Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà

Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà, còn được gọi là TAKHADO, là một môn võ cổ truyền hình thành trên vùng đất Tân Khánh, nay thuộc phường Tân Phước Khánh, Thành phố Hồ Chí Minh. Từ một hệ thống võ thuật gắn với quá trình khai hoang, lập làng và tự vệ của cư dân vùng đất phương Nam, Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà từng bước phát triển thành một môn phái có hệ thống quyền thuật, cước pháp, binh khí và phương pháp chiến đấu riêng.

Ngày 3/2/2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 599/QĐ-BVHTTDL, đưa Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình Tri thức dân gian và Nghệ thuật trình diễn dân gian.

Theo truyền thống của môn phái, Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà hình thành từ quá trình khai phá vùng đất mới, khi các thế hệ cư dân phải sử dụng võ thuật để phòng thân, chống thú dữ và đối phó với những nguy hiểm trong quá trình mở đất. Qua nhiều thế hệ, hệ thống võ thuật tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện và truyền lại cho đến ngày nay.

Hiện môn phái có hàng nghìn môn sinh tại nhiều tỉnh, thành phố trong nước và cả ở nước ngoài, tiếp tục duy trì các bài quyền, bài binh khí, kỹ thuật chiến đấu và nghi lễ truyền thống của môn phái.

Từ võ thuật khai hoang đến Võ Lâm Tân Khánh

Theo lời kể của các võ sư trong môn phái, nguồn gốc Võ Lâm Tân Khánh có thể bắt đầu từ khoảng thế kỷ XVII, khi những lưu dân từ vùng Thuận Quảng tiến vào Tân Khánh khai hoang, lập ấp.

Trong môi trường còn nhiều thú dữ và những nguy hiểm của vùng đất mới, võ thuật trước hết được sử dụng như một phương thức phòng thân và tự vệ. Những kỹ thuật chiến đấu được truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau, dần hình thành một hệ thống võ thuật mang đặc điểm của cư dân vùng Đông Nam Bộ.

Đến giữa thế kỷ XIX, truyền thống võ thuật này được cho là tiếp tục phát triển mạnh dưới ảnh hưởng của bà Võ Thị Trà, nhân vật được truyền tụng là người có võ nghệ cao cường và có liên hệ với hậu duệ của các bộ tướng nhà Tây Sơn.

Theo truyền thuyết được lưu truyền trong môn phái, bà Trà tinh thông quyền thuật và Thập bát ban võ nghệ Bình Định. Những trai tráng trong vùng tìm đến học võ, từ đó kết hợp các kỹ thuật võ thuật của cư dân khai hoang với những đòn thế do bà Trà truyền dạy.

Dần dần, hệ thống võ thuật này được biết đến với tên gọi Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà, gắn với vùng đất Tân Khánh và nhân vật bà Trà.

Bà Trà và truyền thống võ thuật Tân Khánh

Một câu chuyện được lưu truyền trong dân gian kể rằng vào khoảng giữa thế kỷ XIX, tại Tân Khánh có một cô gái trẻ mở hàng nước. Trên quầy có treo một thanh kiếm tre khiến nhiều khách tò mò.

Theo câu chuyện, cô gái tuyên bố rằng khách uống nước mà không trả tiền sẽ phải “hỏi chuyện” với thanh kiếm trước khi rời đi. Một số trai tráng trong vùng vì tự ái đã thử sức nhưng đều phải chịu thua.

Sau đó, người ta mới biết cô gái là gia nhân của bà Võ Thị Trà. Ban ngày cô bán nước, nhưng ban đêm được bà Trà truyền dạy những đường kiếm và võ thuật.

Câu chuyện này được xem như một phần ký ức dân gian phản ánh vị trí của phụ nữ trong truyền thống võ thuật Tân Khánh, đồng thời góp phần lý giải tên gọi Tân Khánh Bà Trà.

Theo truyền thống được lưu giữ trong môn phái, bà Trà còn gắn với căn cứ Truông Mây, nơi bà được cho là đã lãnh đạo người dân chống lại các thế lực hào lý địa phương trong khoảng thời gian từ 1850 đến 1859.

Hai võ sư Hai Ất và Ba Giá

Sau thế hệ bà Trà, truyền thống võ thuật Tân Khánh được tiếp nối bởi hai đệ tử chân truyền là Võ Văn Ất, thường gọi là Hai Ất, và Võ Văn Giá, thường gọi là Ba Giá.

Hai ông nổi tiếng với kỹ thuật sử dụng trường côn, hay còn gọi là roi. Trong ký ức dân gian địa phương, hai võ sư được nhắc đến qua nhiều câu chuyện về khả năng đối phó với thú dữ, đặc biệt là hổ.

Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất kể về cuộc đối đầu của hai ông với ba con hổ dữ tại Hố Ngỡi, gần làng Tân Khánh.

Theo truyền thuyết, cuộc giao tranh kéo dài hơn hai giờ. Hai ông sử dụng kỹ thuật phối hợp giữa quyền, cước và trường côn để khống chế những con hổ. Câu chuyện này về sau trở thành một phần quan trọng trong truyền thống võ đả hổ của Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà.

Danh tiếng của Hai Ất và Ba Giá tiếp tục lan rộng khi họ được mời đến Bàu Lòng để đối phó với hổ dữ thường xuyên về làng bắt gia súc.

Theo câu chuyện dân gian, trong cuộc đối đầu, Ba Giá trực tiếp sử dụng trường côn chiến đấu với hổ, trong khi Hai Ất quan sát và chặn đường rút của con thú. Sau trận đấu, người dân truyền lại câu nói:

“Cọp Bàu Lòng, Võ Tòng Tân Khánh.”

Câu nói trở thành một dấu ấn trong ký ức dân gian về truyền thống võ thuật và khả năng chống thú dữ của người Tân Khánh.

Võ đả hổ và mười thế võ truyền thống

Một nét đặc biệt trong truyền thống Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà là hệ thống võ đả hổ.

Theo võ sư Hồ Văn Tường, chưởng môn đời thứ bảy của môn phái, truyền thống võ đả hổ gồm 10 thế, mỗi thế có nhiều biến hóa. Các thế võ được lưu truyền bằng một bài lục bát:

“Thứ nhất hoành đả hỏa xa,
Thứ hai phù phóng, thứ ba roi hoành,
Thứ tư phục hổ tan tành,
Thứ năm xà địa giữ mình cho xinh,
Thứ sáu là roi đâm lèo,
Thứ bảy hồi mã đừng theo mà lầm,
Thứ tám phục hổ đạt trùng,
Thứ chín bát tự, thứ mười đâm đôi.”

Những thế võ này cũng được thể hiện trên huy hiệu của Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà, với hình tượng một võ sĩ cưỡi trên lưng hổ và tung cú đánh mạnh vào mãnh thú.

Trong hệ thống truyền thống của môn phái, võ đả hổ không chỉ là câu chuyện về khả năng chiến đấu với thú dữ mà còn phản ánh hoàn cảnh lịch sử của cư dân vùng Đông Nam Bộ trong thời kỳ khai phá.

Năm Vuông và câu chuyện đấu hổ năm 1914

Một tư liệu đáng chú ý được dẫn lại từ Vũ Thuật, bộ mới số 2, xuất bản tại Chợ Lớn ngày 1/2/1953, ghi lại câu chuyện về Võ Thị Vuông, thường gọi là Năm Vuông, con gái của võ sư Võ Văn Ất.

Theo tư liệu này, năm 1914, nhân lễ khai thị chợ Bến Thành, một trận đấu giữa người và hổ được tổ chức. Năm Vuông khi đó ngoài 20 tuổi đã được cha giao đấu với hổ.

Theo lời kể, cô không lựa chọn cách đánh nhanh mà sử dụng chiến thuật kéo dài cuộc đấu để làm con hổ suy yếu. Trận đấu kéo dài từ sáng đến gần giữa trưa.

Sau nhiều lần đối đầu, con hổ dần kiệt sức và Năm Vuông kết thúc cuộc đấu bằng một đòn quyết định.

Tên tuổi của bà còn được lưu dấu trong địa danh Truông Bà Năm Vuông gần khu vực Tân Phước Khánh. Theo truyền tụng, tại đây bà từng dùng một cây đòn gánh chống lại một nhóm cướp định cướp hàng hóa.

Những câu chuyện về Hai Ất, Ba Giá và Năm Vuông góp phần tạo nên lớp truyền thuyết đặc biệt trong lịch sử Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà, nơi võ thuật gắn với đời sống, quá trình khai phá và ký ức cộng đồng.

Bảy đời truyền thừa

Theo truyền thống của môn phái, Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà đã trải qua bảy đời chưởng môn.

Thế hệ đầu tiên là những người Việt khai hoang vùng đất Tân Khánh từ khoảng thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XIX.

Đời thứ hai gắn với Võ Thị Trà, sống vào giữa thế kỷ XIX.

Đời thứ ba là hai tổ sư Võ Văn Ất và Võ Văn Giá.

Tiếp theo là Võ Văn Trực, thường gọi là Sáu Trực, học trò của Võ Văn Ất, thuộc thế hệ tổ sư đời thứ tư.

Võ Văn Phiên, tức Bảy Phiên, học trò của Võ Văn Trực, là tổ sư đời thứ năm.

Hồ Văn Lành, tức võ sư Từ Thiện, học trò của Võ Văn Phiên, là tổ sư đời thứ sáu.

Đời thứ bảy là võ sư Hồ Văn Tường, con trai võ sư Hồ Văn Lành.

Quá trình truyền thừa này thể hiện một đặc điểm quan trọng của Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà: võ thuật không chỉ được truyền qua các bài quyền mà còn được duy trì bằng quan hệ thầy trò, thực hành trực tiếp và ký ức của các thế hệ võ sư.

Đặc trưng võ thuật Tân Khánh Bà Trà

Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà nổi bật với lối tấn công phối hợp và liên hoàn, kết hợp quyền, cước, thân pháp và binh khí.

Theo truyền thống của môn phái, hệ thống kỹ thuật được hình thành trong điều kiện vùng Đông Nam Bộ trước đây còn nhiều khu vực hoang dã, thú dữ và những nguy hiểm trong quá trình khai phá. Vì vậy, các thế võ được phát triển theo hướng linh hoạt, đa dạng và chú trọng khả năng ứng biến.

Đặc trưng đầu tiên là hệ thống đòn thế tương đối dài, kết hợp các đường quyền và chân theo nhiều hướng nhằm tạo sự liên tục trong tấn công.

Thứ hai là sự phối hợp giữa thủ pháp và cước pháp. Người luyện có thể sử dụng nắm đấm, bàn tay, cánh tay, cạnh bàn tay, cùi chỏ cùng đầu gối, bắp chân, bàn chân, ống chân và gót chân.

Thứ ba là hệ thống Thập bát ban võ nghệ, trong đó trường côn được xem là một trong những loại binh khí nổi bật. Trường côn có thể được chế tác từ những vật liệu sẵn có như tre, tầm vông, căm xe hay mật cật.

Ngoài ra, môn phái còn lưu truyền nhiều loại binh khí khác có nguồn gốc từ công cụ lao động và vật dụng thường ngày. Trong đó có quạt, được vận dụng như một loại binh khí với các kỹ thuật phòng thân và chiến đấu.

Thứ tư là khả năng ứng biến trong nhiều khoảng cách và hoàn cảnh khác nhau, từ trường chiến đến cận chiến, phù hợp với yêu cầu tự vệ của cư dân trong quá trình khai phá vùng đất phương Nam.

Những bài võ tiêu biểu

Trong quá trình phát triển, nhiều bài quyền và bài binh khí của Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà được duy trì và truyền dạy cho các thế hệ môn sinh.

Trong các năm 2013, 2014 và 2015, ba bài võ của môn phái được đưa vào chương trình huấn luyện và thi đấu toàn quốc của Hội Thể dục Dưỡng sinh Việt Nam, gồm:

• Bát Tiên quyền
• Tứ Linh đao
• Tứ Môn côn

Đây là những bài võ tiêu biểu góp phần hệ thống hóa và giới thiệu kỹ thuật của Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà trong hoạt động luyện tập và biểu diễn võ thuật.

Võ sư Hồ Văn Lành và quá trình quảng bá môn phái

Trong lịch sử hiện đại của Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà, võ sư Hồ Văn Lành, tức Từ Thiện, có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và truyền bá môn phái.

Ông từng mở võ đường Từ Thiện tại Sài Gòn và đào tạo nhiều môn sinh. Theo tư liệu của môn phái, trong thời trẻ ông từng bảy lần thượng đài và đều giành chiến thắng.

Nhiều môn sinh do ông đào tạo đạt thành tích tại các giải võ thuật trong nước và quốc tế. Trước năm 1975, các môn sinh của ông từng tham gia giải vô địch Võ miền Nam Việt Nam và giành 2 huy chương vàng, 5 huy chương bạc và 2 huy chương đồng. Một số võ sĩ còn được lựa chọn thi đấu với các võ sĩ vô địch của Thái Lan, Lào và Campuchia.

Năm 2003, võ sư Hồ Văn Lành được Nhà nước trao tặng Huy chương Vì sự nghiệp thể dục thể thao.

Võ sư Hồ Văn Tường và công tác truyền dạy

Kế tục võ sư Hồ Văn Lành, Hồ Văn Tường tiếp tục phát triển và quảng bá Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà.

Từ năm 1981, ông mở lớp Võ Lâm tại Nhà Văn hóa Thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh. Đến năm 1995, ông mở thêm lớp dạy TAKHADO miễn phí cho học sinh, sinh viên, tạo điều kiện để thế hệ trẻ rèn luyện thể chất và kỹ năng tự vệ.

Ông cũng thực hiện việc ghi chép, biên soạn và phổ biến kiến thức võ thuật. Theo tư liệu, ông là tác giả của khoảng 20 đầu sách về võ thuật và đưa khoảng 200 bài quyền, thế cước, bài binh khí và kỹ thuật lên YouTube để giới thiệu đến người học ở nhiều nơi.

Nhiều môn sinh được đào tạo từ các lớp võ này sau đó trở thành võ sư, huấn luyện viên và tiếp tục tham gia hướng dẫn thế hệ môn sinh mới.

Cờ người võ thuật và sự sáng tạo trong trình diễn

Một đóng góp đáng chú ý của võ sư Hồ Văn Tường là việc phát triển loại hình Cờ người võ thuật vào năm 1989, phối hợp với võ sư Lê Văn Vân thuộc môn phái Bình Định Sa Long Cương.

Trong hình thức này, cờ tướng được trình diễn bằng người trên một sân lớn. Khi một quân cờ di chuyển hoặc ăn quân, các võ sĩ sử dụng kỹ thuật Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà để minh họa cho đường di chuyển hoặc giao đấu.

Đội Cờ người võ thuật của Nhà Văn hóa Thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh từng biểu diễn tại nhiều chương trình văn hóa, thể thao và các hội thi cờ ở nhiều địa phương.

Sự kết hợp này cho thấy võ thuật truyền thống không chỉ tồn tại trong không gian luyện tập mà còn có thể trở thành một hình thức trình diễn văn hóa, kết hợp thể thao, nghệ thuật và giải trí cộng đồng.

Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà ngày nay

Theo tư liệu được cung cấp, hiện nay các lớp Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà được tổ chức tại nhiều địa phương như Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Phước, Bến Tre, Đồng Tháp, Kiên Giang, Lâm Đồng, Đắk Lắk, Tiền Giang và Tây Ninh, với khoảng 5.000 môn sinh.

Một số môn sinh của môn phái cũng sử dụng kỹ thuật TAKHADO trong các hoạt động thi đấu Muay Thai, Kick Boxing và Kun Khmer.

Sự hiện diện của môn phái trong các hoạt động võ thuật hiện đại cho thấy quá trình thích ứng của một hệ thống võ cổ truyền với môi trường luyện tập và thi đấu mới.

Lễ giỗ tổ và không gian truyền thống

Hằng năm vào ngày 27/10 âm lịch, môn phái tổ chức lễ giỗ tổ Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà để tưởng niệm các tổ sư và những người có công khai sáng, truyền dạy võ thuật.

Đây cũng là dịp để các môn sinh từ nhiều địa phương gặp gỡ, tưởng nhớ các thế hệ tiền bối, ôn lại lịch sử môn phái và trao đổi kinh nghiệm luyện tập.

Lễ giỗ tổ vì thế không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn góp phần duy trì mối quan hệ thầy trò, truyền thống tôn sư trọng đạo và ký ức cộng đồng của môn phái.

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà là một trường hợp tiêu biểu cho mối liên hệ giữa võ thuật, lịch sử khai phá và văn hóa cộng đồng ở vùng Đông Nam Bộ.

Từ những kỹ thuật tự vệ của cư dân khai hoang, môn phái từng bước hình thành hệ thống quyền thuật, cước pháp, binh khí và phương pháp chiến đấu riêng. Qua nhiều thế hệ, các bài võ, câu chuyện truyền khẩu, phương pháp luyện tập, quan hệ thầy trò và nghi lễ giỗ tổ cùng tạo nên một hệ thống giá trị văn hóa vượt ra ngoài phạm vi của một môn thể thao.

Ngày 3/2/2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 599/QĐ-BVHTTDL, đưa Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình Tri thức dân gian và Nghệ thuật trình diễn dân gian.

Việc ghi danh góp phần xác định giá trị của môn võ trong đời sống văn hóa cộng đồng và tạo thêm cơ sở cho việc bảo tồn, truyền dạy và phát huy những tri thức võ thuật được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà tiếp tục được truyền dạy tại nhiều địa phương, vừa duy trì những bài võ cổ truyền, vừa thích ứng với hoạt động luyện tập và biểu diễn hiện đại. Từ vùng đất Tân Khánh, môn võ đã trở thành một phần của ký ức văn hóa và truyền thống thượng võ của cộng đồng cư dân Nam Bộ.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Vùng Tân Khánh, nay thuộc phường Tân Phước Khánh, Thành phố Hồ Chí Minh.