Mộ Đào Tấn tại núi Huỳnh Mai

Tọa lạc tại núi Huỳnh Mai, thôn Huỳnh Mai, xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai, khu lăng mộ Đào Tấn là nơi an nghỉ của một trong những danh nhân văn hóa có ảnh hưởng đặc biệt đối với nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam.

Từ vị trí trên núi Huỳnh Mai, phần mộ quay mặt về phía chân núi, nơi có sông Tranh, một chi lưu của sông Côn chảy từ khu vực tháp Bánh Ít ra Đầm Thị Nại. Hướng nhìn ấy cũng hướng về thôn Vinh Thạnh, quê hương của Đào Tấn, tạo nên một mối liên hệ đặc biệt giữa nơi ông yên nghỉ và vùng đất đã sinh thành người nghệ sĩ, nhà thơ, nhà lý luận sân khấu lớn của Việt Nam.

Được tu bổ và nâng cấp thành khu lăng mộ vào năm 1994, đến năm 1998, lăng mộ Đào Tấn được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia, trở thành địa chỉ để người dân và du khách đến tưởng niệm, tìm hiểu về cuộc đời và những đóng góp của ông đối với văn hóa dân tộc.

Nơi yên nghỉ hướng về quê hương

Phần mộ Đào Tấn được xây dựng theo hình chữ nhật, dài khoảng 3 m, rộng 2 m và cao 0,8 m. Mộ không được tô kín mà xây bo xung quanh, phần giữa đổ đất. Phía trước mộ có bia ghi ngày lập mộ và một bức bình phong.

Bao quanh khu mộ là một vòng bờ thành xây kín, dài khoảng 10 m, rộng 6 m. Bờ thành không tô mà được bo tròn theo hình sống trâu, tạo nét mộc mạc nhưng chắc khỏe cho tổng thể kiến trúc.

Phía trước khu mộ có trụ cổng, phía sau là bình phong mang dáng cuốn thư. Hai bên cổng trước và sau có bốn hình tượng sấu được tạo dáng với phần đuôi vểnh lên, mặt hướng ra phía cửa. Hai trụ phía trước tạo nên điểm nhấn cho lối vào khu lăng mộ.

Cách lựa chọn vị trí và hướng đặt mộ tạo nên một không gian tưởng niệm gắn chặt với cảnh quan quê hương. Từ đây, hướng nhìn về phía chân núi và dòng sông cũng là hướng về vùng Vinh Thạnh, nơi Đào Tấn sinh ra và lớn lên.

Năm 1994, các ngành chức năng của tỉnh và địa phương đầu tư kinh phí tu bổ, nâng cấp phần mộ thành khu lăng mộ khang trang tại núi Huỳnh Mai. Bốn năm sau, năm 1998, lăng mộ được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia.

Đào Tấn, người dành cả đời cho văn hóa và tuồng Việt

Đào Tấn, tự Chỉ Trúc, hiệu Mộng Mai, Mai Tăng, sinh ngày 3/4/1845, tức ngày 27 tháng 2 năm Ất Tỵ, tại thôn Vinh Thạnh, xã Phước Lộc, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định.

Ông được biết đến với nhiều vai trò: nhà sáng tác, nhà thơ, nhà đạo diễn, nhà lý luận sân khấu và là một trong những nhân vật lớn nhất trong lịch sử nghệ thuật tuồng Việt Nam.

Trong sự nghiệp làm quan dưới triều Nguyễn, Đào Tấn từng giữ nhiều chức vụ, từ Tri phủ Quảng Trạch, Tham Biện Nội Các, Biện lý Bộ Hộ, Phủ Doãn Thừa Thiên đến Tổng đốc An Tĩnh, Thượng thư các Bộ Công, Bộ Binh, Bộ Hình và nhiều chức vụ khác dưới các triều vua từ Tự Đức đến Thành Thái.

Tư liệu về ông nhấn mạnh rằng, dù làm quan trong triều Nguyễn, Đào Tấn luôn mang trong mình tình cảm với đất nước và nhân dân. Những trăn trở trước hoàn cảnh xã hội và đất nước dưới ách ngoại xâm được thể hiện qua nhiều sáng tác của ông.

Theo tư liệu địa phương, Đào Tấn từng có quan hệ với phong trào chống Pháp của Phan Đình Phùng, có cảm tình với cuộc khởi nghĩa Cần Vương của Mai Xuân Thưởng và nhiều lần giúp đỡ Phan Bội Châu trong quá trình hoạt động yêu nước.

Những dấu ấn ấy khiến cuộc đời Đào Tấn không chỉ được nhìn nhận từ phương diện nghệ thuật mà còn gắn với những suy tư về thời cuộc, đất nước và con người Việt Nam trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Một gia tài thơ văn và sân khấu đồ sộ

Đào Tấn để lại hàng trăm tác phẩm văn, thơ cùng nhiều công trình, tư liệu liên quan đến nghệ thuật sân khấu. Trong đó, khoảng 100 bài thơ của ông được tập hợp dưới nhan đề “Mộng mai ngâm thảo”, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Bình Định theo tư liệu cung cấp.

Tuy nhiên, dấu ấn lớn nhất trong sự nghiệp Đào Tấn nằm ở nghệ thuật tuồng.

Các tác phẩm như Cổ thành, Hộ sinh đàn, Hoàng Phi Hổ quá giới bài quan, Diễn võ đình, Sơn Hậu, Đào Phi Phụng đã trở thành những tác phẩm tiêu biểu trong kho tàng tuồng Việt Nam.

Qua những câu chuyện lịch sử và nhân vật sân khấu, Đào Tấn xây dựng hình tượng những con người khảng khái, bất khuất, không khuất phục trước bất công và bất nghĩa. Nhân vật trong tuồng của ông không chỉ được xây dựng như những hình tượng của quá khứ mà còn mang theo những vấn đề của thời đại mà ông đang sống.

Bởi vậy, dù nhiều tác phẩm kể chuyện xưa, tư tưởng và cảm xúc trong sáng tác của Đào Tấn vẫn gắn với hiện thực xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Từ sân khấu, ông gửi gắm những suy tư về con người, công lý, trách nhiệm và vận mệnh đất nước. Đây cũng là một trong những lý do khiến các tác phẩm của Đào Tấn có sức sống lâu dài trong nghệ thuật tuồng.

Người cách tân nghệ thuật tuồng

Đào Tấn không chỉ là một tác giả tuồng. Ông còn có vai trò quan trọng trong việc đạo diễn, nghiên cứu và hoàn thiện nghệ thuật sân khấu.

Ông được tư liệu ghi nhận là người có công trong việc hoàn thiện âm nhạc tuồng, trong đó có việc soạn khoảng 40 bản nhạc quan trọng cho loại hình nghệ thuật này.

Một đóng góp đáng chú ý khác là cách Đào Tấn tiếp cận nghệ thuật tuồng trên tinh thần vừa bảo tồn nguyên tắc cổ điển của sân khấu dân tộc, vừa tìm cách đổi mới để nghệ thuật có thể tiếp tục phát triển.

Ông nghiên cứu và hệ thống nhiều vấn đề liên quan đến mỹ thuật sân khấu, từ trang phục, trang trí đến nghệ thuật biểu diễn. Nhờ đó, tuồng dưới thời Đào Tấn không chỉ được duy trì mà còn có thêm những bước phát triển về nội dung, hình thức và kỹ thuật sân khấu.

Với những đóng góp ấy, giới tuồng cả nước suy tôn ông là bậc hậu tổ của nghệ thuật tuồng Việt Nam.

Từ lăng mộ nhìn về di sản Đào Tấn

Mộ Đào Tấn tại núi Huỳnh Mai không phải là một công trình đồ sộ. Giá trị của nơi đây nằm trước hết ở nhân vật được tưởng niệm và mối liên hệ giữa phần mộ với quê hương, cảnh quan và di sản văn hóa mà ông để lại.

Dòng sông Tranh dưới chân núi, hướng nhìn về Vinh Thạnh và không gian núi Huỳnh Mai tạo thành một bối cảnh đặc biệt cho khu lăng mộ. Đó là nơi người đời sau có thể dừng lại để tưởng nhớ một người con của Tuy Phước đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn hóa Việt Nam.

Đến thăm khu lăng mộ, du khách có thể kết hợp tìm hiểu về Đào Tấn với các địa điểm gắn với cuộc đời ông, trong đó có Đền thờ Danh nhân văn hóa Đào Tấn và Đình làng Vinh Thạnh. Những địa điểm này tạo thành một mạch không gian văn hóa giúp câu chuyện về Đào Tấn được nhìn nhận đầy đủ hơn, từ quê hương, nơi thờ tự đến nơi an nghỉ.

Di tích tưởng niệm một danh nhân văn hóa

Hơn một thế kỷ sau ngày Đào Tấn qua đời, khu lăng mộ tại núi Huỳnh Mai vẫn là nơi người dân và du khách tìm đến để tưởng niệm ông.

Từ một phần mộ khiêm nhường giữa cảnh quan núi đồi, nơi đây trở thành di tích cấp Quốc gia, lưu giữ ký ức về một con người đã dành nhiều tâm huyết cho văn hóa và nghệ thuật dân tộc.

Đào Tấn để lại cho hậu thế không chỉ những vở tuồng, bài thơ hay những nghiên cứu về sân khấu, mà còn là một quan niệm về việc gìn giữ truyền thống bằng cách làm cho truyền thống tiếp tục sống trong thời đại mới.

Giữa núi Huỳnh Mai, hướng về quê hương Vinh Thạnh, khu lăng mộ vì thế mang ý nghĩa như một điểm nối giữa con người, quê hương và di sản. Đó cũng là nơi hậu thế tìm về để tưởng nhớ bậc hậu tổ của nghệ thuật tuồng Việt Nam và hiểu thêm về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử văn hóa dân tộc.