Làng nghề trống Bình An

Giữa vùng đồng bằng sông Cửu Long, làng nghề trống Bình An là nơi tiếng trống đã trở thành một phần của đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ. Từ những tấm gỗ, miếng da và bàn tay của người thợ, những chiếc trống với nhiều kích thước, kiểu dáng và công dụng khác nhau được tạo nên, phục vụ từ trường học, đình chùa, lễ hội đến các loại hình nghệ thuật truyền thống.

Làng nghề tọa lạc tại khu vực Bình An, xã Tân Trụ, tỉnh Tây Ninh, trước đây thuộc xã Bình Lãng, huyện Tân Trụ, tỉnh Long An. Theo tư liệu, hiện có hơn 20 cơ sở làm trống hoạt động thường xuyên, tạo nên một không gian sản xuất thủ công vẫn giữ được dấu ấn rõ nét của làng nghề truyền thống.

Từ thị trường địa phương, trống Bình An đã được đưa đến nhiều vùng miền trong cả nước và xuất khẩu ra nước ngoài. Đằng sau mỗi sản phẩm là một hệ thống tri thức nghề được cộng đồng gìn giữ, truyền dạy và thực hành qua nhiều thế hệ.

Nghề trống được truyền qua nhiều thế hệ

Chủ thể của di sản nghề trống Bình An là cộng đồng cư dân tại ấp Bình An, những gia đình đã gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ.

Đối với người dân nơi đây, làm trống không đơn thuần là một nghề tạo thu nhập. Nghề còn trở thành niềm tự hào của mỗi gia đình và là một phần trong bản sắc của cộng đồng địa phương.

Các nghệ nhân giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn nghề. Họ là những người có kinh nghiệm sâu về từng công đoạn, từ lựa chọn nguyên liệu, xử lý gỗ, làm tang trống, căng mặt da cho đến điều chỉnh âm thanh. Bên cạnh lớp nghệ nhân, những người thợ lành nghề và lớp trẻ mới học việc cùng tham gia vào quá trình sản xuất.

Sự tiếp nối giữa các thế hệ giúp nghề trống Bình An vừa duy trì những kỹ thuật truyền thống, vừa có khả năng thích nghi với nhu cầu sử dụng ngày càng đa dạng.

Từ thân gỗ đến chiếc trống hoàn chỉnh

Làm một chiếc trống đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công, kinh nghiệm về vật liệu và khả năng cảm nhận âm thanh.

Gỗ làm tang trống chủ yếu là gỗ sao hoặc mít già, những loại gỗ được lựa chọn nhờ độ bền, trọng lượng phù hợp và khả năng tạo âm vang. Ngoài ra, người thợ còn sử dụng các loại vật liệu khác như chò, dầu mù u, cao su và một số vật liệu phục vụ từng công đoạn chế tác.

Sau khi tuyển chọn, gỗ được xẻ thành từng tấm rồi phơi khô, hun khói để hạn chế mối mọt. Những tấm gỗ sau đó được ghép lại thành tang trống, tạo dáng tròn đều và mài nhẵn bề mặt.

Công đoạn làm mặt trống cũng đòi hỏi kinh nghiệm. Da trâu được sử dụng làm mặt trống phải đáp ứng yêu cầu về độ dày, độ bền và chất lượng. Theo tư liệu của làng nghề, da được lựa chọn từ những con trâu có tuổi cao, còn tươi và giữ nguyên tấm trước khi đưa vào chế tác.

Mặt da sau đó được căng và cố định bằng đinh tre hoặc đinh gỗ. Những vật liệu này vừa tạo độ chắc chắn vừa hạn chế ảnh hưởng đến âm sắc của trống.

Khi các bộ phận đã hoàn thiện, người thợ bước vào công đoạn quan trọng nhất: thử âm. Dùi trống được gõ vào nhiều vị trí trên mặt trống để kiểm tra độ vang, độ ngân và độ căng. Nếu âm thanh chưa đạt yêu cầu, người thợ tiếp tục điều chỉnh cho đến khi đạt được âm sắc phù hợp.

Đây là công đoạn khó truyền đạt hoàn toàn bằng lý thuyết. Phần lớn kinh nghiệm được truyền theo hình thức “cầm tay chỉ việc”, trong đó người học quan sát, thực hành và dần hình thành khả năng nhận biết âm thanh bằng kinh nghiệm của chính mình.

Mỗi loại trống mang một yêu cầu riêng

Trống Bình An có nhiều chủng loại, đáp ứng những nhu cầu khác nhau trong đời sống.

Có trống trường dùng để báo hiệu giờ học; trống lễ hội phục vụ tế lễ, rước kiệu; trống đình, trống chùa dùng trong các nghi thức tín ngưỡng; trống múa lân – sư – rồng phục vụ các đội biểu diễn dân gian.

Làng nghề cũng sản xuất những loại trống phục vụ tuồng, chèo và các loại hình sân khấu truyền thống, cùng nhiều kích thước trống khác nhau dành cho nhạc cụ dân tộc và thị trường xuất khẩu.

Mỗi loại trống có yêu cầu riêng về kích thước, hình dáng, vật liệu và đặc biệt là âm thanh. Vì vậy, người thợ không chỉ cần biết làm một chiếc trống hoàn chỉnh mà còn phải hiểu chiếc trống ấy sẽ được sử dụng trong không gian nào, phục vụ loại hình văn hóa nào và cần tạo ra âm thanh ra sao.

Sau khi hoàn thiện về kỹ thuật, trống thường được sơn và trang trí bằng những hoa văn phù hợp, vừa tăng giá trị thẩm mỹ vừa giúp bảo vệ bề mặt sản phẩm.

Kho tri thức dân gian được lưu giữ trong nghề trống

Giá trị của nghề trống Bình An không chỉ nằm ở những sản phẩm hữu hình. Đằng sau mỗi chiếc trống là cả một hệ thống tri thức dân gian được cộng đồng tích lũy qua nhiều thế hệ.

Đó là kinh nghiệm lựa chọn gỗ, xử lý và làm khô vật liệu, ghép tang trống, tạo hình, lựa chọn và xử lý da, căng mặt trống, cố định mặt da và điều chỉnh âm thanh.

Nhiều kỹ thuật trong số đó không được ghi chép thành những công thức cố định mà chủ yếu được truyền từ người đi trước cho người đi sau thông qua thực hành. Người học nghề phải trực tiếp làm, quan sát bàn tay của nghệ nhân và dần hiểu được sự khác biệt giữa một chiếc trống đạt yêu cầu và một sản phẩm chưa hoàn thiện.

Vì vậy, nghề trống không chỉ là kỹ năng lao động mà còn là một dạng tri thức văn hóa phi vật thể gắn với đời sống cộng đồng, phong tục, tín ngưỡng và nhu cầu sinh hoạt văn hóa.

Tiếng trống trong đời sống văn hóa

Trống giữ vị trí quan trọng trong nhiều hoạt động văn hóa và nghệ thuật truyền thống của Việt Nam.

Trong các lễ hội, đình, chùa hay nghi thức cộng đồng, tiếng trống có thể trở thành tín hiệu tập hợp mọi người, mở đầu hoặc dẫn dắt các hoạt động. Trong nghệ thuật biểu diễn, trống góp phần tạo nhịp điệu, không khí và cảm xúc cho các tiết mục.

Từ tuồng, chèo, hát văn đến múa lân – sư – rồng, tiếng trống hiện diện với nhiều vai trò khác nhau. Mỗi loại hình lại đòi hỏi những đặc điểm âm thanh riêng, khiến người thợ phải có khả năng chế tác và điều chỉnh âm sắc phù hợp.

Với người dân Bình An, vì thế, làm trống cũng là góp phần tạo nên những âm thanh phục vụ đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng ở những nơi khác.

Nghề trống gắn kết cộng đồng Bình An

Một chiếc trống hoàn chỉnh là kết quả của nhiều công đoạn nối tiếp nhau. Từ chuẩn bị nguyên liệu, xử lý gỗ, ghép tang, làm mặt, căng da đến thử âm và hoàn thiện, các công việc đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều người.

Trong gia đình làm nghề, người lớn truyền kinh nghiệm cho con cháu. Người thợ lâu năm hướng dẫn người mới học nghề. Những người trẻ vừa tiếp thu kỹ thuật vừa làm quen với những yêu cầu về sự kiên nhẫn, chính xác và trách nhiệm.

Quá trình ấy giúp nghề trống trở thành sợi dây kết nối giữa các thế hệ. Người trẻ không chỉ học cách làm ra một sản phẩm mà còn tiếp nhận câu chuyện về nghề nghiệp, về công sức của những thế hệ đi trước và về niềm tự hào của cộng đồng Bình An.

Với du khách, việc trực tiếp quan sát hoặc trải nghiệm các công đoạn làm trống cũng mở ra một cách tiếp cận gần gũi với văn hóa làng nghề. Từ một tấm gỗ hay một miếng da, qua bàn tay người thợ, một nhạc cụ có âm thanh riêng được hình thành.

Âm vang của làng nghề bên dòng Cửu Long

Làng nghề trống Bình An là một không gian nơi nghề thủ công, đời sống cộng đồng và văn hóa truyền thống cùng tồn tại.

Từ những chiếc trống trường quen thuộc đến trống đình, trống chùa, trống lễ hội, trống sân khấu và trống phục vụ nghệ thuật dân gian, sản phẩm của Bình An hiện diện trong nhiều không gian văn hóa khác nhau.

Giá trị của làng nghề vì thế không chỉ nằm ở quy trình chế tác thủ công mà còn ở khả năng lưu giữ một hệ thống tri thức, kỹ năng và ký ức cộng đồng.

Với những giá trị về lịch sử nghề, kỹ thuật chế tác, tri thức dân gian và vai trò trong đời sống văn hóa, Làng nghề Trống Bình An được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể theo Quyết định số 2202/QĐ-BVHTTDL ngày 27/6/2025.

Đây là sự ghi nhận đối với một nghề thủ công đã được cộng đồng Bình An gìn giữ qua nhiều thế hệ. Và khi tiếng trống từ những xưởng nghề nhỏ tiếp tục vang lên, đó cũng là lúc một phần ký ức nghề nghiệp và văn hóa của vùng đất này tiếp tục được trao truyền.

Thông tin cơ bản