Văn chỉ Tuy Phước

Tọa lạc tại số 17 đường Xuân Diệu, Trung Tín, xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai, Văn chỉ Tuy Phước là một dạng di tích vật thể gắn với truyền thống khoa bảng, tinh thần hiếu học và đời sống văn hóa của vùng đất Tuy Phước.

Văn chỉ là một loại hình di tích từng phổ biến ở nhiều vùng Bắc, Trung, Nam trước Cách mạng Tháng Tám. Tùy từng địa phương, Văn chỉ có thể mang những tên gọi khác nhau và được xây dựng với quy mô khác nhau. Tuy nhiên, điểm chung là những nơi có truyền thống khoa bảng, có nhiều người đỗ đạt thường xây dựng Văn chỉ để tôn vinh việc học và những người có học vị trong vùng.

Khác với đình, chùa, vốn thường do cộng đồng làng xã đóng góp xây dựng và có thể gắn với sắc phong của triều đình, Văn chỉ chủ yếu được hình thành từ sự đóng góp của các bậc khoa bảng. Ruộng đất và tài sản dành cho Văn chỉ cũng thường do những người có học tự nguyện hiến tặng.

Văn chỉ không phải là nơi sinh hoạt chung của toàn bộ làng xã mà chủ yếu dành cho giới nho sĩ, những người đỗ đạt và tầng lớp trí thức. Người đứng đầu Văn chỉ cũng không nhất thiết là người cao tuổi hay chức sắc địa phương mà thường được lựa chọn trong số những bậc khoa bảng có uy tín.

Văn chỉ Tuy Phước và truyền thống khoa bảng

Văn chỉ Tuy Phước được xây dựng năm 1843 với mục đích thờ Đức Khổng Tử. Hằng năm, vào ngày mất của Khổng Tử, các nho sĩ trong vùng tập trung về Văn chỉ để làm lễ bái vọng.

Theo tư liệu, Văn chỉ quy định mỗi năm tổ chức lễ hai lần vào mùa xuân và mùa thu. Sau nghi lễ còn có các hoạt động văn hóa như hát tuồng, xướng họa và bình giải thơ văn. Đây không chỉ là những sinh hoạt mang tính nghi lễ mà còn tạo nên không gian gặp gỡ, trao đổi học thuật và văn chương của giới nho sĩ địa phương.

Giai đoạn từ năm 1843 đến trước năm 1945 được xem là thời kỳ Văn chỉ Tuy Phước hình thành và hoạt động liên tục.

Người có công lập nên Văn chỉ Tuy Phước là cụ Lê Đại Cang, một bậc khoa bảng và từng giữ nhiều trọng trách dưới triều Nguyễn. Sau khi bỏ tiền xây dựng Văn chỉ, cụ lập ban quyên góp tiền của và ruộng đất để duy trì hoạt động của di tích. Việc hiến đất cũng có sự đóng góp của Án sát Trần Văn Điển.

Năm 1843, công trình hoàn thành và được khánh thành. Với uy tín của một bậc đại khoa, Lê Đại Cang đã tập hợp các nho sĩ quê Tuy Phước thành hội viên và tổ chức ban trị sự. Đứng đầu ban trị sự là Chánh Văn chỉ Đào Phan Duân, người đỗ Phó bảng khoa Ất Mùi năm 1895.

Qua đó, Văn chỉ không chỉ là nơi thờ Khổng Tử mà còn trở thành một thiết chế văn hóa của giới khoa bảng Tuy Phước, phản ánh vị trí của người có học trong đời sống xã hội đương thời.

Kiến trúc trên nền Văn chỉ xưa

Văn chỉ Tuy Phước hiện nay được xây dựng trên nền cũ theo lối kiến trúc tân kỳ. Trong giai đoạn đầu, công trình chỉ gồm một gian phòng với bốn bàn thờ: bàn thờ Đức Khổng Tử, bàn thờ Từ phối, bàn thờ Thập Triết và bàn thờ Thập Nhị Hiền. Những bàn thờ này hiện không còn.

Đến năm 1962, Văn chỉ được xây thêm Thánh môn và mở rộng về hai phía Đông và Tây, mỗi bên thêm một gian, tạo nên diện mạo cơ bản của công trình hiện nay.

Đình Văn chỉ có mái lợp ngói mới, trên mái trang trí hình đầu rồng theo đề tài lưỡng long tranh châu. Các đầu đao được trang trí họa tiết lá lan đằng.

Nhìn từ phía trước, khu vực chính có tiền sảnh mái bằng. Phía trước tiền sảnh được tạo thành các ô hộc, ngăn cách bởi hệ thống trụ biểu. Trên phía trước từng có hai tượng kỳ lân, nay đã bị đập vỡ và chỉ còn dấu tích.

Ở vị trí chính giữa là khoảng trống hình cuốn thư, nổi bật với ba chữ lớn “Khổng Tử Thánh”, thể hiện rõ mục đích và ý nghĩa ban đầu của Văn chỉ.

Dù diện mạo kiến trúc đã có nhiều thay đổi theo thời gian, công trình vẫn giữ được vai trò như một dấu tích vật chất giúp nhận diện truyền thống tôn sư trọng đạo và đề cao việc học của vùng đất Tuy Phước.

Nơi hội tụ của người có học

Giá trị của Văn chỉ Tuy Phước không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở những sinh hoạt văn hóa từng diễn ra tại đây.

Trong xã hội truyền thống, việc đỗ đạt khoa bảng mang ý nghĩa đặc biệt. Những người thành danh qua con đường học hành không chỉ được xem là niềm tự hào của gia đình mà còn là tài sản tinh thần của làng xã. Họ trở thành những hình mẫu về học vấn, cốt cách và con đường lập thân mà các thế hệ sau hướng tới.

Các cuộc gặp gỡ của những bậc khoa bảng tại Văn chỉ vì vậy có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một nghi lễ thờ tự. Đó còn là dịp để những người có học trong vùng gặp gỡ, trao đổi và củng cố mối quan hệ cộng đồng.

Các hoạt động xướng họa, bình giải thơ văn hay hát tuồng sau những dịp tế lễ càng cho thấy Văn chỉ từng là một không gian văn hóa của giới trí thức địa phương.

Trong bối cảnh đó, Văn chỉ góp phần nuôi dưỡng tâm lý thi đua học hành, phấn đấu đỗ đạt và tạo dựng vị thế xã hội thông qua con đường khoa bảng. Đằng sau mục tiêu ấy còn là kỳ vọng của gia đình và cộng đồng đối với những người theo đuổi việc học.

Dấu ấn Nho giáo trong đời sống văn hóa

Về phương diện văn hóa, Văn chỉ Tuy Phước là biểu hiện rõ nét của truyền thống tôn sư trọng đạo và ảnh hưởng của Nho giáo trong đời sống xã hội.

Việc thờ Đức Khổng Tử, tổ chức lễ bái vọng và duy trì các kỳ tế lễ thể hiện sự tôn kính đối với người đặt nền móng cho tư tưởng giáo dục Nho học. Đồng thời, những sinh hoạt của Văn chỉ phản ánh vai trò của tầng lớp nho sĩ trong cộng đồng địa phương.

Các nghi lễ định kỳ cũng tạo cơ hội để những người có học trong vùng gặp gỡ, duy trì mối liên hệ và củng cố sự gắn kết giữa các hội viên.

Từ góc nhìn rộng hơn, Văn chỉ là một minh chứng cho sự hiện diện sâu rộng của Nho giáo trong làng xã Việt Nam. Những giá trị như trọng việc học, tôn kính người thầy, coi trọng người có học và đề cao đạo lý đã để lại dấu ấn lâu dài trong đời sống văn hóa.

Văn chỉ Tuy Phước vì thế không chỉ kể câu chuyện về một thiết chế của giới nho sĩ mà còn phản ánh một giai đoạn trong lịch sử tư tưởng và giáo dục của địa phương.

Một địa điểm gắn với lịch sử Tuy Phước

Bên cạnh giá trị về truyền thống khoa bảng, tư liệu về Văn chỉ Tuy Phước còn ghi nhận nơi đây có liên hệ với lịch sử cách mạng địa phương.

Theo tư liệu, Văn chỉ là địa điểm gắn với sự kiện thành lập Đảng bộ Tuy Phước, qua đó trở thành một nguồn tư liệu quan trọng khi nghiên cứu lịch sử địa phương trong giai đoạn Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Điều này tạo thêm một lớp giá trị cho di tích. Từ một không gian hình thành để tôn vinh việc học và giới khoa bảng, Văn chỉ về sau tiếp tục hiện diện trong những biến chuyển lớn của lịch sử địa phương.

Vì vậy, khi nghiên cứu lịch sử Tuy Phước, Văn chỉ không chỉ được nhìn nhận như một công trình văn hóa chịu ảnh hưởng của Nho giáo mà còn là một địa điểm gắn với những sự kiện quan trọng của thế kỷ XX.

Biểu tượng của một vùng đất hiếu học

Văn chỉ Tuy Phước là một dấu tích đặc biệt của văn hóa khoa bảng trên vùng đất Tuy Phước. Từ khi được xây dựng năm 1843, nơi đây đã trải qua nhiều biến động, thay đổi về kiến trúc và chức năng, nhưng ký ức về một không gian tôn vinh việc học vẫn còn được lưu giữ.

Nếu đình làng phản ánh đời sống cộng đồng rộng lớn của làng xã, thì Văn chỉ kể một câu chuyện khác: câu chuyện về người có học, về khoa bảng, về truyền thống tôn sư trọng đạo và khát vọng học hành.

Qua những lễ tế, những cuộc gặp gỡ của các bậc khoa bảng, những buổi xướng họa và bình giải thơ văn, Văn chỉ từng là nơi kết tinh đời sống tinh thần của tầng lớp trí thức địa phương.

Ngày nay, Văn chỉ Tuy Phước là một địa chỉ có giá trị trong hành trình tìm hiểu lịch sử văn hóa vùng đất Tuy Phước. Nơi đây giúp hậu thế hình dung rõ hơn về vị trí của giáo dục và khoa bảng trong xã hội truyền thống, đồng thời nhận diện một lớp văn hóa Nho học từng có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống làng xã Việt Nam.

Giữa những đổi thay của thời gian, Văn chỉ vẫn mang trong mình câu chuyện về một vùng đất coi trọng việc học, nơi thành tựu của người đi trước từng được xem là niềm tự hào chung và trở thành động lực để các thế hệ sau tiếp tục theo đuổi con đường tri thức.