Nền nhà, Hồ nước và Kho tiền Ông Nhạc

Nền nhà, Hồ nước và Kho tiền Ông Nhạc là cụm di tích lịch sử gắn liền với buổi đầu xây dựng căn cứ, tập hợp lực lượng của phong trào nông dân Tây Sơn trên vùng đất Tây Sơn Thượng đạo. Di tích nằm tại khu vực làng Hlang I, xã Kông Chro, tỉnh Gia Lai, cách trung tâm Kông Chro khoảng 5 km, thuộc Quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Tây Sơn Thượng đạo.

Cụm di tích được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 1057/QĐ ngày 14/6/1991 của Bộ Văn hóa – Thông tin – Thể thao và Du lịch. Ngày 18/01/2022, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 93/QĐ-TTg xếp hạng Quần thể di tích lịch sử Tây Sơn Thượng đạo là di tích quốc gia đặc biệt.

Dấu tích gắn với buổi đầu khởi nghĩa Tây Sơn

Trong những năm 1771–1773, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ đã lựa chọn vùng Tây Sơn Thượng đạo làm căn cứ địa để gây dựng lực lượng, chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa Tây Sơn. Từ khu vực trung tâm tại lũy An Khê, nghĩa quân mở rộng hoạt động dọc sông Ba, vận động đồng bào các dân tộc, trong đó có người Bahnar, cùng tham gia và ủng hộ phong trào.

Trong quá trình ấy, Nguyễn Nhạc nhiều lần di chuyển về phía nam để tìm kiếm lương thực, vật lực và xây dựng mối quan hệ với cư dân bản địa. Nền nhà, Hồ nước và Kho tiền Ông Nhạc được cho là những địa điểm gắn với hoạt động sinh sống, giao thương, cất giữ tài sản và chuẩn bị nguồn lực phục vụ nghĩa quân trong giai đoạn đầu của phong trào.

Theo tư liệu lịch sử và truyền khẩu địa phương, Nguyễn Nhạc từng dựng nhà, xây hồ nước và lập kho cất giữ tiền bạc tại khu vực này để phục vụ việc nuôi quân. Những dấu tích còn lại không chỉ phản ánh hoạt động của nghĩa quân Tây Sơn mà còn cho thấy sự gắn bó, hỗ trợ giữa lực lượng khởi nghĩa với cộng đồng Bahnar trên vùng đất Tây Sơn Thượng đạo.

“Bok Nhạc” trong ký ức người Bahnar

Trong đời sống văn hóa và ký ức cộng đồng, người Bahnar địa phương vẫn gọi Nguyễn Nhạc bằng tên thân mật “Bok Nhạc”, nghĩa là “ông Nhạc”. Cách gọi thể hiện sự gần gũi, kính trọng và tình cảm mà người dân dành cho vị thủ lĩnh từng gắn bó với buôn làng.

Theo lời kể của các thế hệ cao niên, Bok Nhạc được nhớ đến là người tin tưởng đồng bào Bahnar, cùng sinh sống, trao đổi hàng hóa và vận động người dân hỗ trợ lực lượng khởi nghĩa. Những câu chuyện truyền đời còn nhắc đến việc ông hướng dẫn người dân sản xuất lúa, tổ chức phòng thủ và xây dựng lực lượng chống lại các thế lực đối địch.

Mối quan hệ giữa Nguyễn Nhạc và cộng đồng Bahnar là một phần quan trọng trong quá trình hình thành sự đoàn kết giữa cư dân miền xuôi và miền ngược, tạo nên nền tảng xã hội – quân sự cho phong trào Tây Sơn tại vùng thượng đạo.

Khu vực Nền nhà và Hồ nước

Khu vực Nền nhà, Hồ nước được xác định là nơi Nguyễn Nhạc từng sinh sống, gặp gỡ và giao thương với đồng bào Bahnar trong những năm đầu tập hợp lực lượng. Khu di tích có diện tích khoanh vùng bảo vệ khoảng 5.400 m², được phục dựng và tôn tạo từ năm 2009.

Một số hạng mục đã được đầu tư gồm Nhà bia tưởng niệm, bàn lễ, lư hương, nền nhà xưa, hồ nước được xây kè đá ong, lối đi nội bộ, cổng khu di tích và tuyến đường bê tông kết nối từ đường liên xã đến khu di tích. Các công trình này góp phần làm rõ không gian lịch sử của địa điểm, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và du khách đến tham quan, tìm hiểu về phong trào Tây Sơn cũng như đời sống cộng đồng Bahnar xưa.

Kho tiền Ông Nhạc

Cách khu vực Nền nhà, Hồ nước khoảng 3,5 km về phía đông bắc, bên một nhánh suối Hlang, là địa điểm được biết đến với tên gọi Kho tiền Ông Nhạc.

Theo truyền thuyết và tư liệu địa phương, đây từng là nơi Nguyễn Nhạc cất giữ tiền bạc, tài sản nhằm phục vụ việc nuôi quân cách đây hơn 200 năm. Di tích hiện còn dấu tích một hốc đá kín đáo bên bờ suối, có địa hình tương đối khuất và khó tiếp cận.

Khu vực Kho tiền có diện tích hiện trạng khoảng 3.300 m². Do điều kiện đầu tư còn hạn chế, địa điểm này hiện chưa được tôn tạo đồng bộ, việc đi lại vẫn còn khó khăn. Chính quyền địa phương đã có định hướng tiếp tục khoanh vùng bảo vệ, dựng bia dẫn tích và từng bước cải thiện hạ tầng để phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục truyền thống và phát triển du lịch lịch sử – văn hóa.

Không gian giao lưu Kinh – Thượng

Một trong những giá trị đặc biệt của cụm di tích không chỉ nằm ở những dấu tích vật chất, mà còn ở câu chuyện giao lưu giữa Nguyễn Nhạc và cộng đồng Bahnar. Trong ký ức dân gian, khu vực này từng là nơi trao đổi hàng hóa, kết nối cư dân miền xuôi với cư dân miền ngược.

Câu ca được truyền lại trong cộng đồng Bahnar đã thể hiện hình ảnh ấy:

“Chợ Gò tháng nhóm mười phiên
Là trường giao dịch hai miền ngược xuôi
Bên thì Bok Nhạc người trời
Bên thì Yã Đố là tôi của Yàng
Thượng Kinh tay bắt, tay quàng
Đổi trao hàng hóa đâu màng lợi riêng.”

Những lời ca mộc mạc phản ánh một không gian giao thương và gắn kết cộng đồng, nơi sự trao đổi không đơn thuần là mua bán mà còn là quá trình hình thành tình đoàn kết, tin cậy giữa các nhóm cư dân trên vùng đất Tây Sơn Thượng đạo.

Giá trị khảo cổ và văn hóa

Bên cạnh các dấu tích liên quan đến phong trào Tây Sơn, khu vực Nền nhà, Hồ nước và Kho tiền Ông Nhạc còn nằm trong không gian có giá trị khảo cổ đáng chú ý. Một số phát hiện cho thấy vùng đất này từng tồn tại hoạt động chế tác công cụ đá từ hàng nghìn năm trước, đồng thời có dấu tích liên quan đến văn hóa Champa.

Điều đó cho thấy khu vực Yang Nam không chỉ có giá trị trong lịch sử cận đại, đặc biệt là thời kỳ khởi nghĩa Tây Sơn, mà còn phản ánh chiều sâu cư trú và giao lưu văn hóa lâu dài của cư dân trên cao nguyên Gia Lai.

Điểm đến giáo dục truyền thống và du lịch lịch sử

Ngày nay, cụm di tích Nền nhà, Hồ nước và Kho tiền Ông Nhạc là một trong những địa chỉ góp phần làm phong phú hệ thống di sản thuộc Quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Tây Sơn Thượng đạo. Hằng năm, các cơ quan, đoàn thể và chính quyền địa phương tổ chức tuyên truyền, nâng cao ý thức cộng đồng trong việc bảo vệ, gìn giữ di tích.

Với những câu chuyện gắn liền với Nguyễn Nhạc, phong trào Tây Sơn và mối quan hệ đoàn kết với đồng bào Bahnar, nơi đây có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục truyền thống yêu nước, bồi đắp niềm tự hào dân tộc và bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương.

Trong hành trình khám phá lịch sử Gia Lai, cụm di tích là điểm đến phù hợp cho những ai muốn tìm hiểu về Tây Sơn Thượng đạo, dấu ấn Nguyễn Nhạc và sự hình thành phong trào Tây Sơn từ vùng đất cao nguyên.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Xã Kông Chro, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.

Nguồn ảnh: Xã Kông Chro, Gia Lai