Nghi lễ và trò chơi Kéo co

Nghi lễ và trò chơi Kéo co là một thực hành văn hóa phổ biến trong các cộng đồng trồng lúa ở Đông và Đông Nam Á, gắn với những mong ước về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và những quan niệm dân gian về sự thành công hay thất bại trong sản xuất nông nghiệp.

Không chỉ là một trò chơi mang tính cộng đồng, kéo co trong nhiều địa phương còn được thực hành như một nghi lễ truyền thống, phản ánh mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, mùa màng và cộng đồng. Tùy theo từng quốc gia và từng địa phương, nghi lễ và trò chơi có những cách thức tổ chức, không gian thực hành và ý nghĩa riêng.

Ngày 2 tháng 12 năm 2015, tại Phiên họp lần thứ 10 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước UNESCO 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, tổ chức tại thành phố Windhoek, Cộng hòa Namibia, Nghi lễ và trò chơi Kéo co của Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc và Philippines chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đây là hồ sơ di sản đa quốc gia đầu tiên mà Việt Nam tham gia đệ trình và được UNESCO ghi danh, đánh dấu một bước phát triển mới trong hợp tác quốc tế về bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể.

Nghi lễ và trò chơi Kéo co trong văn hóa nông nghiệp

Kéo co được thực hành rộng rãi tại nhiều cộng đồng trồng lúa ở Đông và Đông Nam Á. Trong những cộng đồng này, nghi lễ thường gắn với chu kỳ sản xuất nông nghiệp và những mong ước về một mùa vụ thuận lợi.

Việc kéo co có thể mang ý nghĩa biểu tượng, thể hiện sự đối đầu và cân bằng giữa các lực lượng, đồng thời được cộng đồng gắn với những dự báo về thời tiết, mùa màng hoặc kết quả sản xuất.

Tùy vào điều kiện văn hóa và sinh thái, mỗi cộng đồng hình thành những cách thực hành riêng. Chính sự đa dạng này tạo nên một di sản có nhiều hình thức biểu hiện nhưng vẫn có chung nền tảng là sự tham gia của cộng đồng và mối liên hệ với đời sống nông nghiệp.

Nghi lễ và trò chơi Kéo co tại Campuchia

Tại Campuchia, nghi lễ và trò chơi Kéo co được thực hành thường xuyên tại các cộng đồng trồng lúa sinh sống quanh Hồ Tonle Sap và khu vực phía bắc Angkor.

Trong môi trường văn hóa nông nghiệp này, kéo co được duy trì như một thực hành cộng đồng gắn với đời sống sản xuất và những quan niệm truyền thống về mùa màng.

Nghi lễ và trò chơi Kéo co tại Philippines

Tại Philippines, di sản được thực hành tại Hungduan, một địa phương thuộc tỉnh Ifugao. Hungduan có địa giới tiếp giáp tỉnh Mountain ở phía tây bắc và Benguet ở phía tây nam.

Trong chín barangay tạo thành thị trấn Hungduan, ba địa phương là Hapao Proper, Nungulunan và Baang thực hành kéo co. Đây là những khu vực nằm ở trung tâm Hungduan và nổi bật với hệ thống ruộng bậc thang rộng lớn, được phân chia bởi những bờ và vỉa đá.

Không gian ruộng bậc thang tạo nên môi trường văn hóa đặc biệt cho các thực hành cộng đồng, trong đó có nghi lễ và trò chơi Kéo co.

Nghi lễ và trò chơi Kéo co tại Hàn Quốc

Tại Hàn Quốc, nghi lễ và trò chơi Kéo co được thực hành tại nhiều thị trấn thuộc các vùng nông nghiệp. Thực hành này đặc biệt phổ biến ở những khu vực đồng bằng rộng và bằng phẳng, trong đó có các vùng phía tây nam bán đảo Hàn Quốc.

Những địa phương được biết đến với truyền thống kéo co gồm các khu vực nông nghiệp ở Dangjin, Namhae, Milyang, Uiryeong và Changnyeong, cùng các khu vực có hoạt động kết hợp giữa nông nghiệp và ngư nghiệp như Samcheok.

Những hình thức thực hành tại Hàn Quốc cho thấy kéo co có khả năng thích ứng với những điều kiện sinh thái và phương thức sinh kế khác nhau của cộng đồng.

Nghi lễ và trò chơi Kéo co tại Việt Nam

Tại Việt Nam, nghi lễ và trò chơi Kéo co tập trung chủ yếu ở vùng trung du, đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung Bộ. Đây là những khu vực có lịch sử cư trú lâu đời của người Việt và được xem là một trong những cái nôi của nền văn minh lúa nước.

Các trung tâm thực hành tiêu biểu được xác định tại Vĩnh Phúc, Bắc Ninh và thành phố Hà Nội.

Bên cạnh đó, nghi lễ và trò chơi Kéo co còn được thực hành thường xuyên bởi một số cộng đồng dân tộc ở miền núi phía Bắc, trong đó có người Tày ở Tuyên Quang, người Thái ở Lai Châu và người Giáy ở Lào Cai. Đây đều là những cộng đồng có truyền thống canh tác lúa lâu đời.

Sự hiện diện của kéo co trong nhiều cộng đồng khác nhau cho thấy tính đa dạng của di sản tại Việt Nam, đồng thời phản ánh mối liên hệ giữa thực hành văn hóa với môi trường sinh thái và phương thức sản xuất nông nghiệp.

Giá trị cộng đồng của di sản

Nghi lễ và trò chơi Kéo co là một hình thức sinh hoạt cộng đồng có khả năng tạo ra sự tham gia rộng rãi và đề cao tính bình đẳng giữa những người tham dự.

Trong quá trình thực hành, tri thức và kỹ năng được truyền lại bằng nhiều phương thức. Một số được trao truyền qua truyền khẩu, quan sát và tham gia trực tiếp; một số khác được truyền dạy thông qua trường học, trung tâm đào tạo và bảo tàng.

Nhờ quá trình trao truyền này, nghi lễ và trò chơi Kéo co tiếp tục được tái tạo trong đời sống cộng đồng thay vì chỉ tồn tại như một hình thức biểu diễn được phục dựng.

Sự đa dạng và khả năng thích ứng

Mặc dù cùng mang tên gọi và hình thức cơ bản là kéo co, cách thức thực hành tại bốn quốc gia có những điểm khác nhau. Sự khác biệt này phản ánh điều kiện sinh thái, phương thức sản xuất, lịch sử và đặc điểm văn hóa của từng cộng đồng.

Tại các vùng trồng lúa, kéo co có thể gắn với những mong ước về mùa màng và thời tiết. Ở những nơi có điều kiện sinh thái khác nhau, thực hành được điều chỉnh để phù hợp với đời sống của cộng đồng.

Sự đa dạng và khả năng thích ứng này là một trong những yếu tố làm nên sức sống của di sản, đồng thời cho thấy vai trò của sự sáng tạo cộng đồng trong quá trình duy trì di sản văn hóa phi vật thể.

Hồ sơ đa quốc gia và đối thoại văn hóa

Việc Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc và Philippines cùng xây dựng hồ sơ đề cử Nghi lễ và trò chơi Kéo co là một ví dụ về hợp tác đa quốc gia trong bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.

Hồ sơ đề cử không chỉ tập hợp những thực hành tương đồng tại bốn quốc gia mà còn cho thấy sự đa dạng trong cách các cộng đồng tiếp nhận và phát triển di sản.

Theo đánh giá của Ủy ban Liên Chính phủ, việc đề cử có thể góp phần làm rõ vai trò của di sản văn hóa phi vật thể đối với phát triển bền vững, đồng thời thể hiện giá trị của di sản trong việc thúc đẩy đối thoại liên văn hóa.

Đây cũng là một trường hợp cho thấy những cộng đồng ở các quốc gia khác nhau có thể cùng chia sẻ một thực hành văn hóa, đồng thời duy trì những đặc điểm riêng phù hợp với môi trường và truyền thống của mình.

Các tiêu chí UNESCO ghi danh

Hồ sơ Nghi lễ và trò chơi Kéo co đáp ứng các tiêu chí để được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Tiêu chí R.1: Di sản là một tập quán xã hội có giá trị đối với các cộng đồng liên quan, tạo điều kiện cho sự tham gia và bình đẳng. Tri thức và kỹ năng được truyền lại bằng nhiều phương thức khác nhau, từ truyền khẩu, quan sát và thực hành trực tiếp đến giáo dục tại trường học, trung tâm đào tạo và bảo tàng.

Tiêu chí R.2: Sự đa dạng trong thực hành và khả năng thích ứng với các điều kiện sinh thái khác nhau làm nổi bật vai trò của di sản văn hóa phi vật thể trong phát triển bền vững. Hồ sơ đa quốc gia cũng thể hiện giá trị của di sản trong việc thúc đẩy đối thoại và giao lưu liên văn hóa.

Tiêu chí R.3: Các quốc gia tham gia đề cử đã xây dựng những biện pháp bảo vệ cụ thể, phù hợp với điều kiện của từng quốc gia và từng cộng đồng, đồng thời tính đến những nguy cơ có thể ảnh hưởng đến sức sống của di sản, trong đó có nguy cơ thương mại hóa.

Tiêu chí R.4: Hồ sơ được xây dựng với sự tham gia của các cộng đồng chủ thể, nhóm, cá nhân, chuyên gia và các cơ quan liên quan. Quá trình đề cử có sự đồng thuận và tham gia tự nguyện của các cộng đồng thực hành.

Tiêu chí R.5: Nghi lễ và trò chơi Kéo co đã được kiểm kê tại các quốc gia thành viên, gồm Hàn Quốc năm 1969, Campuchia năm 2013, Philippines năm 2013 và Việt Nam năm 2013.

Ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

Ngày 2 tháng 12 năm 2015, UNESCO chính thức ghi danh Nghi lễ và trò chơi Kéo co của Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc và Philippines vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đối với Việt Nam, đây là hồ sơ di sản đa quốc gia đầu tiên mà Việt Nam tham gia đệ trình và được UNESCO ghi danh. Sự kiện này thể hiện sự quan tâm của UNESCO đối với những phương thức hợp tác mới trong bảo vệ các di sản có đặc điểm tương đồng giữa nhiều quốc gia.

Việc cùng nhau bảo vệ một di sản có chung đặc trưng cũng tạo cơ hội để các cộng đồng và quốc gia trao đổi kinh nghiệm, tăng cường hiểu biết lẫn nhau và thúc đẩy sự tôn trọng đối với đa dạng văn hóa.

Một di sản chung của nhiều cộng đồng

Nghi lễ và trò chơi Kéo co cho thấy một thực hành văn hóa có thể vượt qua ranh giới quốc gia nhưng vẫn giữ được sự đa dạng trong từng cộng đồng. Từ những cánh đồng lúa ở Việt Nam, Campuchia và Hàn Quốc đến những ruộng bậc thang ở Philippines, kéo co được cộng đồng thực hành trong những môi trường văn hóa và sinh thái khác nhau.

Giá trị của di sản không chỉ nằm ở trò chơi kéo co mà còn ở tri thức, nghi lễ, ký ức cộng đồng, phương thức trao truyền và khả năng gắn kết con người. Việc UNESCO ghi danh năm 2015 đã góp phần khẳng định ý nghĩa của sự hợp tác quốc tế trong bảo vệ những di sản văn hóa được nhiều cộng đồng cùng chia sẻ.

Thông tin nhanh

Phạm vi di sản: Các cộng đồng thực hành nghi lễ và trò chơi Kéo co tại Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc và Philippines.