Dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ, còn được gọi là Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc do cộng đồng cư dân Nghệ An và Hà Tĩnh sáng tạo, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Không có nhạc đệm cầu kỳ, những câu hát Ví, Giặm chủ yếu được cất lên bằng giọng hát mộc mạc, giàu cảm xúc, gắn liền với lao động sản xuất, sinh hoạt gia đình và đời sống tinh thần của người dân vùng đất Nghệ Tĩnh.
Từ những câu hát bên khung cửi, trên đồng ruộng, dưới bến sông hay trong những đêm sinh hoạt cộng đồng, Ví, Giặm đã trở thành tiếng nói tâm tình của người dân xứ Nghệ. Đó là lời hát về tình yêu quê hương, tình cảm gia đình, tình yêu đôi lứa, đạo lý ứng xử và những suy ngẫm về cuộc sống. Qua thời gian, loại hình dân ca này không ngừng phát triển, trở thành một biểu tượng văn hóa quan trọng của vùng Bắc Trung Bộ.
Theo kết quả kiểm kê năm 2012, tại Nghệ An và Hà Tĩnh có 75 nhóm Dân ca Ví, Giặm với khoảng 1.500 thành viên. Hoạt động thực hành và truyền dạy được triển khai tại nhiều địa phương, trong đó có 15 huyện thuộc Nghệ An và 12 huyện thuộc Hà Tĩnh.
Nguồn gốc và môi trường diễn xướng
Ví và Giặm là hai lối hát dân ca không có nhạc đệm, hình thành trong chính môi trường lao động và sinh hoạt của người dân Nghệ Tĩnh. Người dân hát khi làm ruộng, cấy lúa, chèo thuyền, kéo gỗ, dệt vải, đan lát, làm nón, xay lúa, ru con hoặc trong những buổi giao lưu nam nữ.
Do gắn với từng công việc và hoàn cảnh cụ thể, nhiều làn điệu được gọi tên theo môi trường diễn xướng như Ví phường vải, Ví phường nón, Ví phường đan, Ví phường củi, Ví trèo non, Ví đò đưa, Giặm ru, Giặm kể, Giặm khuyên, Giặm vè và nhiều hình thức khác.
Trong đời sống truyền thống, hát Ví và hát Giặm thường được trình diễn xen kẽ, vì vậy hai lối hát được gọi chung là Dân ca Ví, Giặm. Đây không phải là một hình thức ca hát chỉ dành cho sân khấu mà trước hết là phương thức giao tiếp bằng nghệ thuật, nơi con người gửi gắm tâm tư, bày tỏ tình cảm, trao đổi kinh nghiệm và thể hiện sự ứng đối linh hoạt.
Ví, Giặm có thể được diễn xướng theo ba hình thức cơ bản: hát lẻ, hát đối và hát cuộc. Trong các cuộc hát giao duyên, thường có ba chặng chính gồm hát dạo, hát đối và hát xe kết. Mỗi bên thường có ít nhất hai hoặc ba người, trong đó một người hát chính, những người còn lại hát theo để đỡ giọng và tạo sự hòa quyện.
Lối hát vừa có tính ngẫu hứng, vừa tuân thủ những quy cách nhất định. Người hát phải biết lựa lời, ứng tác, đối đáp và xử lý giai điệu sao cho phù hợp với hoàn cảnh, đối tượng giao tiếp cũng như tâm trạng của người trình diễn.
Đặc điểm của hát Ví
Hát Ví có âm điệu tương đối tự do, phụ thuộc nhiều vào lời ca, ngữ điệu địa phương, bối cảnh diễn xướng và cảm xúc của người hát. Lời Ví thường được sáng tác theo các thể thơ lục bát, song thất lục bát, lục bát biến thể hoặc những dạng thơ dân gian linh hoạt.
Âm vực của hát Ví thường không quá rộng, nhưng sức biểu cảm lại rất phong phú. Cùng một làn điệu, người hát có thể biến đổi nhịp điệu, kéo dài hoặc nhấn nhá câu chữ để thể hiện sự e ấp, dí dỏm, tha thiết, sâu lắng hay hài hước.
Trong các hình thức hát Ví, Ví phường vải được xem là loại có quy cách và thủ tục chặt chẽ nhất. Một cuộc hát thường gồm ba chặng:
- Chặng đầu gồm hát dạo, hát chào, hát mừng và hát hỏi.
- Chặng thứ hai là hát đố hoặc hát đối, trong đó người hát phải giải được câu đố và đưa ra lời đối đáp phù hợp.
- Chặng cuối gồm hát mời, hát xe kết và hát tiễn.
Thông qua những cuộc hát ấy, người tham gia không chỉ thể hiện khả năng ca hát mà còn bộc lộ vốn hiểu biết, sự nhanh trí, khả năng sử dụng ngôn ngữ và nét duyên trong giao tiếp.
Đặc điểm của hát Giặm
Khác với hát Ví, hát Giặm là lối hát nói có nhịp điệu và tiết tấu rõ ràng, thường có phách mạnh, phách nhẹ, phổ biến ở nhịp 3/4 hoặc 6/8. Lời Giặm thường dựa trên thể thơ năm chữ, có nhiều khổ, gần với hình thức vè hoặc những bài kể chuyện dân gian.
Một dạng Giặm phổ biến có năm câu trong mỗi khổ, trong đó câu cuối lặp lại câu trước, từ đó tạo nên đặc điểm riêng của lối hát này. Giặm có nhiều loại như Giặm kể, Giặm nói, Giặm vè, Giặm nam nữ, Giặm cửa quyền, Giặm ru và Giặm xẩm.
Hát Giặm nam nữ cũng có hình thức hát phường, hát cuộc, có thể chỉ gồm hai hoặc ba người, năm đến bảy người, hoặc đông hơn tùy theo hoàn cảnh. Trình tự hát Giặm về cơ bản cũng có ba chặng như hát Ví, nhưng các bước không nhất thiết phải đầy đủ và nghiêm ngặt bằng.
Nội dung lời ca và giá trị văn hóa
Một trong những giá trị nổi bật của Dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ nằm ở hệ thống ca từ giàu hình ảnh, cô đọng, súc tích, dễ nhớ và dễ truyền miệng. Lời ca phản ánh nhiều mặt của đời sống, từ công việc lao động, phong tục xã hội, tình yêu đôi lứa đến tình cảm gia đình, quê hương và đất nước.
Những câu hát thường thể hiện sự kính trọng cha mẹ, lòng thủy chung, nghĩa tình, tinh thần đoàn kết và cách ứng xử có đạo lý trong cộng đồng. Nhiều bài hát mang nội dung khuyên răn, giáo dục con người sống nhân hậu, biết giữ gìn danh dự, thủy chung trong tình cảm và có trách nhiệm với gia đình, làng xóm.
Dân ca Ví, Giặm cũng phản ánh rõ đặc điểm tính cách của con người xứ Nghệ: chân chất nhưng sâu sắc, bộc trực nhưng giàu tình cảm, chịu thương chịu khó và có ý thức mạnh mẽ về quê hương, cội nguồn. Ngôn ngữ địa phương trong lời hát không làm hạn chế sức lan tỏa mà ngược lại tạo nên sắc thái riêng, giúp Ví, Giặm giữ được âm hưởng không thể trộn lẫn.
Kho tàng này còn là sự kết tinh của khả năng sáng tạo tập thể, trong đó có sự đóng góp của các nhà nho, nhà khoa bảng, danh sĩ và những người yêu nước qua nhiều thời kỳ. Qua lời ca, người nghe có thể nhận ra dấu ấn của những chặng đường lịch sử, những biến động xã hội và những suy tư của con người trước cuộc sống.
Một đặc điểm quan trọng của Ví, Giặm là khả năng ứng tác và đặt lời mới. Người hát có thể dựa trên làn điệu quen thuộc để sáng tạo nội dung phù hợp với sự kiện, hoàn cảnh hoặc vấn đề đương thời. Chính sự linh hoạt này giúp dân ca không bị đóng khung trong quá khứ mà luôn có khả năng thích nghi với đời sống mới.
Dân ca Ví, Giặm cũng trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều sáng tác âm nhạc, ca khúc, ca kịch và chương trình nghệ thuật hiện đại. Những chất liệu từ làn điệu dân gian được đưa lên sân khấu, phát thanh, truyền hình, các chương trình văn hóa xã hội và hoạt động quảng bá du lịch, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của cộng đồng.
Bảo tồn và phát huy Dân ca Ví, Giặm trong đời sống hiện đại
Cùng với những biến đổi về kinh tế, xã hội và môi trường sống, không gian diễn xướng truyền thống của Dân ca Ví, Giặm cũng có nhiều thay đổi. Những làng nghề, bến nước, đồng ruộng và không gian lao động xưa dần thu hẹp, khiến một số môi trường thực hành nguyên gốc không còn phổ biến như trước.
Ngày nay, Ví, Giặm được thực hành không chỉ bởi nghệ nhân, con cháu nghệ nhân và nông dân trong các làng quê mà còn có sự tham gia của cán bộ, công chức, lực lượng vũ trang, người đã nghỉ hưu, học sinh và nhiều tầng lớp nhân dân. Các câu lạc bộ dân ca được thành lập tại xã, phường, cơ quan, trường học, đơn vị văn hóa và các tổ chức cộng đồng.
Bên cạnh hình thức truyền miệng trực tiếp, việc truyền dạy còn được thực hiện thông qua ghi âm, ghi hình, biên soạn tài liệu, ký âm và xây dựng các kho dữ liệu dân gian. Nhiều cuộc thi, liên hoan, chương trình giao lưu và hội diễn Ví, Giặm được tổ chức ở cấp xã, huyện, tỉnh và khu vực, tạo môi trường để các nghệ nhân gặp gỡ, trao đổi và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ.
Tại xã Hưng Tân, các nghệ nhân và thành viên câu lạc bộ dân ca đã tích cực sưu tầm, ghi chép những làn điệu cổ, bài vè, bài Giặm, trích đoạn và tuồng tích dân gian. Câu lạc bộ đã sưu tầm được nhiều tác phẩm có giá trị, bổ sung vào kho tư liệu dân gian của tỉnh Nghệ An.
Song song với việc bảo tồn các làn điệu cổ, một số nghệ nhân còn sáng tác và biên soạn lời mới dựa trên làn điệu truyền thống, lựa chọn những chủ đề gần gũi với đời sống đương đại để giúp người trẻ dễ tiếp cận. Nhiều tác phẩm mới đã được sáng tác, dàn dựng và biểu diễn, góp phần đưa Ví, Giặm đến gần hơn với công chúng hiện nay.
Công tác truyền dạy trong trường học cũng được chú trọng. Một số câu lạc bộ phối hợp với các trường tổ chức sinh hoạt ngoại khóa định kỳ, giúp học sinh làm quen với làn điệu dân ca, hiểu ý nghĩa ca từ và từng bước thực hành hát Ví, Giặm. Đây là hướng đi quan trọng nhằm tạo sự tiếp nối giữa các thế hệ.
Tuy nhiên, việc sân khấu hóa dân ca cần được thực hiện thận trọng. Theo quan điểm của những người thực hành, việc đưa Ví, Giặm lên sân khấu, phố đi bộ, lễ hội hay chương trình du lịch là cần thiết để mở rộng không gian tiếp cận, nhưng phải tránh làm biến dạng làn điệu, sai lệch lời ca hoặc tách rời dân ca khỏi nền tảng văn hóa cộng đồng.
Việc bảo tồn chỉ thực sự hiệu quả khi vừa giữ được những giá trị cốt lõi, vừa tạo ra môi trường thực hành phù hợp với đời sống hiện đại. Các câu lạc bộ dân ca, nghệ nhân và cộng đồng địa phương cần được hỗ trợ về kinh phí, tư liệu, đào tạo, quảng bá, tổ chức biểu diễn và kết nối với hoạt động du lịch văn hóa.
Dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ là một di sản sống, tồn tại nhờ khả năng thực hành và trao truyền tự nhiên từ người này sang người khác. Những câu hát ru, câu Ví đối đáp, lời Giặm kể chuyện được truyền từ ông bà, cha mẹ đến con cháu trong quá trình lao động và sinh hoạt. Chính phương thức trao truyền ấy làm nên sức sống bền bỉ của di sản.
Ví, Giặm không chỉ là tiếng hát của quá khứ mà còn là phương tiện giáo dục nhân cách, nuôi dưỡng tình yêu quê hương, hình thành ý thức cộng đồng và truyền tải những chuẩn mực ứng xử tốt đẹp. Thông qua hình thức diễn xướng trực tiếp, người hát và người nghe cùng chia sẻ không gian, cảm xúc và câu chuyện, từ đó tạo nên sự lan tỏa tự nhiên trong đời sống xã hội.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và khoa học, Dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đồng thời, di sản được lập hồ sơ trình UNESCO xem xét và được ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2014.
Ngày nay, Dân ca Ví, Giặm tiếp tục được cộng đồng Nghệ An và Hà Tĩnh gìn giữ, thực hành, sáng tạo và quảng bá thông qua các câu lạc bộ, trường học, liên hoan văn nghệ, chương trình giao lưu và hoạt động du lịch. Từ những không gian lao động dân dã, tiếng hát Ví, Giặm đã bước lên sân khấu và đến với công chúng rộng rãi hơn, nhưng vẫn giữ được cốt lõi là tiếng nói tâm hồn của người dân xứ Nghệ.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ
- Tên gọi khác: Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh
- Loại hình: Nghệ thuật trình diễn dân gian
- Địa điểm: Tỉnh Nghệ An và tỉnh Hà Tĩnh
- Không gian thực hành: Làng quê, gia đình, đồng ruộng, bến sông, làng nghề, câu lạc bộ, trường học, sân khấu và các sự kiện văn hóa
- Thời gian thực hành: Quanh năm, gắn với lao động sản xuất, sinh hoạt cộng đồng và các hoạt động văn hóa
- Chủ thể văn hóa: Cộng đồng người dân Nghệ An và Hà Tĩnh
- Đặc trưng: Hát không có nhạc đệm, gồm hai lối hát Ví và Giặm, giàu tính ứng tác và đối đáp
- Năm ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: 2012
- Năm UNESCO ghi danh: 2014
- Giá trị tiêu biểu: Giá trị nghệ thuật, lịch sử, văn hóa, giáo dục, ngôn ngữ địa phương, tinh thần cộng đồng và bản sắc xứ Nghệ
- Quyết định liên quan: Quyết định số 5079/QĐ-BVHTTDL ngày 27/12/2012
