Nghề làm giày thêu của người Hoa Xạ Phang

Người Hoa, tự gọi là người Xạ Phang, là một trong những cộng đồng dân tộc ít người cư trú tại xã Na Sang, tỉnh Điện Biên. Người Xạ Phang sống thành bản, theo dòng họ tại các khu vực Mường Chà, Nậm Pồ, Mường Nhé và Tủa Chùa. Trong đời sống cộng đồng, nhiều giá trị văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ, từ trang phục, đồ dùng sinh hoạt đến những sản phẩm thủ công mang đậm dấu ấn dân tộc. Trong đó, nghề làm giày thêu nổi bật bởi kỹ thuật thủ công tinh tế cùng hệ thống hoa văn nhiều màu sắc do bàn tay người phụ nữ Xạ Phang tạo nên.

Đôi giày trong tiếng Xạ Phang gọi là liển hài, được những người phụ nữ trong gia đình tự khâu, thêu để sử dụng và làm sẵn để dành cho các thành viên. Bên cạnh đó, người Xạ Phang còn làm những loại giày chuyên biệt để bán cho người Mông sử dụng trong nghi lễ tiễn người chết.

Giày Xạ Phang có nhiều loại, phù hợp với từng đối tượng và hoàn cảnh sử dụng như giày nam, giày nữ, giày dành cho người cao tuổi và giày dành riêng cho cô dâu, chú rể trong ngày cưới. Giày của người cao tuổi và giày dành cho chú rể thường chỉ có màu đen, mũi tròn và kín. Trong khi đó, giày nam và nữ dành cho người trung tuổi trở xuống thường có nhiều màu sắc và hoa văn phong phú. Giày nữ kín mũi, còn giày nam hở một phần phía trước và ở thân giày, tạo sự khác biệt rõ ràng về kiểu dáng.

Nghề làm giày được trao truyền từ trong gia đình

Tri thức làm giày thêu được truyền dạy cho các thế hệ từ khi còn nhỏ. Ngay từ tuổi thiếu niên, các bé gái Xạ Phang đã được bà, mẹ và chị hướng dẫn cách may vá, thêu thùa, làm đồ dùng sinh hoạt và trang phục cá nhân. Quá trình học nghề diễn ra chủ yếu thông qua quan sát, thực hành và làm cùng những người phụ nữ lớn tuổi trong gia đình.

Để hoàn thiện một đôi giày thêu, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn liên tiếp, từ chuẩn bị nguyên liệu, lựa chọn kiểu giày theo đối tượng sử dụng, cắt và khâu đế, tạo hình hoa văn, thêu trên thân giày cho đến khâu ghép thân, quai và đế. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự cẩn thận, kiên trì và kinh nghiệm của người chế tác.

Nguyên liệu truyền thống gồm vải, mo tre, chỉ khâu, chỉ thêu, keo dán và giấy bản. Dụng cụ khá đơn giản như kéo, dao nhỏ, kim khâu, kim thêu và cục sáp ong khô. Vải dùng làm thân và đế giày phải dày, dai, bền, trong đó thường sử dụng vải dệt thủ công của người Thái.

Một loại chỉ khâu truyền thống được làm từ vỏ cây Mà. Thân cây được chặt về, bóc bỏ phần lõi, lấy vỏ ngoài rồi giã cho dập và mềm. Sau khi luộc, phơi khô, những sợi mỏng được xé nhỏ, nối và bện lại thành sợi. Trước khi khâu, người Xạ Phang thường chà sợi chỉ qua sáp ong khô để sợi trở nên trơn, bóng, hạn chế đứt và giảm thấm nước.

Keo dán đế cũng được chế tác từ nguyên liệu tự nhiên. Củ cây Mùa Rỉ được đào về, rửa sạch, gọt bỏ vỏ, lấy phần ruột giã nhuyễn rồi hòa với nước, lọc bỏ bã và nấu thành hồ đặc dùng làm keo dán.

Chỉ thêu được sử dụng với nhiều màu như đỏ, hồng, xanh, vàng. Đây là loại chỉ có màu sắc nổi bật, ít phai, thường được mua tại các phiên chợ hoặc từ những người buôn bán hàng tạp hóa.

Từ mo tre đến đế giày chắc bền

Đế giày là một trong những bộ phận thể hiện rõ sự khéo léo trong kỹ thuật chế tác của người Xạ Phang. Người thợ lựa chọn mo tre già, khô, đem phơi rồi ép phẳng và cắt theo hình bàn chân.

Một chiếc đế thường được ghép khoảng năm lớp mo tre. Mỗi lớp được bọc bằng một lớp vải dày, dai nhằm tạo độ dày và độ cứng cần thiết. Các lớp mo được liên kết bằng loại keo truyền thống do người Xạ Phang tự chế.

Sau đó, những lớp mo tre được khâu chắc chắn bằng chỉ đã chà qua sáp ong khô. Cách xử lý này vừa giúp đường khâu chắc chắn, vừa hạn chế thấm nước. Mặt dưới đế được lót bằng vải trắng, trong khi mặt trong được lót bằng một lớp vải màu tùy theo sở thích của người chế tác. Tất cả được khâu cố định với đế, tạo thành một kết cấu bền chắc để sử dụng lâu dài.

Kỹ thuật kết hợp giữa mo tre, vải, keo tự chế và chỉ sáp cho thấy sự am hiểu của người Xạ Phang đối với đặc tính của từng loại nguyên liệu. Những vật liệu quen thuộc trong môi trường sống được kết hợp thành một sản phẩm vừa có công năng, vừa có giá trị thẩm mỹ.

Tạo hình thân giày và những khác biệt giữa giày nam, giày nữ

Thân giày được cắt định hình từ vải trắng, bên ngoài táp thêm một lớp vải màu làm nền cho phần thêu hoa văn. Kiểu dáng được điều chỉnh tùy theo loại giày.

Với giày nữ, thân giày được tạo từ một miếng vải hình vòng cung gắn quanh đế, phần thân bao kín bàn chân. Hai đầu của miếng vải gặp nhau ở phía gót và được khâu liền. Tại vị trí tiếp giáp, người thợ thường phủ thêm một miếng vải đã thêu hoa văn. Chi tiết này vừa che đường nối, vừa tăng độ chắc chắn và tạo điểm nhấn trang trí.

Hoa văn trên giày nữ thường có một bông hoa lớn làm điểm nhấn, nổi bật giữa những họa tiết xung quanh. Kiểu dáng kín mũi, nhỏ gọn và thanh thoát tạo nên vẻ kín đáo cho đôi giày.

Giày nam có thiết kế hở một phần phía trước và hai bên, trong khi phần gót và thân sau được nối liền. Kiểu dáng này tạo vẻ khỏe khoắn, phù hợp với hoạt động thường ngày. Hoa văn trên giày nam thường được phân bố trải đều trên thân, không tập trung vào một điểm duy nhất. Hai mảng hoa văn chính thường nằm ở phần thân ôm quanh gót và phần từ mu bàn chân lan sang hai bên đến đầu các ngón.

Trên mu bàn chân, người Xạ Phang còn tạo thêm nút cài bằng vải giúp người sử dụng thuận tiện khi mang hoặc tháo giày.

Hoa văn thêu kể câu chuyện về thẩm mỹ Xạ Phang

Điểm nổi bật nhất của giày thêu Xạ Phang nằm ở hệ thống hoa văn nhiều màu sắc. Cách thêu trên giày nam và nữ về cơ bản sử dụng những nhóm họa tiết tương đồng, gồm hoa lá cách điệu, thực vật thân leo và các dạng hình học như ô trám lồng, đường zích zắc, sóng lượn, răng cưa.

Trong đó, hoa sáu cánh và hoa bốn cánh được thêu đan xen, bao quanh bởi những hình lá cây cách điệu và các loại cây thân leo. Hoa văn hình học thường được bố trí ở phần viền, tạo thành khung bao quanh mảng hoa lá chính.

Các gam màu đỏ, hồng, xanh, vàng được phối hợp để tạo nên những mảng trang trí nổi bật. Theo tư liệu về nghề, hệ thống màu sắc và hoa văn này thể hiện nét cá tính, sự nồng nhiệt, tinh thần tự tin, lạc quan và hướng tới những điều vui vẻ, may mắn trong cuộc sống của cộng đồng Xạ Phang.

Trước khi thêu, đối với những hoa văn chính như hoa và lá cách điệu, người thợ sử dụng giấy bản và kéo nhỏ để cắt tạo hình. Mẫu hoa văn sau đó được đặt lên phần vải đã chọn làm thân giày để người thêu dựa theo đường nét có sẵn. Những màu chỉ như xanh, đỏ, vàng, hồng được phối hợp tùy theo ý tưởng của người chế tác.

Phương pháp tạo hình bằng giấy chủ yếu áp dụng cho các hoa văn chính. Với những họa tiết hình học, người thợ có thể thêu trực tiếp lên thân giày. Những nghệ nhân có kinh nghiệm thậm chí không cần sử dụng mẫu cắt sẵn bởi các họa tiết đã được ghi nhớ trong quá trình học nghề và thực hành lâu năm.

Chính khả năng ghi nhớ, biến đổi và kết hợp hoa văn tạo nên sự phong phú giữa các sản phẩm. Mỗi đôi giày vì thế không chỉ là vật dụng mà còn là kết quả của quá trình sáng tạo và tích lũy tri thức thủ công.

Công đoạn hoàn thiện và giá trị của nghề

Sau khi hoàn thành phần thân, nghệ nhân tiến hành khâu ghép thân với đế giày. Loại chỉ to, chắc được sử dụng để tạo đường khâu bền. Những đường khâu được thực hiện khéo léo, phần lớn được giấu kín, không để lộ những mũi chỉ thô ra bên ngoài. Đây là công đoạn cuối cùng giúp hoàn thiện cả độ bền và tính thẩm mỹ của sản phẩm.

Giày thêu Xạ Phang là kết quả của sự kết hợp giữa kỹ thuật chế tác, khả năng phối màu và tư duy tạo hình. Từng họa tiết, đường kim, mũi chỉ đều chứa đựng công sức và sự khéo léo của người phụ nữ. Từ những nguyên liệu quen thuộc, người thợ tạo nên những đôi giày có kiểu dáng, màu sắc và hoa văn riêng, trong đó gửi gắm tình cảm, tâm tư, ước mơ và hy vọng của người làm ra sản phẩm.

Nghề được thực hành và trao truyền trong gia đình, cộng đồng không chỉ giúp duy trì tri thức nghề nghiệp mà còn truyền lại những giá trị về sự chăm chỉ, kiên trì và nhẫn nại. Quá trình học và làm nghề từ thế hệ này sang thế hệ khác góp phần giáo dục thế hệ trẻ, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và duy trì những giá trị văn hóa của người Xạ Phang.

Nghề làm giày thêu cũng tạo ra giá trị kinh tế cho cộng đồng. Sản phẩm giày thêu của người Xạ Phang được phát triển thành sản phẩm OCOP tại xã Tả Sìn Thàng, huyện Tủa Chùa, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và đời sống của người dân. Việc phát triển nghề còn tạo điều kiện hình thành mối liên kết về sản xuất, chất lượng và tiêu thụ, đồng thời mở rộng giá trị của sản phẩm gắn với di sản văn hóa Xạ Phang.

Với những giá trị tiêu biểu về kỹ thuật thủ công, nghệ thuật tạo hình, tri thức dân gian và khả năng trao truyền trong cộng đồng, Nghề làm giày thêu của người Hoa Xạ Phang được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 829/QĐ-BVHTTDL ngày 09/3/2021.

Thông tin cơ bản