Nghề gốm Mỹ Thiện | Dấu ấn làng gốm bên sông Trà Bồng

Ven sông Trà Bồng, tại thôn Mỹ Thiện, xã Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, nghề gốm Mỹ Thiện đã gắn bó lâu đời với đời sống kinh tế, văn hóa và tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương. Từ nguồn đất sét tự nhiên ven sông, qua đôi bàn tay và kinh nghiệm của người thợ, những khối đất mộc mạc được tạo hình thành nồi, niêu, chum, vại, bát, đĩa cùng nhiều sản phẩm phục vụ đời sống và tín ngưỡng.

Nghề gốm Mỹ Thiện được hình thành và phát triển trong mối quan hệ mật thiết với môi trường cư trú. Nguồn đất sét dồi dào, nước sạch và vị trí ven sông Trà Bồng tạo điều kiện thuận lợi cho việc chế tác cũng như giao thương sản phẩm. Từ làng nghề, những sản phẩm gốm đã được đưa đến các vùng lân cận và nhiều nơi khác, tạo nên dấu ấn riêng của một nghề thủ công truyền thống ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ.

Không chỉ tạo ra những vật dụng hữu ích, nghề gốm còn lưu giữ một hệ thống tri thức và kỹ năng thủ công được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ. Mỗi sản phẩm là kết quả của sự kết hợp giữa kinh nghiệm xử lý đất, kỹ thuật tạo hình, khả năng trang trí và bí quyết điều khiển lửa trong quá trình nung.

Làng gốm bên dòng Trà Bồng

Không gian phân bố của nghề gốm Mỹ Thiện tập trung chủ yếu tại thôn Mỹ Thiện, vùng đất nằm ven sông Trà Bồng.

Vị trí này mang lại cho làng nghề một lợi thế đặc biệt về nguồn nguyên liệu. Đất sét được khai thác từ những bãi đất ven sông hoặc những khu vực có lớp đất mịn, dẻo và ít tạp chất. Nguồn nước thuận lợi cũng hỗ trợ các công đoạn xử lý và chế biến đất.

Vị trí ven sông còn tạo điều kiện cho việc vận chuyển và trao đổi hàng hóa. Từ những sản phẩm phục vụ nhu cầu trong làng, gốm Mỹ Thiện dần được đưa đến các vùng lân cận và xa hơn, trở thành một sản phẩm thủ công có tiếng trong khu vực.

Nghề gốm vì vậy không chỉ hình thành từ nguồn tài nguyên tự nhiên mà còn phát triển cùng mạng lưới giao thương của cộng đồng cư dân ven sông.

Những gia đình giữ lửa nghề gốm

Chủ thể thực hành và trao truyền nghề gốm Mỹ Thiện là cộng đồng cư dân thôn Mỹ Thiện, trong đó nhiều gia đình đã gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ.

Có những gia đình duy trì nghề từ ba đến bốn đời, mỗi thế hệ lại tiếp nhận và hoàn thiện thêm kinh nghiệm về tạo hình, trang trí và nung gốm. Những bí quyết nghề nghiệp không chỉ nằm trong kỹ thuật mà còn được thể hiện qua khả năng lựa chọn nguyên liệu, cảm nhận độ dẻo của đất và điều chỉnh nhiệt độ trong lò.

Các nghệ nhân lớn tuổi giữ vai trò đặc biệt trong quá trình trao truyền. Họ không chỉ trực tiếp sản xuất mà còn là những người lưu giữ kinh nghiệm của làng nghề, hướng dẫn thế hệ trẻ từng bước làm quen với công việc.

Bên cạnh người sản xuất, thương lái, người buôn bán và những khách hàng quen thuộc cũng góp phần duy trì nghề thông qua việc tiêu thụ và đưa sản phẩm gốm Mỹ Thiện đến những thị trường khác.

Từ đất sét đến hình hài sản phẩm

Quy trình làm gốm Mỹ Thiện là sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Công đoạn đầu tiên là khai thác đất sét. Đất được lấy từ các bãi ven sông Trà Bồng hoặc những khu vực có đất mịn, dẻo, ít tạp chất. Sau khi đưa về làng, đất được phơi khô rồi đập nhỏ, ngâm nước trong nhiều ngày để đất ngấm đều và loại bỏ tạp chất.

Sau đó là công đoạn luyện đất. Người thợ nhào nặn liên tục cho đến khi đất đạt độ dẻo, mịn và đủ độ đồng nhất để đưa vào tạo hình.

Đây là bước tưởng như đơn giản nhưng có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng sản phẩm. Nếu đất chưa đạt độ dẻo cần thiết, sản phẩm dễ bị biến dạng hoặc nứt trong quá trình phơi và nung.

Khi đất đã sẵn sàng, người thợ đưa lên bàn xoay hoặc bàn kê để bắt đầu tạo hình.

Bàn tay người thợ và nghệ thuật tạo hình

Tạo hình là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm cao. Người thợ kết hợp đôi tay với những dụng cụ đơn giản như que gỗ, dây cắt và bàn xoay để nắn, vuốt và định hình sản phẩm.

Từ cùng một loại đất, người thợ có thể tạo nên nhiều loại sản phẩm khác nhau, từ nồi, niêu, bát, đĩa, chum, vại đến bình hoa, tượng gốm và những sản phẩm đặt theo yêu cầu.

Trong quá trình tạo hình, sản phẩm phải đạt độ cân đối, bề mặt tương đối mịn và không xuất hiện những khuyết điểm có thể gây nứt hoặc biến dạng khi nung.

Kỹ năng của người thợ vì thế không chỉ nằm ở việc tạo ra hình dáng mong muốn mà còn ở khả năng cảm nhận chất đất và điều chỉnh lực của bàn tay trong từng thao tác.

Hoa văn và dấu ấn thẩm mỹ Mỹ Thiện

Sau khi tạo hình, sản phẩm được đưa đi phơi. Những sản phẩm mới hoàn thành được đặt ở nơi thoáng gió, tránh ánh nắng quá gắt để khô từ từ.

Quá trình hong khô giúp sản phẩm định hình chắc chắn và giảm nguy cơ nứt trong lò nung.

Khi đạt độ khô phù hợp, người thợ bắt đầu trang trí. Hoa văn trên gốm Mỹ Thiện mang dấu ấn của mỹ thuật thủ công truyền thống, với những họa tiết hoa lá, chim muông, hình học được tạo bằng kỹ thuật khắc chìm, khắc nổi hoặc đắp nổi.

Các đường nét được thực hiện thủ công, đòi hỏi sự tỉ mỉ và khả năng tạo hình của người thợ. Không có sản phẩm nào hoàn toàn giống nhau, bởi mỗi đường nét đều ít nhiều mang dấu ấn của bàn tay người chế tác.

Những họa tiết trang trí vì thế không chỉ làm đẹp sản phẩm mà còn góp phần tạo nên diện mạo riêng cho gốm Mỹ Thiện.

Giữ lửa trong lò nung

Nếu tạo hình quyết định diện mạo thì nung gốm là công đoạn quyết định độ bền và chất lượng cuối cùng của sản phẩm.

Gốm Mỹ Thiện vẫn duy trì phương thức nung truyền thống bằng củi hoặc trấu. Người thợ phải sắp xếp sản phẩm trong lò theo một trật tự phù hợp để nhiệt lượng được phân bổ tương đối đồng đều.

Quá trình nung kéo dài nhiều giờ, thậm chí cả ngày. Trong suốt thời gian ấy, nghệ nhân phải theo dõi và điều chỉnh lửa dựa trên kinh nghiệm và cảm nhận.

Lửa quá mạnh có thể làm sản phẩm biến dạng hoặc hư hỏng, trong khi nhiệt không đủ có thể khiến gốm chưa đạt độ bền cần thiết. Vì vậy, khả năng giữ lửa và điều chỉnh nhiệt độ là một trong những bí quyết quan trọng của nghề.

Khi quá trình nung kết thúc, sản phẩm được để nguội rồi đưa ra khỏi lò, kiểm tra, phân loại trước khi đưa đến thị trường.

Những sản phẩm từ đất và lửa

Gốm Mỹ Thiện có sự đa dạng về kích thước, kiểu dáng và công năng.

Nhóm sản phẩm gia dụng gồm chum đựng nước, vại muối dưa, nồi nấu, bát, đĩa và nhiều vật dụng phục vụ đời sống. Bên cạnh đó là những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí hoặc được chế tác theo yêu cầu.

Màu sắc của gốm thường mang những gam nâu, đỏ và vàng đất tự nhiên, tạo nên vẻ mộc mạc nhưng bền đẹp. Những sắc màu ấy cũng góp phần tạo nên diện mạo đặc trưng của gốm thủ công vùng duyên hải Nam Trung Bộ.

Từ những vật dụng bình dị trong đời sống đến những sản phẩm có giá trị trang trí, gốm Mỹ Thiện phản ánh sự linh hoạt của một nghề thủ công trước những nhu cầu khác nhau của cộng đồng.

Giá trị văn hóa của một nghề truyền thống

Nghề gốm Mỹ Thiện mang nhiều giá trị vượt ra ngoài phạm vi sản xuất hàng hóa.

Về kinh tế, nghề tạo sinh kế và việc làm cho nhiều hộ gia đình, đồng thời góp phần duy trì hoạt động trao đổi hàng hóa giữa Mỹ Thiện với các địa phương khác.

Về kỹ thuật và văn hóa, nghề lưu giữ phương pháp chế tác thủ công được tích lũy qua nhiều thế hệ. Từ cách nhận biết đất, luyện đất, tạo hình, trang trí đến điều khiển lửa, mỗi công đoạn đều chứa đựng kinh nghiệm của cộng đồng.

Về xã hội, nghề gốm góp phần duy trì mối liên kết giữa các gia đình và tạo nên bản sắc riêng cho làng nghề. Những người thợ, thương lái, người buôn bán và khách hàng cùng tham gia vào chuỗi hoạt động giúp nghề tiếp tục tồn tại.

Gốm Mỹ Thiện đồng thời có giá trị đối với nghiên cứu khảo cổ, lịch sử và mỹ thuật, bởi các sản phẩm gốm có thể cung cấp những góc nhìn về kỹ thuật chế tác, đời sống và thẩm mỹ của cộng đồng qua các thời kỳ.

Di sản gốm bên dòng Trà Bồng

Từ đất sét ven sông Trà Bồng, người thợ Mỹ Thiện tạo nên những sản phẩm vừa phục vụ đời sống vừa mang giá trị thẩm mỹ. Qua từng công đoạn, từ luyện đất, tạo hình, trang trí đến nung lửa, những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ tiếp tục được trao truyền.

Nghề gốm vì thế không chỉ là phương tiện mưu sinh mà còn là một phần ký ức văn hóa của cộng đồng cư dân Mỹ Thiện.

Với những giá trị về kỹ thuật thủ công, tri thức dân gian, đời sống cộng đồng và bản sắc văn hóa địa phương, Nghề gốm Mỹ Thiện đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể theo Quyết định số 2208/QĐ-BVHTTDL ngày 27/6/2025.

Từ một khối đất vô tri, qua bàn xoay, bàn tay và ngọn lửa của người thợ, một sản phẩm mới được hình thành. Đó cũng là cách nghề gốm Mỹ Thiện tiếp tục kể câu chuyện về con người, đất đai và dòng sông đã nuôi dưỡng một làng nghề bên sông Trà Bồng.

Thông tin cơ bản