Khu di tích lịch sử Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 nằm trên địa bàn xã Bạch Đằng, tỉnh Quảng Ninh, gắn với chiến thắng Bạch Đằng ngày 9/4/1288, tức ngày 8 tháng 3 năm Mậu Tý. Đây là một trong những chiến công tiêu biểu trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, khi quân dân nhà Trần dưới sự chỉ huy của Trần Hưng Đạo đánh tan đạo quân Nguyên Mông trên sông Bạch Đằng.
Trận Bạch Đằng năm 1288 là lần thứ ba quân dân Đại Việt lập chiến công lớn trên dòng sông này, sau các chiến thắng năm 938 của Ngô Quyền và năm 981 dưới thời Tiền Lê. Nghệ thuật tận dụng địa hình, thủy triều và hệ thống cọc gỗ kết hợp với hỏa công đã tạo nên một trận địa đặc biệt, góp phần quyết định thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ ba.
Hệ thống bãi cọc và các di tích tiêu biểu
Dấu tích của trận chiến vẫn được bảo tồn qua hệ thống bãi cọc và nhiều công trình tín ngưỡng, lịch sử nằm trong không gian chiến trường xưa.
Bãi cọc Yên Giang nằm tại cửa sông Chanh, dài khoảng 118m, rộng 20m. Cọc chủ yếu được làm từ gỗ lim, táu, còn nguyên vỏ, dài khoảng 2,6–2,8m, phần vót nhọn dài 0,5–1m để cắm xuống lòng sông. Khu vực bãi cọc hiện được khoanh vùng bảo vệ, xây kè và dựng bia giới thiệu.
Bãi cọc đồng Vạn Muối nằm tại cửa sông Rút, được phát hiện trong quá trình người dân đào ao và canh tác. Nhiều cọc gỗ được phát hiện với cả tư thế cắm đứng và cắm xiên. Một số hiện vật đã được đưa về trưng bày tại các bảo tàng ở Quảng Ninh, Hải Phòng và Bảo tàng Hải quân.
Bãi cọc đồng Má Ngựa thuộc khu Hưng Học, phường Nam Hòa, nằm tại cửa sông Kênh, cách đồng Vạn Muối khoảng 1km về phía Nam. Bãi cọc có diện tích khoảng 2.100m², dài khoảng 70m theo hướng Đông Tây và rộng khoảng 30m theo hướng Bắc Nam. Mật độ và độ sâu cọc không đồng đều, phản ánh một phần cấu trúc phức tạp của trận địa dưới lòng sông.
Đền Trần Hưng Đạo được xây dựng trên một doi đất cổ, có diện tích hơn 5.000m², là nơi tưởng niệm Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Khu đền gồm đền chính, nhà bia, nhà soạn lễ, nghi môn, trụ biểu, sân vườn và các hạng mục phụ trợ. Đền hiện còn lưu giữ 9 đạo sắc phong của các vua triều Nguyễn cùng nhiều hiện vật có giá trị.
Miếu Vua Bà nằm gần đền Trần Hưng Đạo. Theo truyền thuyết dân gian, đây là nơi thờ một người bán hàng nước đã chỉ dẫn cho Trần Hưng Đạo về con nước, địa thế lòng sông và thời điểm thích hợp để bố trí trận địa cọc. Sau chiến thắng năm 1288, bà được triều Trần sắc phong là “Vua Bà” và lập miếu thờ.
Bến Đò Rừng được cho là nơi Trần Hưng Đạo lựa chọn làm điểm phát hỏa, phát lệnh để quân Đại Việt đồng loạt tấn công khi thủy triều rút. Khu vực bến cổ hiện được phục dựng với phương đình, khán đình và cảnh quan ven sông.
Đình Yên Giang thờ Thành hoàng làng Yên Giang. Trong các dịp lễ lớn, người dân tổ chức rước tượng Trần Hưng Đạo từ đền về đình để tế lễ. Đình còn lưu giữ bia đá, hoành phi, câu đối và sắc phong có giá trị lịch sử.
Đền Trung Cốc nằm trên một gò đất cao, gắn với truyền thuyết Trần Hưng Đạo và Phạm Ngũ Lão từng bị mắc thuyền khi khảo sát địa hình chuẩn bị cho trận đánh. Sau chiến thắng, người dân lập đền tưởng niệm hai vị tướng, đồng thời phối thờ Yết Kiêu, Dã Tượng và các công chúa là con gái Trần Hưng Đạo.
Đình Trung Bản là nơi thờ Trần Hưng Đạo, gồm nghi môn, trụ biểu, tả vu, hữu vu, nhà khách và các hạng mục phụ trợ. Di tích còn bảo lưu nhiều di vật, cổ vật như kiệu bành bát cống, quán tẩy, bia đá và sắc phong có niên đại từ cuối thời Hậu Lê đến đầu thời Nguyễn.
Đình Đền Công thờ những người đã hy sinh trong trận chiến Bạch Đằng năm 1288. Đình có kiến trúc ba gian, hai chái, dài hơn 17m và rộng hơn 5m. Một số hạng mục đá như bậc thềm và lan can được chạm khắc hình rồng.
Lễ hội và giá trị di sản
Bên cạnh hệ thống di tích vật thể, khu di tích còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa phi vật thể gắn với cộng đồng cư dân vùng cửa sông Bạch Đằng. Lễ hội Bạch Đằng được tổ chức hằng năm từ ngày mồng 6 đến ngày mồng 9 tháng 3 âm lịch, với các nghi lễ tưởng niệm và nhiều hoạt động truyền thống như hát đúm, cờ người, tổ tôm điếm, đánh đu, đấu vật, chọi gà và đua thuyền.
Khu di tích Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 có giá trị đặc biệt về lịch sử, khảo cổ học, quân sự, kiến trúc và văn hóa dân gian. Hệ thống bãi cọc cùng các di tích liên quan giúp nghiên cứu rõ hơn về quy mô chiến trường, nghệ thuật thủy chiến và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng vùng Bạch Đằng qua nhiều thời kỳ.
Ngày 27/9/2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1419/QĐ-TTg, xếp hạng Khu di tích lịch sử Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 là Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là một trong những quần thể di tích quan trọng của Quảng Ninh, góp phần lưu giữ ký ức về chiến thắng Bạch Đằng và truyền thống chống ngoại xâm trong lịch sử Việt Nam.
