Lễ Pang Phoóng (Tạ ơn) của người Kháng

Lễ Pang Phoóng, còn gọi là Lễ Tạ ơn, là một nghi lễ truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa của cộng đồng dân tộc Kháng ở Điện Biên. Đây là dịp để con cháu bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên, thần linh đã phù hộ cho gia đình và dòng họ được mạnh khỏe, mùa màng tươi tốt, chăn nuôi phát triển, công việc thuận lợi. Đồng thời, lễ hội cũng là dịp để các thành viên trong dòng họ gặp gỡ, chia sẻ, chúc nhau những điều tốt đẹp và củng cố tình đoàn kết cộng đồng.

Đến nay, cộng đồng dân tộc Kháng ở xã Pú Nhung nói riêng và tỉnh Điện Biên nói chung vẫn gìn giữ nhiều nghi lễ truyền thống như Xên bản, Xên Pang ả và Lễ hội Pang Phoóng. Trong đó, Pang Phoóng thể hiện rõ quan niệm của người Kháng về mối liên hệ giữa hiện tại với quá khứ, giữa con cháu với tiên tổ và cội nguồn dân tộc.

Truyền thuyết về Lễ Pang Phoóng

Lễ hội Pang Phoóng bắt nguồn từ một sự tích được lưu truyền trong cộng đồng về câu chuyện tình dang dở giữa một chàng trai là con của Tạo bản người Kháng, thuộc dòng họ Lò, ngành Lò Khul, với một nàng vượn hóa thân thành cô gái.

Theo truyền thuyết, vì tránh sự dò xét của dân làng, nàng vượn rời đi và dặn người chồng sau mùa gặt làm cỗ để tưởng nhớ mình. Từ câu chuyện ấy, Pang Phoóng được duy trì như một nghi lễ thể hiện lòng nhớ thương, biết ơn đối với “mẹ Vượn”, người được xem là tổ tiên của dòng họ Lò Khul.

Thời gian và không gian tổ chức

Lễ hội Pang Phoóng thường được tổ chức 3 hoặc 4 năm một lần, vào khoảng tháng 10 đến tháng 12 âm lịch, khi hoa mào gà nở đỏ trên nương và bà con vừa kết thúc mùa vụ.

Trong quan niệm của người Kháng, ngày tổ chức lễ không được trùng với ngày mất của cha mẹ, ông bà trong dòng họ và thường là ngày có ánh trăng sáng. Sau phần lễ, cộng đồng sẽ tổ chức phần hội nên ánh trăng được xem là điều kiện thuận lợi để mọi người vui chơi lâu hơn.

Vì dòng họ là chủ thể đứng ra tổ chức, các nghi lễ và hoạt động của Pang Phoóng được tiến hành tại gia đình trưởng họ, với sự đóng góp của các gia đình trong dòng họ. Thầy Mo, thường là trưởng dòng họ hoặc người am hiểu sâu về nguồn gốc, lịch sử dòng họ, giữ vai trò chủ trì phần nghi lễ.

Lễ vật và công tác chuẩn bị

Lễ Pang Phoóng sử dụng nhiều lễ vật gắn với đời sống sản xuất và sinh hoạt của người Kháng như lá sung rừng (mắc chát), mía (mía phan), hoa mào gà (bảnh cảng hoong só), cành sung rừng (mắc chắc), ống nứa (bẳng om xe pang), bát hương (chỏ khưởng), bó rơm (piếng), chum rượu cần (kha xả), lợn (ẹc), gà (diên), cá (ca), chũm chọe (le xẻng), trống (le củng), cơm nếp (mả dum), cơm cốm (mả giủn), chậu nước (ảng om), sừng trâu (coi khạ) cùng một số vật dụng sinh hoạt khác.

Đặc biệt, theo quan niệm của dòng họ Lò Khul, tổ tiên của dòng họ là “mẹ Vượn”, vì vậy trong lễ không thể thiếu các loại rau, củ, quả như khoai lang (quai hók), đu đủ (pe hoỏng), bí đỏ (pe ử), khoai sọ (quai kho), chuối (tỷ), hoa chuối (le đửa) và bắp ngô (nung lý).

Ngay từ sáng sớm của ngày đã chọn, gia đình chủ lễ chuẩn bị xôi, mổ lợn, gà, cá và sắp xếp các lễ vật tại gian thờ tổ tiên.

Nghi lễ cúng tổ tiên

Trước khi bắt đầu nghi lễ, thầy cúng mở một tấm ván trong gian thờ để mời tổ tiên về nhà. Sau đó, thầy gõ ba hồi chiêng, khấn mời tổ tiên về thụ lễ và phù hộ cho con cháu trong gia đình, dòng họ được khỏe mạnh, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Tiếp đó, những người trong dòng họ lần lượt vào gian thờ, lấy vật có hình chữ A làm từ dây lạt, gọi là “Peng nhả khạ”, để thực hiện nghi thức vẩy rượu mời tổ tiên.

Sau nghi thức vẩy rượu, lợn và gà được đưa vào vị trí đặt mâm cúng. Thầy cúng làm lễ xin phép tổ tiên cho con cháu được dâng vật hiến tế, sau đó các lễ vật được giết mổ, chế biến và bày lên mâm để tiếp tục thực hiện nghi lễ mời tổ tiên.

Khi phần cúng tổ tiên hoàn tất, thầy cúng xuống sân làm lễ cúng thổ địa, cầu mong thần đất phù hộ cho gia đình và dân bản khỏe mạnh, làm ăn thuận lợi, mùa màng tốt tươi.

Mâm lễ cúng thổ địa gồm một con gà, nửa con cá, nửa củ khoai lang, một nắm xôi cốm và xôi cẩm, một ít bí đỏ, một chai rượu và hai chiếc chén. Sau khi khấn xong, thầy cúng gõ chiêng báo hiệu thổ địa đã cho phép dòng họ tổ chức lễ hội.

Từ nghi lễ trang nghiêm đến không khí hội vui

Sau khi hoàn tất nghi thức cúng tổ tiên và thổ địa, gia chủ làm lễ khai tiệc, mời mọi người cùng uống rượu cần và thưởng thức các món ăn. Đây là khoảng thời gian các thành viên trong dòng họ tâm sự, chúc nhau những điều tốt đẹp và chia sẻ kinh nghiệm trong lao động, sản xuất và phát triển kinh tế.

Nếu phần lễ của Pang Phoóng mang không khí trang nghiêm thì phần hội lại phóng khoáng, vui vẻ và gắn kết. Hội được tổ chức ngay tại nhà trưởng họ.

Các cụ lớn tuổi trong dòng họ là những người gõ tiếng chiêng và chũm chọe khai hội đầu tiên. Khi âm thanh của các nhạc cụ vang lên, mọi người quây quần thành vòng tròn giữa sàn nhà và cùng tham gia điệu múa tăng bu, còn gọi là “Xépang”.

Từ người già đến trẻ nhỏ, mỗi người cầm một ống tre dài hơn một mét, vừa di chuyển theo vòng tròn vừa gõ nhịp xuống sàn. Điệu múa mô phỏng cách điệu động tác chọc lỗ tra hạt trên nương, gắn với đời sống sản xuất nông nghiệp của người Kháng.

Những điệu múa, diễn xướng và trò chơi dân gian

Trong phần hội, cộng đồng người Kháng còn trình diễn nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống như hát đối (khắp tọp), hát giao duyên (khắp báo sao), múa tầm đao (tỏi điểng) và múa sạp (xék loỏng).

Các trò chơi dân gian mang tính cộng đồng cũng được tổ chức như kéo co (chặc cáng), ném còn (tọt cón), đẩy gậy (xu điêng), bắn nỏ (bén nak) và đánh cù (tók sáng).

Những hoạt động này tạo nên không khí sôi nổi sau phần nghi lễ, đồng thời mở ra không gian để các thế hệ cùng tham gia, giao lưu và truyền lại những hình thức văn hóa dân gian của cộng đồng.

Giá trị văn hóa của Lễ Pang Phoóng

Pang Phoóng phản ánh một quan niệm quan trọng trong đời sống tinh thần của người Kháng: cội nguồn và tiên tổ là nền tảng để con cháu hướng về, rèn dưỡng tâm đức và gửi gắm những ước nguyện về cuộc sống bình an, may mắn.

Thông qua nghi lễ tạ ơn, cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên và cầu mong dòng họ được phù hộ, gia đình khỏe mạnh, mùa màng thuận lợi và cuộc sống ngày càng tốt đẹp.

Lễ hội cũng tạo nên sự gắn kết giữa các thành viên trong dòng họ. Đây là dịp để người lớn truyền dạy cho thế hệ trẻ về nguồn gốc, phong tục và những giá trị văn hóa của cộng đồng; đồng thời tạo cơ hội để các thế hệ cùng tham gia vào nghi lễ, múa hát và trò chơi dân gian.

Cho đến nay, Lễ Pang Phoóng vẫn giữ được bản sắc riêng và hiện hữu trong đời sống cộng đồng dân tộc Kháng. Không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tinh thần, lễ hội còn góp phần giáo dục thế hệ trẻ, củng cố sự gắn kết cộng đồng và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của người Kháng.

Với những giá trị tiêu biểu, Lễ Pang Phoóng (Tạ ơn) của người Kháng được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2742/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020.

Thông tin nhanh