Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam

Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc, kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, thơ ca, diễn xuất, hội họa, ngôn ngữ và văn học dân gian. Từ một hình thức sinh hoạt văn hóa, vui chơi trong cộng đồng làng xã, Bài chòi đã trở thành không gian thực hành, sáng tạo và trao truyền nhiều giá trị văn hóa của cư dân miền Trung.

Ngày 7/12/2017, tại Phiên họp lần thứ 12 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO diễn ra tại Jeju, Hàn Quốc, Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam chính thức được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Di sản được thực hành tại các tỉnh, thành phố miền Trung gồm Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Đà Nẵng. Bài chòi không chỉ mang giá trị giải trí mà còn là phương thức truyền tải những câu chuyện, kinh nghiệm sống, bài học đạo đức, tình yêu quê hương và tinh thần gắn kết cộng đồng.

Bài chòi và đời sống văn hóa miền Trung

Bài chòi là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng gắn bó với làng xã miền Trung. Các thành tố nghệ thuật như thơ ca, âm nhạc, hội họa, ngôn ngữ và tập tục được chuyển tải theo cách giản dị, gần gũi, tạo nên sức hấp dẫn đối với công chúng.

Qua thời gian, sinh hoạt Bài chòi trở thành một môi trường để cộng đồng thực hành và sáng tạo nghệ thuật, đồng thời bảo tồn vốn văn nghệ dân gian, phong cách trình diễn và những giá trị văn hóa đặc trưng của từng vùng.

Các câu chuyện, lời hát và cách diễn xướng trong Bài chòi thường gắn với đời sống con người, truyền tải những kinh nghiệm ứng xử, bài học đạo đức, tình yêu quê hương đất nước và sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng.

Hai hình thức chính của Nghệ thuật Bài chòi

Nghệ thuật Bài chòi có hai hình thức thực hành chính là Chơi Bài chòi và Trình diễn Bài chòi.

Chơi Bài chòi

Chơi Bài chòi gắn với một trò chơi sử dụng thẻ bài, thường được tổ chức trong những chòi tre vào dịp Tết Nguyên đán.

Người chơi tham gia trò chơi trong không gian các chòi được dựng tại địa điểm sinh hoạt cộng đồng. Hoạt động này kết hợp giữa yếu tố trò chơi và trình diễn, tạo nên không khí vui tươi, sôi nổi trong những ngày đầu năm.

Trình diễn Bài chòi

Trong hình thức trình diễn, anh Hiệu, chị Hiệu biểu diễn trên chiếu cói hoặc di chuyển từ địa điểm này sang địa điểm khác. Bài chòi cũng có thể được trình diễn trong những dịp sinh hoạt riêng của các gia đình hoặc cộng đồng.

Người trình diễn không chỉ thể hiện khả năng ca hát mà còn sử dụng ngôn ngữ, diễn xuất và kỹ thuật trình diễn để truyền tải nội dung đến người xem.

Anh Hiệu, chị Hiệu và những người lưu giữ di sản

Anh Hiệu, chị Hiệu là những người giữ vai trò quan trọng trong việc thực hành và truyền dạy nghệ thuật Bài chòi. Bên cạnh đó còn có các nghệ nhân biểu diễn Bài chòi và những người có kỹ năng làm thẻ bài.

Người trình diễn và gia đình họ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì di sản bằng cách truyền dạy cho thế hệ trẻ các bài bản, kỹ năng ca hát, kỹ thuật trình diễn và phương pháp làm thẻ bài.

Phần lớn nghệ nhân học kỹ năng hô, hát và trình diễn Bài chòi trong gia đình, chủ yếu thông qua phương thức truyền miệng. Ngày nay, việc truyền dạy còn được mở rộng thông qua các hội, câu lạc bộ và trường học.

Cùng với cộng đồng, những người thực hành đã thành lập gần 90 đội, nhóm và câu lạc bộ để luyện tập và truyền dạy Bài chòi, tạo điều kiện để ngày càng nhiều người tham gia vào quá trình bảo tồn và phát huy di sản.

Bài chòi như một hình thức giáo dục cộng đồng

Một giá trị quan trọng của Bài chòi là khả năng truyền tải tri thức văn hóa dân gian thông qua trò chơi và trình diễn.

Thông qua những lời hát, câu chuyện và cách thể hiện gần gũi, Bài chòi truyền đạt những kinh nghiệm sống và bài học ứng xử đến cộng đồng. Đặc biệt, đây là môi trường giúp thế hệ trẻ tiếp cận với văn hóa truyền thống một cách tự nhiên thông qua tham gia và quan sát.

Tuy nhiên, quá trình trao truyền Bài chòi cũng đứng trước một số khó khăn. Việc thực hành đòi hỏi năng khiếu, năng lực và sự đam mê; trong khi cơ hội và không gian trình diễn, cũng như lượng khán giả, có xu hướng thu hẹp. Nhiều nghệ nhân đã cao tuổi, đời sống còn khó khăn và nguồn kinh phí hỗ trợ việc học tập, thực hành di sản vẫn còn hạn chế.

Những nỗ lực bảo tồn và phát huy di sản

Các tỉnh, thành phố có di sản Bài chòi đã triển khai nhiều hoạt động nhằm bảo vệ và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật này.

Bình Định, Khánh Hòa, Quảng Nam và Phú Yên đã xây dựng hồ sơ về Nghệ thuật Bài chòi và được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong giai đoạn 2013-2014.

Năm 2012, Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam đã kiểm kê di sản Bài chòi tại 8 tỉnh miền Trung và đưa dữ liệu vào hệ thống của Viện. Đến năm 2014, các cơ quan văn hóa của 9 tỉnh, thành phố phối hợp với Viện Âm nhạc tiến hành kiểm kê di sản và lưu trữ kết quả trong hệ thống thông tin quản lý di sản văn hóa phi vật thể của Cục Di sản văn hóa.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giao Viện Âm nhạc phối hợp với các cơ quan văn hóa địa phương tổ chức tập huấn, kiểm kê hằng năm, nhận diện và tư liệu hóa di sản, phục hồi những thành tố đã mai một, phục hồi tri thức dân gian liên quan đến Bài chòi và tổ chức các kỳ Liên hoan Bài chòi.

Những hoạt động này tạo cơ sở để cộng đồng tiếp tục duy trì, thực hành và truyền dạy di sản.

Sự tham gia của cộng đồng

Cộng đồng giữ vai trò trung tâm trong quá trình bảo vệ Nghệ thuật Bài chòi. Đại diện của 86 đội, nhóm và câu lạc bộ thực hành Bài chòi tại 9 tỉnh, thành phố có di sản đã thể hiện sự đồng thuận đối với việc xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO.

Việc cộng đồng trực tiếp tham gia vào quá trình kiểm kê, tư liệu hóa, truyền dạy và xây dựng hồ sơ cho thấy Bài chòi không chỉ là một loại hình nghệ thuật được bảo tồn bởi các cơ quan quản lý mà trước hết là một di sản sống của cộng đồng.

Các tiêu chí UNESCO ghi danh

Theo Ủy ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, hồ sơ đề cử Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam đáp ứng các tiêu chí từ R.1 đến R.5 để được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

R.1: Giá trị đối với cộng đồng

Bài chòi là hoạt động văn hóa quan trọng trong cộng đồng làng xã, đáp ứng nhu cầu giải trí và thưởng thức nghệ thuật. Những câu chuyện trong Bài chòi truyền tải các bài học đạo đức, tình yêu quê hương đất nước, sự gắn kết cộng đồng và những kinh nghiệm trong cuộc sống.

Việc truyền dạy chủ yếu diễn ra trong gia đình, làng xóm, hội, câu lạc bộ và trường học. Thực hành Bài chòi cũng góp phần thúc đẩy sự bình đẳng về giới và sự tôn trọng lẫn nhau giữa các cộng đồng.

R.2: Đối thoại và đa dạng văn hóa

Việc ghi danh Bài chòi khuyến khích đối thoại giữa các cộng đồng, nhóm người và cá nhân, đồng thời tạo cơ hội trao đổi kinh nghiệm giữa những người thực hành.

Do kết hợp nhiều lĩnh vực như thơ ca, âm nhạc, diễn xuất, hội họa và ngôn ngữ, Bài chòi góp phần nâng cao nhận thức về sự đa dạng của di sản văn hóa phi vật thể.

R.3: Các biện pháp bảo vệ

Hồ sơ đề cử ghi nhận nhiều nỗ lực bảo vệ di sản, bao gồm tổ chức các hội Bài chòi, trình diễn, truyền dạy bài bản và kỹ năng ca hát, kỹ thuật biểu diễn, phương pháp làm thẻ bài và kỹ năng chơi Bài chòi.

Nhà nước, chính quyền địa phương, cộng đồng và nghệ nhân cùng tham gia thực hiện các biện pháp bảo vệ. Các hoạt động còn bao gồm nghiên cứu khoa học, sưu tầm và tư liệu hóa, phục hồi những yếu tố có nguy cơ mai một, xây dựng chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức của công chúng.

R.4: Sự tham gia của cộng đồng

Cộng đồng tham gia vào quá trình sưu tầm, tư liệu hóa, kiểm kê và xây dựng hồ sơ đề cử. Các cá nhân, nhóm và câu lạc bộ Bài chòi đã thể hiện sự đồng thuận tự nguyện đối với việc đề cử di sản.

Cục Di sản văn hóa và Viện Âm nhạc Việt Nam được giao phối hợp thực hiện các hoạt động tham vấn thông qua các cuộc họp và hội thảo được tổ chức trong giai đoạn chuẩn bị hồ sơ.

R.5: Kiểm kê và tư liệu hóa

Nghệ thuật Bài chòi được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong giai đoạn 2014-2016.

Các kết quả kiểm kê được lưu giữ trong hệ thống thông tin quản lý di sản văn hóa phi vật thể của Cục Di sản văn hóa. Các cơ quan văn hóa của 9 tỉnh, thành phố có di sản Bài chòi phối hợp với cộng đồng để cập nhật thông tin kiểm kê hằng năm. Viện Âm nhạc Việt Nam quản lý cơ sở dữ liệu về Nghệ thuật Bài chòi và thực hiện cập nhật định kỳ.

Bài chòi trong đời sống hôm nay

Bài chòi là một ví dụ tiêu biểu về khả năng kết hợp giữa trò chơi dân gian, nghệ thuật trình diễn và sinh hoạt cộng đồng. Từ những chòi tre và chiếu cói trong không gian làng xã, Bài chòi đã trở thành một phương thức lưu giữ và truyền tải ký ức văn hóa của cư dân miền Trung.

Giá trị của Bài chòi không chỉ nằm ở kỹ thuật biểu diễn mà còn ở hệ thống tri thức, ngôn ngữ, âm nhạc, thơ ca, câu chuyện và kinh nghiệm sống được truyền qua từng thế hệ.

Việc UNESCO ghi danh Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam năm 2017 ghi nhận giá trị của di sản đối với cộng đồng, đồng thời nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong việc duy trì, trao truyền và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Khu vực miền Trung Việt Nam, gồm Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Đà Nẵng.