Nhà thờ Con Gà Đà Lạt

Địa chỉ: 17 Trần Phú, phường Xuân Hương – Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng.

Nhắc đến những công trình kiến trúc gắn liền với Đà Lạt, Nhà thờ Con Gà là một trong những địa danh dễ nhận biết nhất. Đây là nhà thờ Chánh tòa của Đà Lạt, đồng thời cũng là một trong những công trình kiến trúc cổ tiêu biểu của thành phố. Tên gọi dân gian “Nhà thờ Con Gà” bắt nguồn từ tượng một con gà đặt trên đỉnh tháp chuông, trở thành hình ảnh quen thuộc trong cảnh quan Đà Lạt.

Nhà thờ được xây dựng trong khoảng thời gian từ năm 1931 đến đầu năm 1942. Công trình dài 65 m, rộng 14 m, tháp chuông cao 47 m. Với chiều cao nổi bật giữa khu vực trung tâm, tháp chuông có thể được nhìn thấy từ nhiều vị trí trong thành phố.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc, Nhà thờ Con Gà còn lưu giữ nhiều câu chuyện về quá trình hình thành cộng đồng Công giáo tại Đà Lạt, những nỗ lực gây dựng công trình trong điều kiện tài chính khó khăn và dấu ấn văn hóa đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Chủ đề chính

Từ viên đá đầu tiên đến ngôi thánh đường hôm nay

Sáng Chúa Nhật 19/7/1931, Đức Khâm sứ Tòa Thánh tại Đông Dương và Thái Lan, Đức cha Colomban Dreyer, chủ sự Thánh lễ đặt viên đá đầu tiên xây dựng ngôi nhà thờ thứ ba, chính là công trình hiện nay.

Công trình được xây dựng trong khoảng 11 năm, với công sức của cha sở Nicolas cùng sự đóng góp của đông đảo giáo dân và các ân nhân. Theo những tư liệu được lưu truyền, để có kinh phí xây dựng, cha Nicolas đã phải đi vận động từng gia đình, từng nhà hảo tâm, chắt chiu từng khoản đóng góp để từng bước hoàn thành ngôi thánh đường.

Quá trình xây dựng được chia thành ba giai đoạn.

Giai đoạn đầu kéo dài 8 tháng, từ ngày 19/7/1931 đến ngày 17/3/1932, gồm gian cung thánh, hậu tẩm, hai gian cánh và một gian đầu. Lễ khánh thành được cử hành trọng thể vào ngày 27/3/1932, nhằm ngày lễ Phục Sinh. Do công trình vẫn còn nợ chi phí xây dựng, cha sở Nicolas cho dựng ván ngăn để tiếp tục cử hành phụng vụ trong phần đã hoàn thành, đồng thời tiếp tục vận động quyên góp. Đến năm 1938, khoản nợ của giai đoạn đầu mới được thanh toán và công việc xây dựng được chuẩn bị tiếp tục.

Giai đoạn hai tập trung vào các gian lòng nhà thờ và phần móng của tháp chuông. Giai đoạn ba chủ yếu hoàn thiện phần tháp chuông.

Hai giai đoạn sau được triển khai liên tục trong khoảng 15 tháng, bắt đầu từ 7/10/1940 và hoàn thành vào 14/1/1942.

Ngày 15/1/1942, bốn quả chuông từ ngôi nhà thờ thứ hai được chuyển sang tháp chuông của công trình mới. Từ đó, ngôi thánh đường cơ bản hoàn thiện về hình thức và trở thành một dấu mốc kiến trúc nổi bật của Đà Lạt.

Kiến trúc Roman pha nét Gothic

Nhà thờ Con Gà được xây dựng vào nửa đầu thế kỷ XX, trong giai đoạn kỹ thuật và vật liệu xây dựng có nhiều thay đổi. Công trình mang nền tảng kiến trúc Roman, nhưng được biến đổi và kết hợp với nhiều yếu tố Gothic, tạo nên diện mạo khá riêng giữa các công trình nhà thờ cùng thời.

Những đặc trưng Roman thể hiện qua kết cấu vòm cuốn hình bán nguyệt, mặt cắt với gian giữa cao hơn hai gian bên, mặt bằng hình thập giá và sự cân đối chặt chẽ giữa các khối kiến trúc. Những yếu tố này tạo cho công trình vẻ chắc chắn, trang nghiêm và cân đối.

Tuy nhiên, thay vì vẻ ngoài tương đối nặng và ít trang trí thường thấy ở kiến trúc Roman, Nhà thờ Con Gà lại có nhiều cửa sổ, kính màu cùng các hoa văn và họa tiết được bố trí khá thanh nhã. Những yếu tố Gothic vì thế làm mềm đi khối kiến trúc, tạo cảm giác thanh thoát hơn.

Sự kết hợp giữa nền tảng Roman, những đường nét Gothic và việc sử dụng bê tông cốt thép một cách tiết chế đã tạo nên một công trình vừa vững chắc vừa có độ nhẹ nhàng đặc trưng. Đây cũng là một trong những điểm khiến Nhà thờ Con Gà trở thành công trình kiến trúc đáng chú ý của Đà Lạt.

Một chi tiết đặc biệt khác nằm ở hệ thống cửa kính màu. Nhà thờ có 70 ô cửa sổ, trong đó 38 ô được gắn tranh kính màu (vitrail), do xưởng của họa sĩ Louis Balmet tại Grenoble, Pháp chế tác và được các ân nhân dâng cúng.

Khi ánh sáng ban ngày đi qua những tấm kính màu, không gian bên trong thánh đường được phủ bởi những mảng màu dịu và sâu. Ánh sáng, những đường vòm và hệ cột tạo nên bầu không khí tĩnh lặng, trang nghiêm, đồng thời mang đến một vẻ đẹp rất khác so với diện mạo bên ngoài của công trình.

Dọc hai bên tường nhà thờ còn có 14 bức phù điêu mô tả cuộc Khổ nạn của Chúa Giêsu. Mỗi bức có kích thước khoảng 1 m × 0,8 m, được thực hiện bằng kỹ thuật chạm nổi bởi ông Xuân Thi, một nhà điêu khắc Việt Nam ở Hà Nội.

Ở cuối nhà thờ có tượng Thánh Nicôla, vị thánh bổn mạng, hướng về cung thánh. Trước đây, trong khu vực Nhà Tạm còn có một tượng Thánh Nicôla màu. Sau cuộc cải tổ phụng vụ theo Công đồng Vatican II, tượng này được thay bằng tượng Chúa chịu nạn.

Bốn quả chuông trên tháp

Tháp chuông cao 47 m, là phần kiến trúc nổi bật nhất của Nhà thờ Con Gà. Bốn quả chuông được đặt ở độ cao khoảng 25 m và được chuyển từ ngôi nhà thờ thứ hai sang vào tháng 1/1942.

Quả chuông lớn nhất đánh nốt Đô, nặng khoảng 415 kg, đường kính 0,75 m và cao 1 m. Quả thứ hai nặng 185 kg, đánh nốt Mi.

Quả thứ ba đánh nốt Fa, nặng 117 kg, từng được Đức cha Quinton làm phép ngày 17/2/1924 khi còn treo tại nhà thờ thứ hai. Quả thứ tư đánh nốt Sol, nặng khoảng 120 kg và được Đức cha Grangeon làm phép ngày 8/7/1923.

Bốn quả chuông không chỉ tạo nên âm thanh đặc trưng của ngôi thánh đường mà còn là một phần lịch sử được chuyển tiếp từ những công trình nhà thờ trước đó của cộng đồng Công giáo Đà Lạt.

Âm thanh đặc biệt bên trong thánh đường

Một nét ít được chú ý nhưng khá thú vị của Nhà thờ Con Gà là độ vang của không gian bên trong.

Cấu trúc nhà thờ được tổ chức cân đối, hệ thống cột chia công trình thành ba gian, trong đó gian giữa cao nhất. Cách bố trí này giúp âm thanh tập trung và khuếch đại trong không gian trung tâm. Hai gian phụ có các cửa sổ lấy gió, góp phần tạo đối lưu không khí, đưa khí nóng lên cao và thoát ra khu vực gác chuông.

Sự hài hòa về tỷ lệ giữa ba gian, chiều cao mái, hệ thống cột và kết cấu đối xứng tạo nên hiệu ứng âm thanh đặc biệt. Theo tư liệu của giáo xứ, linh mục, nhạc sĩ Phaolô Nguyễn Văn Hòa, từng là phó xứ Đà Lạt giai đoạn 1963 – 1968 và sau này là Giám mục Nha Trang, nhiều lần nhắc đến độ vang đặc biệt của thánh đường.

Với một công trình được thiết kế từ đầu thế kỷ XX, đây là một chi tiết cho thấy kiến trúc Nhà thờ Con Gà không chỉ chú trọng hình thức mà còn tính đến trải nghiệm âm thanh và sự thông thoáng của không gian bên trong.

Một dấu ấn thiêng liêng dưới bàn thờ

Tại cung thánh, phía dưới bàn thờ có một khảm bạc lưu giữ một phần thánh cốt của chín Thánh Tử đạo Việt Nam.

Trong đời sống tinh thần của cộng đồng giáo xứ, các vị thánh cùng với Thánh Giám mục Nicôla được xem như những vị bảo trợ, đồng hành với ngôi nhà thờ và các gia đình trong giáo xứ qua những biến động của thời gian.

Chi tiết này khiến Nhà thờ Con Gà không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc hay lịch sử đô thị, mà còn là một không gian lưu giữ ký ức và đời sống đức tin của cộng đồng Công giáo Đà Lạt.

Một công trình được xây dựng từ lòng đóng góp

Đằng sau vẻ uy nghi của Nhà thờ Con Gà là một câu chuyện dài về việc huy động kinh phí xây dựng.

Theo tư liệu của giáo xứ, hãng thầu SIDEC (Société Indochinoise d’Etudes et de Constructions) ban đầu thông báo chi phí xây dựng vào tháng 9/1930 là 200.000 đồng, sau đó đến tháng 5/1931 giảm xuống còn 182.000 đồng.

Từ ngày 1/2/1929, cha sở Nicolas đã bắt đầu kêu gọi giáo dân và các ân nhân đóng góp. Giáo xứ cũng phát hành nguyệt san Bulletin Paroissial de Dalat, số đầu tiên ra vào tháng 3/1930, trong đó ghi danh những người ủng hộ việc xây dựng nhà thờ.

Riêng giai đoạn đầu, kinh phí dự kiến khoảng 67.000 đồng. Khi công trình khởi công, giáo xứ mới thanh toán được 30.000 đồng cho hãng SIDEC và phải tiếp tục trả dần cho đến đầu tháng 9/1938 mới hoàn tất khoản nợ này.

Đến ngày 7/10/1940, khi hai giai đoạn cuối được triển khai trở lại, số tiền quyên góp mới khoảng 17.000 đồng trong khi chi phí cần thanh toán cho hai giai đoạn lên tới khoảng 133.000 đồng.

Theo Bản Tin họ đạo Đà Lạt tháng 3/1942, tổng chi phí xây dựng nhà thờ được ghi nhận là 200.000 đồng. Các khoản quyên góp từ năm 1929 đạt khoảng 100.000 đồng, đồng nghĩa giáo xứ vẫn còn khoản nợ tương đương.

Đến tháng 11/1943, khoản nợ còn lại được ghi là 85.897 đồng 16 xu. Việc khoản nợ cuối cùng được thanh toán như thế nào vẫn được nhắc lại trong các tư liệu lịch sử của giáo xứ. Theo câu chuyện được lưu truyền, giáo xứ sau đó đã vay tiền của Hội Thừa sai Paris (MEP), qua sự hỗ trợ của Đức cha Jean Cassaigne và cha Fernand Parrel, để hoàn tất việc thanh toán.

Câu chuyện xây dựng Nhà thờ Con Gà vì thế không chỉ là câu chuyện về một công trình kiến trúc, mà còn phản ánh sự đóng góp bền bỉ của giáo dân, các ân nhân và những người đã dành nhiều năm để biến một dự án lớn thành hiện thực.

Vì sao gọi là Nhà thờ Con Gà?

Điểm nhận diện nổi tiếng nhất của công trình nằm trên đỉnh tháp chuông: một tượng con gà bằng kim loại đặt trên cây thánh giá.

Theo các tài liệu thuyết minh, tượng gà nằm cách mặt đất khoảng 27 m, dài 0,66 m và cao 0,58 m. Bên trong tượng rỗng, được làm bằng hợp kim nhẹ và có cấu tạo cho phép xoay quanh một trục bạc đạn để chỉ hướng gió.

Hình ảnh con gà có nhiều tầng ý nghĩa. Một mặt, gà trống Gaulois (Coq Gaulois) là biểu tượng quen thuộc gắn với nước Pháp. Mặt khác, trong truyền thống Kitô giáo, tiếng gà gáy gắn với câu chuyện Thánh Phêrô chối Chúa ba lần trước khi gà gáy, qua đó trở thành biểu tượng của sự thức tỉnh và sám hối.

Do được đặt ở vị trí cao và có thể xoay theo chiều gió, con gà từng khiến người dân địa phương gọi vui đây là một dạng “đài dự báo thời tiết”. Thực tế, cơ chế xoay chủ yếu giúp tượng giảm tác động của gió và hạn chế nguy cơ bị gió tạt làm hư hỏng hoặc gãy đổ.

Qua thời gian, con gà trên đỉnh tháp đã trở thành dấu hiệu nhận biết đặc trưng đến mức tên gọi dân gian Nhà thờ Con Gà gần như quen thuộc hơn cả tên gọi chính thức của công trình.

Nhà thờ Con Gà trong mùa Giáng sinh

Vào dịp Giáng sinh, khu vực Nhà thờ Con Gà thường trở nên nhộn nhịp hơn khi đông đảo giáo dân và du khách tìm đến dự lễ, tham quan và cảm nhận không khí lễ hội.

Ánh sáng, trang trí Giáng sinh, tiếng chuông và kiến trúc cổ tạo nên một không gian rất riêng giữa trung tâm Đà Lạt. Không chỉ người theo đạo, nhiều du khách cũng tìm đến đây như một điểm tham quan văn hóa và kiến trúc.

Đà Lạt còn có nhiều nhà thờ khác mang những dấu ấn riêng, nổi bật như Nhà thờ Domaine de Marie (Lãnh địa Đức Bà) và Nhà thờ Cam Ly. Mỗi công trình góp thêm một sắc thái cho bức tranh kiến trúc tôn giáo của thành phố cao nguyên.

Nhà thờ Con Gà và “Bài thánh ca buồn”

Một câu chuyện thú vị khác gắn với Nhà thờ Con Gà là mối liên hệ với âm nhạc Đà Lạt.

Theo tư liệu được lưu truyền, nhạc sĩ Nguyễn Vũ đã lấy Nhà thờ Con Gà làm bối cảnh cảm hứng để sáng tác “Bài thánh ca buồn” vào năm 1944.

Ca khúc về sau trở thành một trong những bài hát Giáng sinh quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt. Bởi vậy, hình ảnh Nhà thờ Con Gà không chỉ hiện diện trong kiến trúc và ký ức đô thị Đà Lạt, mà còn đi vào đời sống âm nhạc và văn hóa đại chúng.

Ngày nay, đứng từ nhiều góc phố trung tâm Đà Lạt, tháp chuông Nhà thờ Con Gà vẫn là một điểm nhấn dễ nhận ra trên nền trời thành phố. Công trình đã trải qua hơn tám thập niên, chứng kiến những thay đổi của Đà Lạt và tiếp tục giữ một vị trí đặc biệt trong cảnh quan đô thị.

Với kiến trúc Roman pha Gothic, hệ thống kính màu, bốn quả chuông, tượng gà trên đỉnh tháp cùng những câu chuyện về quá trình xây dựng, Nhà thờ Con Gà không chỉ là một công trình tôn giáo mà còn là một phần ký ức kiến trúc, văn hóa và lịch sử của Đà Lạt.