Khu Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Căn cứ Cái Chanh tọa lạc tại ấp Cây Cui, xã Ninh Thạnh Lợi, tỉnh Cà Mau, là một trong những địa điểm ghi dấu quá trình hoạt động của cách mạng Nam Bộ trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Di tích gắn liền với hoạt động của Xứ ủy Nam Bộ, Trung ương Cục miền Nam, Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ và Tỉnh ủy Bạc Liêu, đồng thời phản ánh vai trò của nhân dân trong việc che chở, bảo vệ cán bộ cách mạng.
Căn cứ nằm trong khu vực có địa hình rừng cây rậm rạp, sông ngòi chằng chịt, tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ, tổ chức liên lạc và bảo đảm an toàn cho các cơ quan cách mạng. Chính đặc điểm địa hình này đã giúp Cái Chanh trở thành một địa bàn quan trọng trong hệ thống căn cứ cách mạng ở miền Tây Nam Bộ.
Căn cứ Cái Chanh trong kháng chiến chống Pháp
Tháng 10/1949, các cơ quan lãnh đạo Xứ ủy Nam Bộ được chuyển từ Đồng Tháp Mười về Cái Chanh. Từ đây, khu căn cứ trở thành một trong những địa điểm hoạt động của Xứ ủy Nam Bộ và sau năm 1952 là Trung ương Cục miền Nam. Nhiều chủ trương quan trọng nhằm chỉ đạo phong trào cách mạng ở Nam Bộ được triển khai từ những căn cứ này.
Trong thời gian hoạt động tại Cái Chanh có nhiều cán bộ lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước như Lê Duẩn, Lê Đức Thọ, Phạm Hùng, Ung Văn Khiêm, Võ Văn Kiệt… Sự hiện diện và hoạt động của các cơ quan cách mạng tại đây cũng tạo điều kiện để phong trào cách mạng ở Bạc Liêu nhận được sự chỉ đạo trực tiếp của cấp trên.
Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Căn cứ Cái Chanh cùng với các căn cứ Đồng Tháp Mười, U Minh và nhiều địa điểm khác ở miền Tây Nam Bộ tạo thành mạng lưới địa bàn hoạt động quan trọng của cách mạng. Các cơ quan, cán bộ được nhân dân địa phương che chở, nuôi dưỡng và bảo vệ. Vai trò của nhân dân trở thành một yếu tố quan trọng giúp các cơ quan lãnh đạo cách mạng duy trì hoạt động trong điều kiện chiến tranh ác liệt.
Căn cứ Tỉnh ủy Bạc Liêu trong kháng chiến chống Mỹ
Trong kháng chiến chống Mỹ, khu vực Cái Chanh tiếp tục trở thành căn cứ địa của cách mạng. Từ năm 1973 đến năm 1975, nơi đây là địa điểm hoạt động của Tỉnh ủy Bạc Liêu.
Ngày 20/11/1973, tại Căn cứ Cái Chanh, đồng chí Vũ Đình Liệu, Bí thư Khu ủy Khu 9, chủ trì hội nghị công bố quyết định tái lập tỉnh Bạc Liêu lần thứ nhất. Hội nghị chỉ định Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh gồm 11 ủy viên, do đồng chí Nguyễn Văn Đáng, Khu ủy viên, giữ chức Bí thư Tỉnh ủy. Sự kiện đánh dấu bước kiện toàn tổ chức lãnh đạo của Đảng bộ Bạc Liêu trong giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến.
Ngày 13/1/1975, Tỉnh ủy Bạc Liêu họp tại Căn cứ Cái Chanh và thông qua quyết tâm giải phóng tỉnh Bạc Liêu. Đồng thời, Tỉnh ủy quyết định chuyển căn cứ về ấp Lái Viết, xã Ninh Quới, huyện Hồng Dân để thuận lợi cho việc chỉ đạo các hoạt động quân sự, tiến tới giải phóng thị xã Bạc Liêu.
Đến ngày 30/4/1975, chính quyền Sài Gòn tại Bạc Liêu tuyên bố đầu hàng vô điều kiện, tỉnh Bạc Liêu được giải phóng. Trước đó, từ khi được Tỉnh ủy lựa chọn làm căn cứ vào tháng 11/1973 cho đến khi chuyển về Lái Viết vào tháng 1/1975, Căn cứ Cái Chanh đã hoàn thành vai trò là nơi nuôi giấu, che chở và bảo đảm an toàn cho cơ quan lãnh đạo tỉnh trong quá trình chỉ đạo phong trào cách mạng.
Các hạng mục tại khu di tích
Căn cứ Cái Chanh hiện được phục dựng với nhiều hạng mục nhằm tái hiện không gian hoạt động của các cơ quan cách mạng qua các thời kỳ. Các công trình chủ yếu gồm cổng, nhà trưng bày, nhà bia, nhà ở và làm việc của đồng chí Lê Duẩn, nhà hội trường, nhà ở và làm việc của Bí thư Tỉnh ủy, nhà bếp cơ quan Tỉnh ủy, nhà văn thư – y tế, nhà cơ yếu, nhà điện đài, nhà Trung đội phòng thủ, nhà Chánh Văn phòng Tỉnh ủy, nhà Ban Xây dựng căn cứ, nhà chờ cùng hệ thống hầm, hố phục vụ hoạt động và phòng thủ.
Việc phục dựng các công trình không chỉ góp phần bảo tồn dấu tích của căn cứ mà còn giúp tái hiện đời sống, điều kiện làm việc và phương thức tổ chức hoạt động của cán bộ cách mạng trong thời kỳ chiến tranh.
Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích, tỉnh Bạc Liêu đã triển khai nhiều hoạt động tu bổ, tôn tạo và phục dựng Căn cứ Cái Chanh. Sau khi được xếp hạng di tích quốc gia năm 2011, các cơ quan chuyên môn tiếp tục xây dựng phương án bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị của di tích.
Với những giá trị lịch sử tiêu biểu, Căn cứ Cái Chanh được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2280/QĐ-TTg ngày 31/12/2020. Di tích là địa chỉ quan trọng trong hệ thống các di tích cách mạng ở Nam Bộ, góp phần ghi lại quá trình hoạt động của các cơ quan lãnh đạo cách mạng và sự đóng góp, che chở của nhân dân địa phương trong hai cuộc kháng chiến.
