nhà Đông, nhà Tây, chính điện và các không gian phía sau.

Phía trước hội quán là một khoảng sân lát đá rộng khoảng 20 x 8 m, được ngăn cách với đường phố bằng hệ thống hàng rào. Không gian phía trước tạo khoảng đệm giữa phố cổ và khu vực thờ tự bên trong.

Cổng tam quan và tiền đường

Cổng tam quan là bộ phận gây ấn tượng mạnh với mái ngói cong, các chi tiết trang trí và hình tượng lưỡng long tranh châu trên nóc mái. Hệ thống mái được trang trí bằng những mảng phù điêu hình thú vật, chim muông và các chi tiết mang màu sắc rực rỡ.

Tiền đường có hệ mái lớn được nâng đỡ bởi hệ thống cột gỗ và kết cấu chồng rường giả thủ. Không gian gồm ba gian, gian giữa là lối đi chính với hai cánh cửa gỗ lớn.

Phía trên lối vào có bức hoành đề tên di tích “Hội quán Quảng Đông”. Hai bên lối đi là những câu liễn được sơn son thếp vàng. Các chi tiết gỗ và đá tại khu vực mặt tiền được chạm nổi nhiều đề tài liên quan đến vua quan, sinh hoạt cung đình và các hình tượng truyền thống.

Những đầu dư, đầu bẩy, con sơn và hệ thống rường cột đều được trang trí công phu, thể hiện trình độ chạm khắc của những người thợ xưa.

Hai bên mặt tiền còn có các lối đi được xây dựng theo kiểu tam quan, phía trên đắp nổi chữ “Phúc”, tạo thêm điểm nhấn cho tổng thể kiến trúc.

Chính điện và không gian thờ tự

Qua tiền đường là một khoảng sân rộng khoảng 6 x 6 m, dẫn vào chính điện. Đây là không gian quan trọng nhất của hội quán, được nâng đỡ bởi hệ thống kết cấu gỗ chắc chắn theo kiểu chồng rường giả thủ.

Hệ thống rường được liên kết với những hàng cột tròn lớn, có đường kính khoảng 40 – 50 cm. Phần mái hiên được tạo hình vỏ cua và trang trí bằng các hoa văn chạm khắc tinh xảo.

Gian giữa của chính điện là lối vào chính, phía trong đặt một bệ thờ bằng gỗ được trang trí cầu kỳ. Mặt trước bệ thờ có các mảng chạm thủng, chạm lộng và chạm nổi, mô tả những cảnh sinh hoạt của triều đình phong kiến.

Phía sau bệ thờ là hương án chính được sơn son thếp vàng, dành để thờ Quan Thánh. Hai bên là những ban thờ dành cho Thần Tài và tiền hiền của bang Quảng Đông.

Không gian chính điện gây ấn tượng bởi sự kết hợp giữa kết cấu gỗ, màu sắc sơn son thếp vàng và những tác phẩm chạm khắc có chiều sâu. Các chi tiết kiến trúc vừa mang tính trang nghiêm của một nơi thờ tự, vừa thể hiện rõ giá trị nghệ thuật của hội quán.

Những hiện vật có giá trị

Hội quán Quảng Đông hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị lịch sử, nghệ thuật và văn hóa.

Trong khu vực tiền đình có các câu liễn gỗ sơn đen chữ vàng và những bức hoành phi. Nhà Đông và nhà Tây cũng còn lưu giữ các câu đối.

Tại chính điện có nồi đốt trầm bằng đồng, bên trong còn lưu dấu tích của khúc gỗ trầm lâu đời; một cặp đôn đất nung tráng men Trung Quốc; hương án gỗ được chạm thủng, chạm lộng và chạm nổi nhiều hình tượng sinh động.

Đáng chú ý là tượng Quan Thánh bằng đồng, cao khoảng 40 cm và có đường kính rộng nhất khoảng 35 cm. Ngoài ra còn có các bảng hiệu sơn đen chữ vàng, một chiếc trống, một chuông đồng, hai lồng đèn cổ và hai giàn bát biểu.

Những hiện vật này không chỉ phục vụ đời sống tín ngưỡng mà còn cung cấp những tư liệu quý về nghệ thuật trang trí, kỹ thuật thủ công và sinh hoạt của cộng đồng người Quảng Đông tại Hội An.

Lễ hội và đời sống cộng đồng

Hội quán Quảng Đông vẫn duy trì các hoạt động tín ngưỡng và lễ lệ truyền thống, qua đó giữ vai trò kết nối cộng đồng người Quảng Đông tại Hội An.

Một trong những dịp quan trọng là lễ Nguyên tiêu, diễn ra vào khoảng giữa tháng Giêng âm lịch. Các hoạt động gồm nghi thức tế lễ, cúng tiền hiền, cầu mong một năm bình an, làm ăn thuận lợi, tài lộc và phú quý. Đây cũng là dịp con cháu người Quảng Đông ở nhiều địa phương phía Nam Việt Nam trở về tham dự.

Một lễ quan trọng khác là lễ vía Quan Công vào ngày 24 tháng 6 âm lịch, thể hiện lòng tôn kính đối với Quan Công và những phẩm chất đạo lý mà nhân vật này đại diện.

Các lễ hội không chỉ có ý nghĩa tín ngưỡng mà còn giúp duy trì mối liên hệ cộng đồng, tưởng nhớ tiền nhân và bảo tồn những phong tục truyền thống của người Quảng Đông tại Hội An.

Giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa

Một trong những điểm khác biệt của Hội quán Quảng Đông so với một số hội quán khác tại Hội An nằm ở quy mô và chiều cao công trình. Kiến trúc hội quán có xu hướng phát triển mạnh theo chiều đứng, tạo nên diện mạo bề thế và nổi bật so với cảnh quan xung quanh.

Sự kết hợp giữa gỗ và đá, cùng hệ thống mái, cột, rường, chạm khắc và trang trí nhiều màu sắc, tạo nên một tổng thể vừa chắc chắn vừa giàu tính nghệ thuật.

Đặc biệt, bàn hương án trước chính điện là một tác phẩm đáng chú ý với nhiều kỹ thuật chạm trổ khác nhau, tạo thành những hình ảnh có chiều sâu và sinh động.

Hội quán vì thế không chỉ là một công trình tín ngưỡng mà còn có giá trị như một “bảo tàng sống”, cung cấp nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu kiến trúc, mỹ thuật, dân tộc học và đời sống xã hội của cộng đồng người Hoa tại Hội An.

Thông qua công trình, du khách có thể hình dung phần nào về quá trình cư trú, tổ chức cộng đồng, tín ngưỡng và hoạt động của người Quảng Đông trong lịch sử đô thị Hội An.

Bảo tồn và trải nghiệm tham quan

Hội quán Quảng Đông nằm tại 176 Trần Phú, thuộc khu vực phố cổ Hội An, gần Chùa Cầu. Từ khu vực trung tâm phố cổ, du khách có thể dễ dàng đi bộ đến di tích.

Công trình hiện do cộng đồng người Quảng Đông tại Hội An trực tiếp quản lý, với Ban trị sự và người phụ trách việc chăm nom, bảo quản. Các hoạt động cúng tế và lễ hội truyền thống vẫn được duy trì định kỳ.

Một đợt trùng tu lớn vào năm 1991 đã góp phần củng cố công trình. Những năm sau đó, di tích tiếp tục được tôn tạo, trong đó có việc cải tạo khu vực phía trước và xây dựng lại tam quan.

Khi tham quan, du khách nên dành thời gian quan sát từ tổng thể đến từng chi tiết: cổng tam quan, mái ngói, phù điêu, hệ thống cột kèo, sân trong, chính điện và các hiện vật cổ. Đây là cách để cảm nhận rõ hơn giá trị của một công trình không chỉ đẹp về hình thức mà còn chứa đựng câu chuyện về một cộng đồng cư dân từng góp phần tạo nên diện mạo đa văn hóa của Hội An.

Thông tin nhanh