Hát ru của người Việt ở Cần Thơ

Hát ru của người Việt ở Cần Thơ là một hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian gắn với đời sống gia đình và cộng đồng ở vùng sông nước Nam Bộ. Từ những câu ru của bà, của mẹ, của chị, làn điệu này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, vừa giúp trẻ nhỏ đi vào giấc ngủ, vừa gửi gắm tình cảm gia đình, đạo lý và những hình ảnh quen thuộc của quê hương.

Hát ru ở Cần Thơ hình thành trong quá trình người Việt khai hoang, mở đất phương Nam. Kế thừa truyền thống hát ru từ miền Bắc và miền Trung, những lưu dân khi đến vùng đất mới đã vận dụng cách hát, lời ca và lối diễn xướng quen thuộc vào điều kiện sinh hoạt, môi trường tự nhiên và đời sống văn hóa Nam Bộ. Qua thời gian, một sắc thái hát ru riêng của vùng đất Cần Thơ dần được hình thành.

Trong kho tàng hát ru Cần Thơ, người hát thường sử dụng ca dao, thơ lục bát, song thất lục bát, lục bát biến thể, vè, hò và nói thơ. Phần lớn lời ru được lưu truyền trong dân gian nên có thể bắt gặp những câu hát tương đồng ở nhiều địa phương Nam Bộ. Bên cạnh đó, người dân Cần Thơ cũng sáng tạo, cải biên những câu ru gắn với quê hương, sông nước, ruộng vườn và cuộc sống của chính mình. Ở vùng Thốt Nốt, trong cộng đồng người theo đạo Hòa Hảo, thi văn giáo lý cũng được sử dụng để ngâm hoặc hát ru cho con cháu.

Nội dung chính

Đặc điểm của hát ru Cần Thơ

Điểm dễ nhận biết của hát ru Nam Bộ nằm ở tiếng đưa hơi. Nếu người miền Bắc thường mở đầu bằng “À ơ”, miền Trung có cách đưa hơi nặng hơn như “Ạ ơ”, thì người Nam Bộ thường dùng “Ầu ơ”, đôi khi kết hợp thành “Ầu ơ… ví dầu…”. Ở Cần Thơ còn gặp những cách đưa hơi như “ơ…ầu…ơ”, “ầu ơ… ví dầu…”, “ơ…ớ…ơ”, “u…a…”, “ù…ơ” hoặc “hò…ơ…” khi người hát sử dụng lối hò để ru.

Tiếng đưa hơi không chỉ xuất hiện ở đầu câu mà còn có thể xen giữa các đoạn hoặc được ngân lên khi kết thúc một lời ru. Đây là cách giữ cho mạch hát không bị ngắt quãng trong lúc người ru tìm câu tiếp theo. Khi đã có lời, người hát chuyển sang những câu ca dao, thơ hoặc văn vần quen thuộc, vừa hát vừa vỗ về cho đến khi đứa trẻ chìm vào giấc ngủ.

Một bài ru thường trải qua ba giai đoạn: dạo đầu, diễn biến nội dung và kết thúc. Phần dạo đầu chủ yếu tạo không gian âm thanh bằng tiếng đưa hơi. Phần diễn biến là lúc người hát lần lượt đưa vào những câu hát phù hợp. Khi đứa trẻ đã ngủ say, lời ca dần được thay thế bằng những tiếng đưa hơi, điệp từ hoặc điệp khúc ngắn, âm lượng nhỏ dần rồi lơi ra.

Hát ru gồm hai yếu tố chính là giai điệu và ca từ. Cấu trúc làn điệu hát ru Nam Bộ nhìn chung khá giản dị, âm vực không rộng, vừa đủ để truyền tải lời thơ. Người hát không cần kỹ thuật thanh nhạc phức tạp mà vẫn có thể thể hiện được một câu ru tự nhiên, mềm mại.

Theo các nghiên cứu về dân ca Nam Bộ, hát ru có quá trình phát triển từ phong cách hát nói, ngâm ngợi sang hình thức ca xướng, tức những làn điệu dân gian có giai điệu rõ hơn. Từ một cặp lục bát, song thất lục bát hoặc lục bát biến thể, người hát có thể ngân thành một đoạn ngắn chỉ vài câu, hoặc tiếp tục nối dài không giới hạn cho đến khi trẻ ngủ.

Về thang âm, hát ru phổ biến thường sử dụng thang 4 âm, tạo nên cấu trúc đơn giản, dễ hát. Khi phát triển đầy đặn hơn, làn điệu có thể chuyển sang thang 5 âm, mang màu sắc hơi oán đặc trưng của âm nhạc truyền thống Nam Bộ, gần gũi với thế giới âm nhạc tài tử và cải lương.

Lời ru ở Cần Thơ bên cạnh những câu phổ biến của Nam Bộ còn có những nội dung gắn trực tiếp với địa phương. Các địa danh như Cần Thơ, Bình Thủy, Long Tuyền, Thốt Nốt, Cồn Cát… có thể xuất hiện trong lời hát, tạo nên dấu ấn riêng của vùng đất. Qua đó, lời ru không chỉ là lời vỗ về trẻ nhỏ mà còn lưu giữ hình ảnh quê hương và những dấu tích về đời sống của các thế hệ cư dân trong quá trình khai hoang, lập ấp.

Giá trị văn hóa của Hát ru của người Việt ở Cần Thơ

Nội dung hát ru rất phong phú, từ tình cảm gia đình, công ơn cha mẹ, tình yêu đôi lứa đến tâm tình của người phụ nữ, tình yêu quê hương đất nước và những câu chuyện về đời sống xã hội. Những điều người lớn muốn gửi gắm cho con trẻ được chuyển tải qua những câu hát mềm mại, dễ nhớ và giàu hình ảnh.

Tiếng ru vì thế trở thành một hình thức giáo dục tự nhiên ngay trong gia đình. Trẻ nhỏ tiếp xúc với ngôn ngữ, nhịp điệu, hình ảnh quê hương và những lời dạy về cách ứng xử từ những năm tháng đầu đời. Người lớn cũng tìm thấy trong lời ru những câu ca dao, những quan niệm về tình nghĩa và lẽ sống được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Đối với người Cần Thơ, hát ru còn phản ánh sự thích nghi của cư dân với môi trường sông nước, ruộng vườn và khí hậu Nam Bộ. Sự thay đổi của lời ca cho phù hợp với đời sống, tín ngưỡng và sinh hoạt ở vùng đất mới cho thấy quá trình tiếp biến văn hóa trong lịch sử hình thành cộng đồng.

Từ những câu ru bình dị, người Việt ở Cần Thơ đã tạo nên một sắc thái riêng về âm điệu, tiết tấu và nội dung lời ca. Tiếng ru của bà, của mẹ, của chị không chỉ giúp trẻ ngủ ngon mà còn âm thầm nuôi dưỡng ngôn ngữ, tình cảm, tư duy và ý thức về gia đình, quê hương, truyền thống văn hóa.

Với những giá trị tiêu biểu đó, Hát ru của người Việt ở Cần Thơ được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2744/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020, thuộc loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian.

Việc được ghi danh góp phần khẳng định giá trị của một hình thức sinh hoạt văn hóa đã gắn bó lâu đời với đời sống người dân Cần Thơ. Trong không gian gia đình, làng xóm và vùng sông nước, những câu “ầu ơ”, “ví dầu” tiếp tục là một phần ký ức văn hóa của nhiều thế hệ.

Hát ru của người Việt ở Cần Thơ