Đình làng Vinh Thạnh

Tọa lạc tại thôn Vinh Thạnh, xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai, Đình làng Vinh Thạnh là một trong những không gian tín ngưỡng truyền thống gắn bó với lịch sử hình thành và đời sống cộng đồng địa phương. Ngôi đình được UBND tỉnh xếp hạng di tích cấp tỉnh ngày 24/2/2000, ghi dấu những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Đình làng Vinh Thạnh là nơi thờ Thành hoàng Đào Tiên Ông, tên húy Đào Đức Phú, người có công khai lập làng Vinh Thạnh. Đặc biệt, tại đình còn thờ Danh nhân văn hóa Đào Tấn, người có nhiều đóng góp đối với việc xây dựng ngôi đình. Hai lớp ký ức này tạo nên nét riêng của di tích, khi lịch sử khai lập làng và lịch sử văn hóa của một danh nhân cùng hiện diện trong một không gian thờ tự.

Từ ngôi đình khai làng đến di tích hôm nay

Lịch sử xây dựng Đình làng Vinh Thạnh được lưu truyền qua tư liệu địa phương và lời kể của các bậc cao niên.

Theo một nguồn tư liệu, ngôi đình được xây dựng khoảng năm 1785 tại xóm Vinh Bắc, nay thuộc thôn Vinh Thạnh 2, xã Phước Lộc. Sau đó, đình được di dời về vị trí hiện nay tại thôn Vinh Thạnh 1.

Một biên bản ghi lại việc đóng góp của cộng đồng dân cư cho lễ tế xuân thu đình Vinh Thạnh, được viết bằng chữ Hán vào năm Kiến Phúc thứ nhất, tức năm 1883, cho thấy ngôi đình tại vị trí hiện nay có thể đã được xây dựng lại vào khoảng thời gian này.

Lần xây dựng lại gần nhất được xác định vào năm 1922. Từ đó, ngôi đình tiếp tục trải qua những biến động của lịch sử và nhiều lần thay đổi về diện mạo.

Theo lời kể của các cụ cao niên, đình Vinh Thạnh trước đây có quy mô lớn hơn hiện nay, gồm nhà chánh điện, hai nhà thờ Đông phối và Tây phối quay mặt vào nhau. Giữa sân có trụ cờ và bình phong. Hai bên bình phong là các trụ biểu tròn đắp hình rồng quấn quanh, trên đỉnh có những chi tiết trang trí cùng tượng nghê. Không gian đình còn có nhiều hạng mục kiến trúc khác tạo thành một quần thể hoàn chỉnh.

Qua thời gian, nhiều công trình đã không còn. Nhà Đông phối, Tây phối bị mất, hai tượng khuyến thiện và trừng ác trước chánh điện cũng không còn. Cuối cùng, phần kiến trúc chính còn lại là nhà chánh điện, nơi lưu giữ những dấu tích quan trọng của ngôi đình xưa.

Dấu ấn kiến trúc còn lại của ngôi đình cổ

Chánh điện hiện còn lưu giữ nhiều chi tiết kiến trúc và trang trí mang đặc trưng của đình làng truyền thống. Nổi bật là các phù điêu lưỡng long chầu nguyệt, hình tượng sư tử, kỳ lân cùng hệ thống liễn đối, hoành phi và các bục thờ.

Ở vị trí trung tâm là bục thờ đề chữ “Thần”, hai bên là bục thờ mang dòng chữ “Đông phối” và “Tây phối”, gợi nhớ đến bố cục không gian thờ tự của ngôi đình trước đây.

Những chi tiết còn lại tuy không còn đầy đủ như quần thể xưa nhưng vẫn giúp hình dung về quy mô và diện mạo của Đình làng Vinh Thạnh trong quá khứ. Mỗi mảng chạm, hoành phi hay cấu kiện còn lại đều trở thành một phần của ký ức kiến trúc được cộng đồng gìn giữ.

Trong quá trình tu bổ, tôn tạo, nguyên tắc quan trọng được đặt ra là bảo tồn những đường nét, hoa văn và họa tiết còn lại của chánh điện. Các hạng mục từng mất đi được định hướng phục hồi trên cơ sở nghiên cứu kiến trúc đình làng và tham khảo ký ức của cộng đồng địa phương.

Phục hồi không gian đình làng truyền thống

Đình làng Vinh Thạnh đã được tu bổ, tôn tạo và bổ sung nhiều hạng mục nhằm khôi phục không gian kiến trúc vốn có. Các hạng mục gồm tu bổ chánh điện, xây dựng lại nhà Đông phối và Tây phối, nhà soạn lễ, phục chế cột cờ, hai trụ biểu và bình phong.

Bên cạnh đó, khuôn viên đình còn được bổ sung, cải tạo các hạng mục phục vụ hoạt động sinh hoạt cộng đồng như sân nền, nhà kho, công trình vệ sinh, hệ thống cây xanh, thoát nước và điện.

Một điểm đáng chú ý trong quá trình phục hồi là không gian mở của đình làng. Theo truyền thống, đình xưa không nhất thiết có tường rào hay cổng ngõ khép kín. Không gian đình hòa vào làng xóm và cảnh quan xung quanh, tạo nên sự kết nối giữa nơi thờ tự với cộng đồng.

Việc tôn tạo Đình làng Vinh Thạnh cũng được định hướng duy trì đặc điểm này, thay vì biến ngôi đình thành một không gian khép kín. Đây là cách tiếp cận giúp giữ lại phần nào tinh thần của đình làng truyền thống, nơi tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng và cảnh quan làng quê cùng tồn tại.

Kiến trúc sư Đào Tùng, cháu đời thứ tư của Đào Tấn, là người được tin tưởng giao thiết kế và tư vấn phục dựng kiến trúc, cảnh quan ngôi đình. Theo chia sẻ của ông, quá trình nghiên cứu dựa trên văn hóa và kiến trúc đình làng Việt Nam, đồng thời tham khảo ý kiến của các bậc cao niên tại địa phương.

Mục tiêu là giữ lại những đường nét, hoa văn và kiến trúc còn tồn tại của chánh điện, đồng thời phục hồi Đông phối, Tây phối, hai trụ biểu, trụ cờ và bình phong, cùng các hạng mục phục vụ lễ nghi và cảnh quan.

Nơi lưu giữ ký ức về Thành hoàng và Đào Tấn

Giá trị đặc biệt của Đình làng Vinh Thạnh nằm ở mối liên hệ giữa ngôi đình với hai nhân vật quan trọng trong ký ức cộng đồng.

Đầu tiên là Đào Tiên Ông, tên húy Đào Đức Phú, người được tôn thờ với vai trò Thành hoàng, có công khai lập làng Vinh Thạnh. Việc thờ Thành hoàng phản ánh truyền thống của cư dân làng Việt trong việc ghi nhớ người có công với cộng đồng và vùng đất nơi mình sinh sống.

Bên cạnh đó, đình còn thờ Đào Tấn, danh nhân văn hóa có nhiều đóng góp đối với nghệ thuật tuồng và cũng có công sức trong việc xây dựng ngôi đình. Sự hiện diện của Đào Tấn tại đây tạo nên mối liên hệ đặc biệt giữa lịch sử làng quê và lịch sử văn hóa.

Nếu Thành hoàng đại diện cho ký ức khai lập làng, thì Đào Tấn gắn với một giai đoạn lịch sử văn hóa về sau. Hai lớp ký ức cùng được lưu giữ trong không gian đình, tạo nên chiều sâu lịch sử cho di tích.

Những ngày lễ trong đời sống cộng đồng

Đình làng Vinh Thạnh vẫn giữ vai trò trong đời sống tinh thần của cộng đồng địa phương.

Hằng năm, vào ngày 15 tháng 7 âm lịch, người dân tổ chức lễ giỗ Đào Tấn để tưởng nhớ và tri ân những đóng góp của ông.

Đến dịp Tết Nguyên đán, cộng đồng tổ chức lễ tế Thành hoàng tại đình, cầu mong quốc thái dân an, cuộc sống bình yên và thuận hòa.

Những nghi lễ ấy giúp ngôi đình không chỉ tồn tại như một công trình kiến trúc được xếp hạng di tích mà còn tiếp tục giữ chức năng văn hóa trong đời sống cộng đồng. Chính sự hiện diện của người dân trong các dịp lễ truyền thống là một phần quan trọng làm nên sức sống của di tích.

Một không gian văn hóa của làng quê Tuy Phước

Đình làng Vinh Thạnh được UBND tỉnh xếp hạng di tích cấp tỉnh ngày 24/2/2000. Trải qua nhiều biến động, ngôi đình vẫn giữ được những dấu tích quan trọng của kiến trúc truyền thống và những câu chuyện gắn với quá trình hình thành cộng đồng cư dân nơi đây.

Từ Thành hoàng Đào Tiên Ông đến danh nhân văn hóa Đào Tấn, từ những cấu kiện kiến trúc còn lại đến những hạng mục được phục hồi, mỗi lớp giá trị đều góp phần kể lại câu chuyện của một ngôi làng qua nhiều thế hệ.

Đình làng Vinh Thạnh vì thế không chỉ là nơi thờ tự. Đó còn là nơi ký ức về người khai lập làng được tiếp nối, nơi những giá trị kiến trúc truyền thống được phục hồi và nơi cộng đồng tìm về trong những dịp lễ quan trọng.

Trong hành trình khám phá văn hóa Tuy Phước, ngôi đình mang đến một lát cắt đặc biệt về đời sống làng quê Việt Nam: nơi lịch sử, tín ngưỡng, kiến trúc và ký ức cộng đồng cùng hiện diện trong một không gian mở giữa lòng làng.