Lễ hội Đua ghe Ngo trong lễ hội Óoc Om Bóc của người Khmer

Lễ hội Đua ghe Ngo trong lễ hội Óoc Om Bóc của người Khmer ở Sóc Trăng là một sinh hoạt văn hóa truyền thống gắn với tín ngưỡng nông nghiệp, đời sống cộng đồng và văn hóa sông nước của đồng bào Khmer Nam Bộ. Đây không chỉ là một cuộc đua trên sông mà còn là dịp cộng đồng cùng thực hành nghi lễ, tưởng nhớ thần linh, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống no đủ.

Lễ hội Óoc Om Bóc, còn gọi là lễ Cúng Trăng, diễn ra vào đêm trước rằm tháng Ka-đâk, tương ứng khoảng ngày 15 tháng 10 âm lịch. Đây là thời điểm cuối mùa mưa, khi nhiều loại hoa màu bắt đầu được thu hoạch, đặc biệt là lúa nếp. Trong quan niệm truyền thống của người Khmer, Mặt Trăng có vai trò điều tiết mùa màng và thời tiết. Vì vậy, người dân chuẩn bị các sản vật như cốm dẹp, dừa, mía, khoai mì, khoai môn và những nông sản khác để làm lễ vật dâng cúng.

Cho đến nay chưa có tài liệu xác định chính xác thời điểm hình thành lễ hội Óoc Om Bóc gắn với đua ghe Ngo. Trong dân gian tồn tại nhiều truyền thuyết lý giải nguồn gốc của lễ hội và tục đua ghe, trong đó có những câu chuyện liên quan đến tiền kiếp của Đức Phật Thích Ca. Một truyền thuyết phổ biến kể rằng Ngài từng hóa thân thành một con thỏ trắng, sẵn sàng hy sinh thân mình để giúp đỡ một người hành khất. Hình ảnh con thỏ sau đó được Ngọc Hoàng ghi lại trên Mặt Trăng. Từ câu chuyện này, lễ Cúng Trăng được người Khmer gắn với lòng biết ơn, sự hy sinh và việc tưởng nhớ những điều tốt đẹp.

Một cách lý giải khác liên hệ đua ghe với cuộc sống của cư dân Khmer thời xưa. Có truyền thuyết kể rằng những người thợ săn từng phải di chuyển trên những chiếc xuồng nhỏ trong mùa nước nổi, từ đó hình thành các cuộc thi chèo thuyền để rèn luyện sức khỏe và kỹ năng. Một dị bản khác kể về việc cộng đồng làm bè đưa các vị sư trở về chùa trong mưa lớn, từ đó hình thành tục đua ghe để tưởng nhớ sự kiện. Những câu chuyện này là truyền thuyết dân gian, cho thấy cách cộng đồng lý giải và trao truyền ý nghĩa của đua ghe qua nhiều thế hệ.

Ghe Ngo và cuộc đua trên sông

Trong tiếng Khmer, ghe Ngo thường được gọi là Tuk Ngô, có nguồn gốc từ loại thuyền độc mộc được khoét từ thân cây sao. Theo truyền thống, trước khi vào rừng đốn cây, người dân làm lễ cúng vị thần cai quản rừng để cầu bình an. Thân cây sau đó được đưa về, cưa, đục, khoét thành ghe. Về sau, ghe được cải tiến với phần mũi và lái cong lên, thân ghe dài, thon và nhẹ, tạo hình dáng gợi liên tưởng đến con rắn Naga trong văn hóa Khmer.

Ghe Ngo truyền thống từng được làm từ một thân cây lớn, nhưng nguồn gỗ như vậy ngày càng khan hiếm nên ghe hiện nay chủ yếu được đóng bằng những tấm ván gỗ sao. Kích thước ghe có thể dài khoảng 30–31 m, sức chứa khoảng 55–60 người, lớn hơn nhiều so với những chiếc ghe trước đây. Một số tư liệu mô tả ghe dài khoảng 22–24 m với 50–60 tay bơi, cho thấy kích thước ghe đã thay đổi theo từng giai đoạn và kỹ thuật đóng ghe.

Thân ghe được làm thật trơn, thường sơn màu đen và trang trí những đường màu trắng, đỏ hoặc vàng. Hai bên be có thể chạm khắc các họa tiết rồng, rắn Naga hoặc hoa lá. Phần mũi ghe thường được trang trí hình các loài vật như rồng, chim công, sư tử, cọp hoặc voi, vừa tạo dấu hiệu riêng cho từng đội, vừa thể hiện sức mạnh mà cộng đồng gửi gắm vào chiếc ghe.

Một bộ phận quan trọng của ghe Ngo là cây cần câu, trong tiếng Khmer gọi là đon sonh-tuôch, chạy dọc theo thân ghe, giúp giữ thăng bằng và hỗ trợ khả năng tăng tốc. Ghe còn có những bộ phận chịu lực giúp thân ghe có độ đàn hồi nhất định khi lướt trên mặt nước. Chính sự kết hợp giữa thiết kế thon dài, trọng lượng nhẹ, độ đàn hồi của thân ghe và kỹ thuật chèo đồng bộ tạo nên tốc độ đặc trưng của ghe Ngo.

Ghe Ngo được xem là vật thiêng. Ghe thường được bảo quản trong nhà ghe trong khuôn viên chùa, có mái che và kết cấu cao để tránh mưa nắng, mối mọt. Trước đây, nhà ghe là không gian linh thiêng mà phụ nữ không được đến gần. Theo thời gian, quan niệm này có nhiều thay đổi, và ngày nay đã xuất hiện cả các đội ghe nữ tham gia thi đấu.

Trước cuộc đua, cộng đồng tổ chức lễ hạ thủy để cầu xin thần linh phù hộ. Lễ vật được đặt trước mũi ghe, thầy cúng thực hiện nghi thức trong tiếng nhạc ngũ âm. Các vị sư đọc kinh cầu bình an, may mắn; sau đó thầy cúng làm lễ xin hạ thủy, cầu sức mạnh và chiến thắng. Một nghi thức truyền thống là thoa dầu dừa lên mũi ghe và chia cho các tay đua. Sau lời nguyện đoàn kết, tiếng trống và tiếng còi vang lên, các tay đua cùng nâng ghe đưa xuống nước. Một mảnh vải đỏ tượng trưng cho nữ thần bảo hộ ghe có thể được đặt trên mũi ghe trong thời gian thi đấu.

Lễ hạ thủy thường được thực hiện trước cuộc đua chính thức khoảng một tuần. Đây cũng là thời gian các đội tập luyện liên tục để rèn thể lực và phối hợp động tác. Các tay bơi phải luyện cả trên cạn và dưới nước, tập theo tiếng cồng hoặc còi của người chỉ huy. Thời gian tập thường được lựa chọn theo con nước, vào sáng sớm hoặc chiều mát; đôi khi đội đua tập trong điều kiện nắng nóng để nâng cao sức chịu đựng.

Một đội ghe có thể gồm 70–80 người, bao gồm tay bơi chính thức, dự bị và những người đảm nhiệm các vị trí điều khiển, hậu cần. Trên ghe có những người giữ vai trò riêng biệt từ mũi đến lái. Người ở mũi ghe có nhiệm vụ chỉ đạo kỹ thuật và một phần nghi lễ; người giữ nhịp ở giữa dùng còi hoặc cồng để điều khiển tốc độ, nhịp chèo; người ở phía sau phụ trách hướng đi và kỹ thuật lái.

Những tay bơi ở phía trước có vai trò tạo nhịp chuẩn cho cả đội. Các nhóm phía sau phải tuyệt đối bám theo nhịp đó. Khi gần đến đích, một số tay bơi chuyển tư thế để dồn thêm lực, giúp ghe tăng tốc. Chỉ cần một nhóm chèo lệch nhịp, chiếc ghe dài có thể mất thăng bằng hoặc giảm tốc. Vì vậy, đua ghe Ngo đòi hỏi sức mạnh nhưng không kém phần quan trọng là sự đồng bộ của cả tập thể.

Ngày đua bắt đầu bằng lễ xuất quân tại chùa hoặc khu vực sông, kênh gắn với phum, sóc. Ghe có thể biểu diễn một đoạn ngắn trước khi được ghe máy kéo ra khu vực thi đấu. Đi cùng đoàn đua thường có ghe hậu cần, còn gọi là ghe cà hâu, chở người, dụng cụ và dàn nhạc. Không gian đua vì thế không chỉ có các tay chèo mà còn có tiếng trống, nhạc ngũ âm và hàng nghìn tiếng cổ vũ từ hai bên bờ.

Các đội được chia bảng và thi đấu qua nhiều vòng từ vòng loại đến chung kết. Trước khi xuất phát, các ghe phải đưa mũi về đúng vị trí. Khi có hiệu lệnh của trọng tài, các tay bơi đồng loạt đưa mái chèo xuống nước. Trong cuộc đua, các đội phải giữ đúng đường của mình, không để mái chèo va chạm hoặc có hành vi cản trở đối thủ. Những quy định này giúp cuộc đua giữ được tinh thần cạnh tranh nhưng vẫn đề cao sự tôn trọng giữa các đội.

Khi cuộc đua bắt đầu, những chiếc ghe dài đồng loạt lao về phía trước dưới nhịp chèo dồn dập. Tiếng trống, tiếng còi, tiếng nhạc ngũ âm và tiếng cổ vũ hòa vào nhau tạo nên một trong những không gian lễ hội sôi động nhất của cộng đồng Khmer Nam Bộ. Sau khi kết thúc cuộc đua, các đội thường cùng nhau trở về trên những tuyến sông, có khi liên hoan, ca múa ngay trên ghe hậu cần. Tinh thần cộng đồng vì thế không kết thúc ở vạch đích.

Óoc Om Bóc, nghi lễ và giá trị cộng đồng

Đua ghe Ngo chỉ là một phần của lễ hội Óoc Om Bóc. Trong đêm Cúng Trăng, người Khmer có thể tổ chức nghi lễ tại chùa hoặc tại gia đình. Một không gian cúng truyền thống có thể được dựng bằng tre và lá dừa, trang trí dây trầu tượng trưng cho 12 tháng trong năm và dây cau tượng trưng cho các ngày trong tuần. Khi Mặt Trăng lên cao, người dân thắp nhang, đèn và mời người lớn tuổi, có uy tín trong gia đình hoặc phum, sóc chủ trì nghi lễ.

Bên cạnh Cúng Trăng và đua ghe Ngo, lễ hội còn có thả đèn nước, thả đèn trời, cờ ốc, bi sắt, múa Rom Vong, Rong Leo và nhiều hoạt động văn hóa, thể thao khác. Đèn nước thường được làm từ thân hoặc bẹ chuối, tạo hình như một ngôi đền nhỏ, trang trí hoa văn, đèn và lễ vật. Trước khi thả đèn, sư sãi và người dân thực hiện nghi thức tụng kinh, tưởng nhớ Đức Phật và thể hiện lòng biết ơn đối với Đất, Nước.

Trong quan niệm truyền thống, lễ Óoc Om Bóc là thời điểm cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với tự nhiên, cầu mong mùa màng thuận lợi, mưa thuận gió hòa, lúa gạo đầy kho và cuộc sống bình an. Đua ghe Ngo cũng được nhìn nhận trong mối quan hệ với tín ngưỡng nông nghiệp và môi trường sông nước. Những nghi thức trước cuộc đua thể hiện sự tôn trọng đối với thần linh, trong khi việc tập luyện và thi đấu đề cao sức khỏe, kỷ luật và tinh thần tập thể.

Giá trị nổi bật của hội đua ghe Ngo không nằm riêng ở việc xác định đội thắng cuộc. Mỗi chiếc ghe là kết quả của sự đóng góp từ chùa, các nghệ nhân, người lớn tuổi, tay bơi, người điều khiển, hậu cần và đông đảo bà con trong phum, sóc. Một cuộc đua đòi hỏi hàng chục con người phối hợp chính xác trong cùng một nhịp chèo. Từ việc chuẩn bị ghe, làm lễ, luyện tập đến ngày thi đấu, tất cả tạo thành một quá trình sinh hoạt cộng đồng kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng.

Từ năm 2013, Sóc Trăng tổ chức Festival Đua ghe Ngo đồng bào Khmer đồng bằng sông Cửu Long với quy mô lớn và định kỳ hai năm một lần, góp phần đưa hội đua trở thành một sự kiện văn hóa, thể thao thu hút đông đảo người dân và du khách. Trong những năm gần đây, lễ hội tiếp tục được tổ chức trong quy mô của thành phố Cần Thơ hiện nay, với cả nội dung ghe Ngo nam và ghe Ngo nữ.

Hội đua ghe Ngo trong lễ hội Óoc Om Bóc vì thế vừa là một hoạt động thể thao truyền thống, vừa là không gian thực hành văn hóa Khmer. Qua tiếng trống, nhịp chèo, những chiếc ghe Naga lướt trên mặt nước và tiếng cổ vũ của cộng đồng, lễ hội lưu giữ ký ức về đời sống sông nước, tín ngưỡng nông nghiệp và tinh thần đoàn kết của người Khmer Nam Bộ.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật trình diễn cộng đồng, Đua ghe Ngo trong lễ hội Óoc Om Bóc của người Khmer được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 74/QĐ-BVHTTDL ngày 12/01/2022.

Thông tin di sản