Đền Cửa Ông, còn gọi là Đông Hải linh từ hay đền Đức Ông, tọa lạc trên một ngọn đồi cao gần 100 m, hướng ra vịnh Bái Tử Long, thuộc phường Cửa Ông, thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh. Đây là một trong những di tích lịch sử, văn hóa tiêu biểu gắn với triều Trần ở vùng Đông Bắc, đồng thời là nơi thờ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, người có công trấn giữ vùng biển Đông Bắc và bảo vệ đất nước trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII.
Không gian Đền Cửa Ông có sự kết hợp giữa núi, rừng và biển, tạo nên cảnh quan vừa khoáng đạt, hùng tráng vừa trang nghiêm. Từ khu vực đền có thể nhìn rộng ra vịnh Bái Tử Long, phía sau là dãy núi chạy dài qua Cẩm Phả, Mông Dương. Hai ngọn đồi nhỏ ở hai bên tạo thế địa hình được dân gian ví với Thanh Long và Bạch Hổ.
Lịch sử hình thành và hệ thống thờ tự
Theo các tư liệu còn lưu giữ, Đền Cửa Ông được hình thành từ một am nhỏ bằng tranh, tre, nứa lá để thờ Trần Quốc Tảng. Trải qua nhiều giai đoạn, di tích từng bước được mở rộng và xây dựng thành quần thể gồm Đền Hạ, Đền Trung, Đền Thượng, chùa và các công trình phụ trợ.
Trong giai đoạn 1907 – 1916, đền được trùng tu quy mô lớn. Năm 1916, các công trình Đền Thượng, Đền Trung, Đền Hạ và chùa được xây dựng, tạo thành hệ thống kiến trúc cơ bản của khu di tích. Năm 1946, Đền Hạ và Đền Thượng tiếp tục được tu bổ, tôn tạo. Năm 2014, quy hoạch tổng thể Khu di tích Đền Cửa Ông được phê duyệt với diện tích khoảng 18,125 ha. Đền Trung được xây dựng từ năm 2016 và hoàn thành vào năm 2017.
Từ chân núi lên cao, quần thể di tích được bố trí thành ba khu vực chính là Đền Hạ, Đền Trung và Đền Thượng.
Khu vực Đền Hạ gồm Đền Mẫu và Đền Trung Thiên Long Mẫu. Đền Mẫu thờ Tam Tòa Thánh Mẫu gồm Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải phủ, cùng Ngọc Hoàng Thượng Đế, Nam Tào, Bắc Đẩu, Tứ vị Chầu Bà, Ngũ vị Tôn Ông và một số vị Thánh trong tín ngưỡng dân gian như Ông Hoàng Mười, Ông Hoàng Bơ, Ông Hoàng Bảy.
Đền Trung Thiên Long Mẫu thờ Trung Thiên Long Mẫu và phối thờ ba cô, Cậu bé Cửa Suốt, Cô bé Cửa Suốt. Đây là những nhân vật được dân gian quan niệm có vai trò hầu cận, bảo hộ và che chở cho vùng đất, vùng biển Cửa Suốt cũng như ngôi đền. Tại Đền Hạ hiện còn lưu giữ đạo sắc phong cho xã Cẩm Phả, huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Yên, phụng thờ Trung Thiên Long Mẫu tôn thần, đề ngày 18 tháng 3 năm Khải Định thứ 2, tức năm 1917. Bia đá tại Đền Hạ được dựng năm Mậu Tý, 1948.
Đền Trung nằm trên dãy núi Cẩm Sơn, phía trước hướng ra biển. Nơi đây thờ Khâm Sai Đông Đạo Tiết Chế Hoàng Cần, người được truyền tụng có công dẹp giặc ngoại xâm phương Bắc và trấn giữ vùng biển Đông. Đền còn thờ Sơn thần và Thủy thần, phản ánh tín ngưỡng của cư dân vùng cửa biển và những người thường xuyên đi lại, làm ăn trên biển, cầu mong sự phù trợ, bình an.
Khu vực Đền Thượng gồm Đền Thượng, Đền Quan Châu, Đền Quan Chánh, chùa và lăng mộ Trần Quốc Tảng. Đền Thượng là nơi thờ thần chủ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, đồng thời phối thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng gia thất và nhiều tướng lĩnh, danh tướng nhà Trần.
Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng (1252 – 1313) là con trai thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Ông được biết đến với vai trò một tướng lĩnh có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông và trong việc trấn giữ vùng biển Đông Bắc. Khi được giao trấn thủ bến Cửa Suốt, ông góp phần giữ vững vùng đất, bảo vệ tuyến biển và ngăn chặn những hoạt động xâm lấn của quân Nguyên. Nhân dân địa phương vì thế tôn kính gọi ông là Đức Ông.
Theo truyền thuyết dân gian, trong một lần tuần tra trên biển Cửa Suốt, Trần Quốc Tảng gặp một trận mưa gió dữ dội. Giữa lúc sóng lớn, một phiến đá nổi lên và ông ngồi trên phiến đá ấy. Khi biển lặng, người dân không còn nhìn thấy ông, chỉ thấy trên phiến đá còn lại chiếc mũ. Dân gian cho rằng ông đã hóa vào ngày 16 tháng 8 năm 1311. Người dân rước chiếc mũ về lập miếu thờ và câu chuyện này trở thành một trong những truyền thuyết gắn với sự tích Đức Ông ở Cửa Suốt. Sau đó, ông được triều đình phong là Thượng đẳng Phúc thần và trở thành vị thần chủ được thờ phụng tại Đền Cửa Ông.
Tại Đền Thượng hiện còn lưu giữ nhiều sắc phong, thần tích, thần sắc cùng bia đá, biển gỗ, hoành phi và câu đối liên quan đến Trần Quốc Tảng. Những tư liệu này góp phần xác định vị trí trung tâm của Hưng Nhượng Đại Vương trong hệ thống thờ tự của di tích.
Bên cạnh Trần Quốc Tảng, Đền Thượng còn phối thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và nhiều nhân vật lịch sử thời Trần như Phạm Ngũ Lão, Dã Tượng, Yết Kiêu, Nguyễn Khoái, Đỗ Hành, Trần Bình Trọng, Trần Thì Kiến, Trần Quang Triều, Trần Quốc Toản, Trần Khánh Dư, Đỗ Khắc Chung, Trương Hán Siêu, Lê Phụ Trần cùng các tướng lĩnh, hoàng thân và nhân vật có công với triều Trần.
Đền Quan Chánh thờ Quan Chánh, Quan Tuần Tranh và Quan Giám Sát. Đền Quan Châu thờ Quan Tri Châu, vị thần được dân gian quan niệm cai quản khu vực châu Cẩm Phả.
Lăng mộ Trần Quốc Tảng trong khu di tích mang tính biểu tượng, thể hiện lòng thành kính của nhân dân đối với vị tướng được tôn làm Đức Ông. Theo thần tích, thần sắc được ghi chép năm 1938, lăng là nơi tưởng niệm chứ không phải căn cứ xác định chính xác phần mộ của Trần Quốc Tảng.
Chùa trong quần thể Đền Cửa Ông thờ Phật, Ngọc Hoàng Thượng Đế, Nam Tào, Bắc Đẩu, Quan Âm Tống Tử, Tuệ Trung Thượng sĩ, Đức Chúa Ông, Đức Thánh Hiền và các đối tượng thờ tự quen thuộc trong truyền thống Phật giáo Việt Nam.
Cách khu vực Đền Cửa Ông khoảng 2 km là Đền Cặp Tiên, còn gọi là đền Cô Bé Cửa Suốt, được tạo dựng vào thời Nguyễn. Đền gắn với tín ngưỡng thờ một vị tiểu thư được truyền tụng là con gái của Trần Quốc Tảng, cùng Quan Chánh và một số nhân thần. Về sau, nơi đây phối thờ Phật, Ngọc Hoàng Thượng Đế, Nam Tào, Bắc Đẩu và Tiên Thiên Thánh Mẫu. Đền có thế lưng tựa núi, mặt hướng ra biển, tạo nên không gian thanh tĩnh và linh thiêng.
Giá trị lịch sử, kiến trúc và lễ hội Đền Cửa Ông
Đền Cửa Ông không chỉ có giá trị về lịch sử và tín ngưỡng mà còn lưu giữ nhiều giá trị nghệ thuật đặc sắc. Các công trình được xây dựng bằng nhiều loại vật liệu truyền thống như đá, gạch Bát Tràng, ngói đất nung và vữa hồ pha mật. Hệ thống trang trí tập trung nhiều hình tượng tứ linh Long, Ly, Quy, Phụng cùng các mô típ mang đặc trưng nghệ thuật truyền thống.
Đặc biệt, khu di tích còn lưu giữ hệ thống tượng thờ có giá trị cao. Nhiều pho tượng được tạo tác từ thế kỷ XIX, trong đó có khoảng 34 pho tượng lớn nhỏ được chạm khắc công phu, thể hiện các nhân vật trong tư thế ngồi trên ngai, khám hoặc long đình. Đây là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu nghệ thuật điêu khắc và tín ngưỡng thờ nhân thần của người Việt.
Ở vị trí cao trong quần thể di tích là tượng đài Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng cao khoảng 10 m, nặng khoảng 40 tấn, tạo điểm nhấn cho toàn bộ không gian Đền Cửa Ông.
Hệ thống cây cổ thụ, cây cảnh và hoa được bố trí xen kẽ giữa các công trình kiến trúc, góp phần tạo nên không gian xanh, yên tĩnh và trang nghiêm. Toàn bộ khu di tích có diện tích quy hoạch khoảng 18 ha, đủ rộng để du khách tham quan các khu vực thờ tự, cảnh quan và các công trình liên quan trong một buổi.
Đền Cửa Ông còn lưu giữ nhiều thần tích, thần sắc và sắc phong liên quan đến các vị thần được thờ phụng. Đây là nguồn tư liệu có giá trị trong nghiên cứu lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa vùng Đông Bắc, đặc biệt là những dấu ấn liên quan đến triều Trần và quá trình hình thành cộng đồng cư dân Cẩm Phả.
Một trong những hoạt động văn hóa tiêu biểu tại di tích là Lễ hội Đền Cửa Ông. Lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016 và được tổ chức hằng năm với nhiều nghi lễ, hoạt động văn hóa truyền thống. Các nghi lễ tiêu biểu gồm dâng hương, rước bài vị Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng từ Đền Cửa Ông ra miếu Vườn Nhãn, sau đó rước trở về khu vực đền. Nghi lễ rước tái hiện hình ảnh những chuyến tuần du của Đức Ông, gợi nhắc công lao bảo vệ vùng biển Đông Bắc.
Phần hội có nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian như múa rồng, múa lân, thi bày mâm ngũ quả, cờ bỏi, bịt mắt đập niêu, kéo co, đẩy gậy. Lễ hội vừa đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng, vừa góp phần bảo tồn các phong tục, nghi lễ và trò chơi dân gian truyền thống.
Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử và những biến động của thời gian, Đền Cửa Ông vẫn bảo tồn được nhiều thành phần kiến trúc cổ, các pho tượng, bia đá, sắc phong và tư liệu liên quan đến lịch sử di tích. Công tác tu bổ, tôn tạo được triển khai nhằm bảo vệ các giá trị vật thể, cảnh quan và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử của khu di tích.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật và tín ngưỡng, Di tích lịch sử Đền Cửa Ông được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2082/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Ngày nay, Đền Cửa Ông là một địa điểm văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của Quảng Ninh. Không gian di tích nằm giữa núi rừng và vịnh Bái Tử Long, kết hợp với hệ thống công trình thờ tự, tượng cổ, lễ hội và các tư liệu lịch sử, tạo nên một quần thể có giá trị đặc biệt trong hệ thống di tích gắn với triều Trần ở vùng Đông Bắc Việt Nam.
