Nằm trên vùng đất Can Lộc giàu truyền thống văn hóa và khoa bảng, làng Trường Lưu, tỉnh Hà Tĩnh, từ lâu được biết đến là một trong những trung tâm văn hóa, giáo dục tiêu biểu của xứ Nghệ. Không chỉ nổi tiếng với dòng họ Nguyễn Huy và Trường học Phúc Giang, nơi đây còn lưu giữ một kho tàng văn bản Hán Nôm quý hiếm, phản ánh gần ba thế kỷ lịch sử, từ cuối thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XX.
Bộ sưu tập Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu, Hà Tĩnh (1689–1943) gồm 48 tư liệu gốc, bao gồm sắc phong của các triều vua Lê và Nguyễn, văn bản hành chính cùng những bức trướng ghi nhận công lao, thành tích học tập, đóng góp cho cộng đồng và các giá trị đạo đức truyền thống. Được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm trên giấy dó, lụa và gỗ, mỗi văn bản là một chứng tích lịch sử độc đáo, lưu giữ dấu ấn của nhà nước quân chủ và đời sống văn hóa làng xã Việt Nam.
Ngày 26/11/2022, tại thành phố Andong, Hàn Quốc, Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu, Hà Tĩnh (1689–1943) chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương của UNESCO.
Sự kiện không chỉ khẳng định giá trị của bộ sưu tập mà còn tiếp tục đưa tên tuổi làng Trường Lưu trở thành một điểm sáng trên bản đồ di sản tư liệu Việt Nam và khu vực.
Làng Trường Lưu và truyền thống văn hóa, khoa bảng xứ Nghệ
Làng Trường Lưu thuộc vùng Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh, trước đây nằm trong địa giới xã Kim Song Trường, huyện Can Lộc. Đây là vùng quê có truyền thống hiếu học, nổi tiếng với những gia đình khoa bảng, các hoạt động giáo dục và đời sống văn hóa cộng đồng được duy trì qua nhiều thế hệ.
Trong lịch sử, Trường Lưu gắn liền với dòng họ Nguyễn Huy, một dòng họ có nhiều đóng góp cho văn học, giáo dục và hoạt động quan trường dưới thời Lê – Trịnh và triều Nguyễn.
Nổi bật trong số đó là Nguyễn Huy Oánh, người đỗ Thám hoa, từng đảm nhiệm các chức vụ quan trọng trong triều đình và có đóng góp đáng kể cho sự phát triển giáo dục tại quê hương. Ông gắn liền với Trường học Phúc Giang, một cơ sở giáo dục nổi tiếng ở vùng Nghệ Tĩnh trong thế kỷ XVIII.
Trường Lưu còn được biết đến qua những nhân vật như Nguyễn Huy Cự, Nguyễn Huy Quýnh, Nguyễn Huy Tự, tác giả truyện thơ Nôm Hoa tiên, và Nguyễn Huy Hổ, tác giả Mai đình mộng ký. Những đóng góp của các thế hệ trí thức đã góp phần hình thành môi trường văn hóa đặc biệt, nơi việc học, sáng tác văn chương và truyền dạy tri thức trở thành những giá trị được đề cao.
Trong không gian văn hóa ấy, các văn bản Hán Nôm không chỉ được sử dụng trong hoạt động hành chính mà còn gắn với đời sống gia đình, dòng họ và cộng đồng làng xã.
Sắc phong của nhà vua ghi nhận công trạng, chức tước và những đóng góp của các cá nhân. Văn bằng hành chính phản ánh mối quan hệ giữa người dân với chính quyền. Những bức trướng được trao tặng trong các dịp mừng thọ, chúc mừng thi đỗ hoặc tôn vinh công lao của người có đóng góp cho xã hội.
Trải qua nhiều thế hệ, các tư liệu này được gìn giữ trong cộng đồng, đặc biệt gắn với các gia đình và dòng họ tại Trường Lưu, trong đó có dòng họ Nguyễn Huy và Trần Văn.
Nhờ ý thức bảo tồn của người dân, nhiều văn bản nguyên gốc đã vượt qua những biến động của lịch sử, chiến tranh, thiên tai và khí hậu khắc nghiệt của miền Trung để tồn tại đến ngày nay.
Sự hiện diện của bộ sưu tập góp phần làm rõ vị trí của Trường Lưu trong lịch sử giáo dục, văn học và văn hóa làng xã Việt Nam, đồng thời phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa truyền thống khoa bảng với việc xây dựng gia phong và đạo đức cộng đồng.
Bộ sưu tập 48 văn bản Hán Nôm từ năm 1689 đến năm 1943
Theo hồ sơ được ghi danh, bộ sưu tập Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu gồm 48 tư liệu, có niên đại từ năm 1689 đến năm 1943, trải qua thời kỳ Lê – Trịnh và triều Nguyễn.
Bộ sưu tập được phân thành ba nhóm chính: 26 sắc phong và văn bản vinh danh của triều đình, 19 văn bản hành chính liên quan đến hoạt động giao dịch giữa chính quyền với người dân và 3 bức trướng.
Nhóm thứ nhất gồm 26 văn bản sắc phong và vinh danh, trong đó có 22 sắc phong thời Lê, hai sắc phong thời Nguyễn trên giấy và hai văn bản vinh danh phụ nữ thời Nguyễn được khắc trên gỗ.
Các sắc phong giấy thường có kích thước tương đối lớn, khoảng 50 × 120 cm đối với sắc phong thời Lê và 45 × 120 cm đối với một số sắc phong thời Nguyễn.
Văn bản được viết bằng chữ Hán trên loại giấy dó đặc biệt thường dùng để ban sắc, có trang trí hình rồng và những hoa văn tượng trưng cho quyền lực của nhà vua.
Trên mỗi sắc phong ghi rõ tên vị hoàng đế ban sắc, ngày tháng năm ban hành, người được phong tặng, lý do phong tặng, chức vụ hoặc phẩm trật trước và sau khi được gia phong.
Nhiều văn bản còn lưu giữ dấu ấn triện đỏ của triều đình, trong đó có dấu Sắc mệnh chi bảo (敕命之寶), góp phần xác định nguồn gốc và tính xác thực của tài liệu.
Hai văn bản vinh danh phụ nữ thời Nguyễn được làm bằng gỗ, có kích thước khoảng 45 × 100 cm, với chữ Hán khắc nổi. Đây là những hiện vật đặc biệt, phản ánh hình thức tôn vinh phụ nữ trong xã hội quân chủ.
Nhóm thứ hai gồm 19 văn bản hành chính, có niên đại từ năm 1803 đến năm 1943, bao gồm các loại bằng, tấu, sao lục, sức và bẩm.
Những tài liệu này phản ánh hoạt động trao đổi văn bản giữa chính quyền các cấp của triều Nguyễn với người dân Trường Lưu, đặc biệt là những cá nhân tham gia hoạt động hành chính và đời sống cộng đồng.
Phần lớn được viết tay bằng chữ Hán trên giấy dó, có kích thước khác nhau, thường khoảng 40 × 60 cm hoặc 60 × 80 cm.
Trên văn bản còn lưu giữ ngày tháng ban hành và dấu của các cơ quan chính quyền từ cấp địa phương đến trung ương.
Nhóm thứ ba gồm ba bức trướng bằng lụa, có kích thước lần lượt khoảng 97 × 197 cm, 121,5 × 177 cm và 70 × 127 cm.
Các bức trướng được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm, sử dụng mực đen trên nền lụa trắng hoặc lụa vàng, mang đặc điểm nghệ thuật của các thời kỳ lịch sử khác nhau.
Nội dung thường liên quan đến hoạt động chúc mừng, tôn vinh người có công, mừng thọ hoặc ghi nhận những sự kiện quan trọng trong đời sống cộng đồng.
Ngoài 48 tư liệu thuộc hồ sơ ghi danh, làng Trường Lưu còn lưu giữ những văn bản và hiện vật Hán Nôm khác gắn với sinh hoạt gia đình, dòng họ, giáo dục và truyền thống văn hóa địa phương.
Sự phong phú về nội dung và hình thức đã tạo nên một bộ sưu tập đặc biệt, phản ánh mối quan hệ giữa triều đình, chính quyền địa phương và cộng đồng làng xã trong suốt gần ba thế kỷ.
Giá trị lịch sử, giáo dục và sự tôn vinh phụ nữ trong xã hội truyền thống
Một trong những giá trị nổi bật nhất của Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu là khả năng cung cấp bằng chứng lịch sử nguyên gốc về hoạt động quản lý nhà nước, giáo dục, khoa cử và các quan hệ xã hội trong thời kỳ quân chủ Việt Nam.
Các sắc phong và văn bản hành chính đều được lập để phục vụ những hoạt động thực tế, có ghi ngày tháng, người ban hành, đối tượng tiếp nhận và nội dung cụ thể.
Nhờ đó, bộ sưu tập giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu quy trình soạn thảo, ban hành, luân chuyển và giải quyết văn bản trong hệ thống chính quyền thời Lê và Nguyễn.
Những dấu triện còn lưu giữ trên tài liệu phản ánh thẩm quyền của hoàng đế và các cơ quan hành chính, đồng thời cung cấp dữ liệu về tổ chức bộ máy nhà nước, chức danh quan lại và nghi thức phong tặng.
Tuy nhiên, giá trị của bộ sưu tập không chỉ giới hạn trong lịch sử hành chính.
Điểm đặc biệt là nhiều văn bản ghi nhận những đóng góp trong học tập, giáo dục và xây dựng cộng đồng, thể hiện sự đề cao tri thức trong đời sống làng xã.
Có trường hợp người con thi đỗ được triều đình ghi nhận, đồng thời người cha cũng được vinh danh. Những người có công đào tạo học trò hoặc đóng góp cho hoạt động giáo dục được cộng đồng tôn trọng và tưởng nhớ.
Một số văn bản phản ánh việc tôn vinh người có công với trường học, ghi nhận quyền lợi của người học và những hình thức khuyến khích giáo dục trong xã hội truyền thống.
Những nội dung này cho thấy việc học tại Trường Lưu không chỉ được xem là con đường tiến thân của cá nhân mà còn là niềm tự hào của gia đình, dòng họ và cả cộng đồng.
Đặc biệt, bộ sưu tập có giá trị trong nghiên cứu vai trò và vị thế của phụ nữ.
Theo hồ sơ tư liệu, sáu trong tổng số 48 văn bản có nội dung liên quan đến việc tôn vinh phụ nữ, gồm năm sắc phong hoặc văn bản vinh danh và một bức trướng.
Những tư liệu này ghi nhận công lao, phẩm hạnh và những đóng góp của phụ nữ đối với gia đình, xã hội, phản ánh các hình thức tôn vinh được thể hiện trong khuôn khổ văn hóa và thể chế đương thời.
Đây là nguồn chứng cứ có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu lịch sử giới và vai trò của phụ nữ trong xã hội Việt Nam thời quân chủ.
Bên cạnh đó, các bức trướng mừng thọ thể hiện truyền thống kính trọng người cao tuổi, đề cao đạo hiếu và sự gắn kết giữa các thế hệ.
Những nội dung liên quan đến mừng thi đỗ, tôn vinh người có công và chúc thọ phản ánh hệ thống giá trị đạo đức được cộng đồng Trường Lưu duy trì qua nhiều thời kỳ.
Đối với nghiên cứu lịch sử văn hóa, bộ sưu tập còn cung cấp thông tin về phong tục, nghi lễ, quan hệ xã hội, gia phong và phương thức giao tiếp giữa các tầng lớp trong xã hội.
Đối với nghiên cứu ngôn ngữ và văn bản học, các tài liệu là nguồn tư liệu gốc để tìm hiểu chữ Hán, chữ Nôm, phong cách hành văn, thể thức văn bản và nghệ thuật thư pháp qua các triều đại.
Sự kết hợp giữa nội dung hành chính và giá trị văn hóa cộng đồng đã làm nên nét độc đáo của Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu trong hệ thống di sản tư liệu Việt Nam.
Tính độc bản và nghệ thuật chế tác văn bản Hán Nôm
Bộ sưu tập Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu có giá trị đặc biệt bởi tính nguyên gốc, tính xác thực và sự đa dạng của chất liệu mang tin.
Phần lớn các tài liệu được viết tay hoặc khắc thủ công, không phải những văn bản được sản xuất hàng loạt. Mỗi sắc phong, văn bằng và bức trướng đều gắn với một sự kiện, một cá nhân hoặc một mục đích cụ thể.
Trên các sắc phong, hình tượng rồng và hoa văn trang trí thể hiện tính trang trọng của văn bản hoàng gia. Giấy sắc được chế tác công phu, kết hợp với chữ Hán viết bằng mực đen và dấu triện đỏ tạo nên một hình thức trình bày có giá trị nghệ thuật.
Một số tài liệu sử dụng nền giấy vàng hoặc các yếu tố trang trí mang phong cách cung đình, phản ánh quy chuẩn thẩm mỹ và nghi thức văn bản của từng thời kỳ.
Các văn bản hành chính thường có bố cục rõ ràng, ghi đầy đủ thời gian, nội dung, thẩm quyền và dấu xác nhận. Chúng cho phép nghiên cứu không chỉ thông tin lịch sử mà còn cả phương thức tổ chức văn thư của nhà nước quân chủ.
Đối với những bức trướng, chất liệu lụa và nghệ thuật thư pháp tạo nên vẻ trang trọng, phù hợp với mục đích chúc mừng, tôn vinh hoặc ghi nhớ những sự kiện quan trọng.
Nét chữ trên các tài liệu thể hiện kỹ năng của người viết, đồng thời phản ánh truyền thống sử dụng chữ Hán và chữ Nôm trong hoạt động hành chính, văn học và sinh hoạt văn hóa.
Các sắc phong, văn bằng và trướng còn cung cấp tư liệu về nghệ thuật chế tác giấy dó, kỹ thuật khắc chữ trên gỗ, phương pháp viết trên lụa và cách sử dụng ấn chương truyền thống.
Đặc biệt, những dấu ấn của hoàng đế và cơ quan hành chính là yếu tố quan trọng để xác định nguồn gốc và tính xác thực của văn bản.
Trải qua hàng trăm năm, nhiều tài liệu vẫn giữ được nội dung cơ bản, mặc dù một số vị trí đã bị hư hại, mất chữ hoặc xuống cấp do tác động của thời gian, chiến tranh và thiên tai.
Chính tính độc bản khiến việc bảo tồn trở nên đặc biệt quan trọng. Nếu một văn bản gốc bị mất hoặc hư hỏng nghiêm trọng, những thông tin và dấu tích vật chất của nó có thể không còn khả năng phục hồi đầy đủ.
Vì vậy, giá trị của bộ sưu tập không chỉ nằm ở nội dung được ghi chép mà còn ở chính những tờ giấy, tấm lụa, bản gỗ, nét chữ và dấu triện đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.
Mỗi hiện vật là một chứng tích lịch sử, đồng thời là một tác phẩm thủ công phản ánh trình độ văn hóa và nghệ thuật của người Việt trong quá khứ.
Di sản Ký ức Thế giới và hành trình bảo tồn tại làng Trường Lưu
Ngày 26/11/2022, tại Hội nghị toàn thể lần thứ 9 của Ủy ban Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP), tổ chức tại thành phố Andong, Hàn Quốc, hồ sơ “Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu, Hà Tĩnh (1689–1943)” được thông qua và ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Việc ghi danh khẳng định giá trị lịch sử, tính xác thực, tính độc đáo và ý nghĩa văn hóa của bộ sưu tập trong bối cảnh khu vực.
Đây cũng là dấu mốc quan trọng đối với làng Trường Lưu, nơi trước đó đã có hai di sản tư liệu khác được quốc tế ghi nhận.
Năm 2016, Mộc bản Trường học Phúc Giang được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Năm 2018, Hoàng Hoa sứ trình đồ, một tác phẩm gắn với truyền thống ngoại giao và văn hóa của dòng họ Nguyễn Huy, tiếp tục được ghi danh ở cấp khu vực.
Với việc Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu được công nhận năm 2022, vùng đất này trở thành một địa phương đặc biệt của Việt Nam khi có ba bộ sưu tập di sản tư liệu được ghi danh trong Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Ba di sản phản ánh những phương diện khác nhau của truyền thống văn hóa Trường Lưu: hoạt động giáo dục và in ấn sách học, tri thức địa lý và ngoại giao, cùng hệ thống văn bản hành chính và giao lưu xã hội.
Điểm chung của các di sản là sự gắn bó với truyền thống hiếu học, đời sống trí thức và ý thức gìn giữ tư liệu của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Tại Trường Lưu, các văn bản Hán Nôm không chỉ được bảo quản như những cổ vật quý mà còn có vai trò trong đời sống tinh thần của người dân.
Hằng năm, cộng đồng địa phương tổ chức Lễ Kỳ Phúc vào ngày 13 tháng Sáu âm lịch, gắn với hoạt động tưởng nhớ, tôn vinh các bậc tiền nhân và những người có công với làng.
Các hoạt động tưởng niệm, tế lễ liên quan đến Trường học Phúc Giang và truyền thống khoa bảng góp phần duy trì ký ức cộng đồng, đồng thời giáo dục thế hệ trẻ về tinh thần hiếu học và đạo lý tôn sư trọng đạo.
Làng Trường Lưu cũng là địa điểm được nhiều nhà nghiên cứu, chuyên gia văn hóa và các đoàn khách trong nước, quốc tế quan tâm tìm hiểu.
Tuy nhiên, việc bảo tồn bộ sưu tập đặt ra những yêu cầu đặc biệt do phần lớn tư liệu được làm từ các chất liệu dễ bị ảnh hưởng bởi độ ẩm, nhiệt độ, côn trùng và điều kiện môi trường.
Các tài liệu giấy dó, lụa và gỗ cần được lưu giữ trong điều kiện phù hợp, hạn chế ánh sáng trực tiếp, độ ẩm cao và những tác động cơ học có thể làm hư hỏng hiện vật.
Cùng với bảo quản vật chất, việc chụp ảnh tư liệu, số hóa, phiên âm chữ Hán Nôm, dịch nghĩa và xây dựng cơ sở dữ liệu là những giải pháp cần thiết để bảo tồn lâu dài giá trị thông tin của bộ sưu tập.
Hoạt động nghiên cứu và xuất bản các tài liệu liên quan cũng giúp làm rõ hơn những nội dung lịch sử, giáo dục, văn học và văn hóa được ghi nhận trong từng văn bản.
Về phương diện du lịch văn hóa, làng Trường Lưu có tiềm năng trở thành điểm đến dành cho những người quan tâm đến lịch sử khoa bảng, văn học Hán Nôm và di sản tư liệu Việt Nam.
Việc giới thiệu bộ sưu tập cần được thực hiện theo hình thức phù hợp với điều kiện bảo quản, ưu tiên trưng bày bản sao, hình ảnh số hóa hoặc các nội dung thuyết minh nhằm hạn chế tác động trực tiếp đến tài liệu gốc.
Từ những sắc phong của các triều vua đến những bức trướng tôn vinh người học giỏi, phụ nữ và người cao tuổi, Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu phản ánh một hệ giá trị văn hóa bền vững, trong đó tri thức, đạo đức, gia đình và cộng đồng luôn giữ vị trí quan trọng.
Được gìn giữ qua gần ba thế kỷ, bộ sưu tập không chỉ là ký ức của một ngôi làng Hà Tĩnh mà còn là nguồn tư liệu quý giá góp phần làm sáng tỏ lịch sử xã hội Việt Nam.
Sự ghi danh của UNESCO năm 2022 tiếp tục khẳng định ý nghĩa của Trường Lưu như một không gian di sản đặc biệt, nơi truyền thống hiếu học và ý thức bảo tồn văn hóa được tiếp nối từ quá khứ đến hiện tại.
Thông tin cơ bản
| Hạng mục | Thông tin |
|---|---|
| Tên di sản | Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu, Hà Tĩnh (1689–1943) |
| Tên tiếng Anh | Han-Nom Documents of Truong Luu Village, Ha Tinh (1689–1943) |
| Địa điểm | Làng Trường Lưu, tỉnh Hà Tĩnh |
| Địa danh trước đây | Xã Kim Song Trường, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh |
| Niên đại | 1689–1943 |
| Số lượng tư liệu | 48 văn bản |
| Thành phần bộ sưu tập | 26 sắc phong và văn bản vinh danh, 19 văn bản hành chính, 3 bức trướng |
| Chữ viết | Chữ Hán và chữ Nôm |
| Chất liệu | Giấy dó, giấy sắc, gỗ và lụa |
| Triều đại liên quan | Thời Lê – Trịnh và triều Nguyễn |
| Cộng đồng lưu giữ | Các gia đình, dòng họ tại làng Trường Lưu |
| Dòng họ tiêu biểu | Nguyễn Huy và Trần Văn |
| Giá trị nổi bật | Lịch sử hành chính, giáo dục, khoa bảng, vai trò phụ nữ, truyền thống kính lão và văn hóa làng xã |
| Di sản liên quan | Mộc bản Trường học Phúc Giang; Hoàng Hoa sứ trình đồ |
| Danh hiệu | Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương |
| Tổ chức ghi danh | MOWCAP, thuộc Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO |
| Ngày ghi danh | 26/11/2022 |
| Địa điểm công bố | Andong, Hàn Quốc |
