Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều, còn được biết đến với tên gọi Khu di tích lịch sử – văn hóa đền, lăng mộ các vua Trần, là quần thể di tích gắn với triều Trần và sự hình thành, phát triển của Thiền phái Trúc Lâm. Khu di tích nằm trên địa bàn phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh.
Đây là một trong những không gian lịch sử, văn hóa và tôn giáo quan trọng gắn với triều Trần, nơi tập trung hệ thống lăng mộ, đền miếu, chùa, am và các dấu tích khảo cổ phản ánh một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử Đại Việt.
Vùng đất gắn với lịch sử nhà Trần
Triều Trần (1225–1400) là một trong những triều đại có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam, gắn với nhiều dấu mốc quan trọng trong quá trình xây dựng đất nước và bảo vệ Đại Việt. Trong đó, Đông Triều giữ một vị trí đáng chú ý bởi đây được xem là vùng đất tụ cư sớm của dòng họ Trần.
Theo các tư liệu lịch sử và phả tộc họ Trần, vùng Đông Triều là một trong những nơi họ Trần cư trú từ sớm. Sau này, vua Trần Thái Tông ban vùng đất này cho anh trai là Trần Liễu làm ấp thang mộc. Vì vậy, Đông Triều có mối quan hệ đặc biệt với hoàng tộc nhà Trần và được triều đình quan tâm trong nhiều giai đoạn.
Quy mô của khu di tích dần được định hình rõ nét từ cuối thế kỷ XIII, đặc biệt sau năm 1299, khi Thượng hoàng Trần Nhân Tông đến Yên Tử tu hành và hình thành Thiền phái Trúc Lâm. Cùng với quá trình phát triển của Phật giáo Trúc Lâm, nhiều công trình tôn giáo được xây dựng ở khu vực Đông Triều.
Đến cuối thế kỷ XIV, nhiều lăng mộ của các vua Trần được xây dựng hoặc đưa về Đông Triều. Bên cạnh khu lăng mộ, triều đình còn cho xây dựng đền, miếu thờ các vị tiên đế cùng nhiều công trình phục vụ hoạt động tín ngưỡng, tu hành và thuyết pháp.
Từ đó, Đông Triều trở thành một không gian đặc biệt của lịch sử nhà Trần, đồng thời là một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng của Đại Việt thời Trần.
Hệ thống lăng mộ các vua Trần
Một trong những giá trị nổi bật của khu di tích là hệ thống lăng mộ hoàng tộc nhà Trần. Dù nhiều công trình hiện chỉ còn phế tích, các dấu tích kiến trúc và kết quả khảo cổ học vẫn cung cấp nhiều thông tin quan trọng về quy mô, cấu trúc và nghệ thuật kiến trúc lăng tẩm thời Trần.
Lăng Tư Phúc
Lăng Tư Phúc nằm trên một quả đồi thấp, trước đây còn được gọi là núi An Bài, thuộc khu vực Trại Lốc, xã An Sinh. Đây được xác định là nơi gắn với lăng vua Trần Thái Tông và vua Trần Thánh Tông.
Theo tư liệu cổ, khu lăng từng có không gian rộng, được núi bao bọc, bên trong có các nền điện thờ và khu vực lăng mộ được xây dựng trong tường bao. Hiện nay di tích chủ yếu còn phế tích kiến trúc.
Năm 2009, khảo cổ học tiến hành khai quật thăm dò tại đây và phát hiện dấu tích của một số công trình, góp phần làm rõ hơn quy mô của khu lăng.
Thái Lăng
Thái Lăng nằm trên đồi Trán Quỷ, thuộc xã An Sinh, là nơi an táng vua Trần Anh Tông và Thuận Thánh Bảo Từ Hoàng hậu.
Lăng được xây dựng trên một quả đồi thấp. Qua khai quật khảo cổ, các nhà nghiên cứu xác định được cấu trúc mặt bằng gồm ba cấp nền. Hiện nay, phần lớn kiến trúc gốc đã trở thành phế tích.
Mục Lăng
Mục Lăng, gắn với vua Trần Minh Tông, nằm dưới chân đồi Khe Gạch, thuộc xã An Sinh.
Theo các tư liệu cổ, lăng từng có ba nền kiến trúc. Trải qua thời gian và những biến động lịch sử, công trình đã bị phá hủy gần như hoàn toàn, hiện chỉ còn một số dấu tích tại khu vực phía dưới đập Trại Lốc.
Ngải Sơn Lăng
Ngải Sơn Lăng là lăng vua Trần Hiến Tông, nằm tại khu vực Ao Bèo, thôn Trại Lốc 2, xã An Sinh.
Theo thư tịch cổ, lăng có mặt bằng hình chữ nhật, phần mộ hình vuông ở trung tâm và một cửa vào từ phía Nam. Hai bên lối vào từng có hệ thống tượng thú và tượng quan hầu bằng đá bố trí đối xứng.
Khu vực lăng hiện còn phát hiện nhiều vật liệu kiến trúc như gạch, ngói trang trí. Đáng chú ý là những viên gạch có dòng chữ “Vĩnh Ninh trường”, cùng nhiều mảnh ngói trang trí hình cánh sen và hoa cúc dây, cho thấy giá trị nghệ thuật và khảo cổ của di tích.
Phụ Sơn Lăng
Phụ Sơn Lăng là nơi gắn với vua Trần Dụ Tông, được xây dựng trên một khu đất cao giữa những vùng đất thấp từng có dòng nước bao quanh.
Hiện nay, di tích chỉ còn phế tích. Các đợt khảo cổ năm 2012 đã phát hiện dấu tích của nhiều khu vực kiến trúc, trong đó có tẩm điện chính, hành lang và tường bao, giúp từng bước phục dựng diện mạo của khu lăng trong lịch sử.
Nguyên Lăng
Nguyên Lăng, gắn với vua Trần Nghệ Tông, nằm tại khu vực Khe Nghệ, thôn Bãi Dài, xã An Sinh. Lăng quay hướng Nam, nằm trên một sống đất cao và được các dãy núi bao bọc ở ba phía.
Các tư liệu cổ từng ghi chép khá cụ thể về tường bao và vị trí phần mộ. Hiện di tích đã trở thành phế tích, nhưng khảo cổ học đã xác định được những khu vực quan trọng như chính tẩm, khu vực hành lễ và huyệt mộ.
Hy Lăng
Hy Lăng, còn gọi là Đồng Hy Lăng, nằm tại núi Ngọc Thanh, thôn Đạm Thủy, xã Thủy An. Đây là công trình gắn với vua Trần Duệ Tông và Trần Thuận Tông.
Theo tư liệu cổ, khu lăng từng có hệ thống tường bao, miếu và các nền kiến trúc được bố trí trong một khuôn viên tương đối rộng. Hiện nay, công trình đã bị phá hủy và chỉ còn dấu tích kiến trúc.
Các đền, chùa và công trình tín ngưỡng
Không gian Đông Triều không chỉ có các lăng mộ hoàng tộc mà còn tập trung nhiều đền, chùa, am và công trình tôn giáo gắn với nhà Trần và Thiền phái Trúc Lâm.
Đền An Sinh
Đền An Sinh nằm trên một quả đồi thuộc thôn Trại Lốc, xã An Sinh và là một trong những điểm quan trọng của khu di tích.
Theo tư liệu lịch sử, đền được xây dựng từ thời Trần để thờ các vị vua nhà Trần. Qua các thời kỳ, công trình nhiều lần được xây dựng, tu bổ và thay đổi bố cục.
Đền hiện nay có diện tích hơn 1.000 m², mang kiểu thức kiến trúc chữ “Công”, gồm tiền đường, trung điện và hậu cung. Đây là nơi thờ các vua Trần cùng một số nhân vật và thần linh gắn với tín ngưỡng địa phương.
Trong khuôn viên đền còn lưu giữ nhiều hiện vật và vật liệu kiến trúc có giá trị, gồm bia đá, gạch, ngói, mảnh tháp và các đồ trang trí bằng đất nung có niên đại trải dài từ khoảng thế kỷ XIV đến XVIII.
Đền Thái
Đền Thái nằm trên đồi Đình, thuộc thôn Trại Lốc, xã An Sinh. Tiền thân của công trình là Tiên miếu do An Sinh Vương Trần Liễu xây dựng vào khoảng nửa đầu thế kỷ XIII để thờ tổ tiên nhà Trần và Trần Thừa.
Về sau, nơi đây trở thành Thái miếu, gắn với việc thờ cúng các vua Trần. Qua thời Nguyễn, công trình bị tàn phá và người dân địa phương xây dựng lại thành đình Đốc Trại.
Các cuộc khảo sát và khai quật khảo cổ tại khu vực cho thấy dấu tích của hai lớp kiến trúc thuộc thời Trần và thời Nguyễn, phản ánh lịch sử lâu dài của địa điểm.
Am – chùa Ngọa Vân
Ngọa Vân nằm trên núi Bảo Đài, ở độ cao khoảng 600 m so với mực nước biển, thuộc khu vực xã Bình Khê.
Đây là địa danh đặc biệt gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông, vị Tổ thứ nhất của Thiền phái Trúc Lâm. Ngọa Vân là nơi ông tu hành và viên tịch, đồng thời cũng gắn với hoạt động tu hành của nhiều cao tăng trong thời Trần và thời Lê Trung hưng.
Các đợt khảo cổ tại Ngọa Vân đã phát hiện dấu tích của nhiều công trình cùng các hiện vật có niên đại thời Trần và Lê Trung hưng, trong đó có khu vực Thông Đàn, Đá Chồng, khu ba bậc và khu am – chùa Ngọa Vân.
Chùa Hồ Thiên
Chùa Hồ Thiên, còn gọi là Trù Phong tự, được khởi dựng từ thời Trần, nằm ở phía Nam dãy Phật Sơn, thuộc khu vực xã Bình Khê.
Theo truyền thuyết và tư liệu địa phương, đây từng là nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông và Pháp Loa đăng đàn thuyết pháp. Hiện di tích chủ yếu còn các dấu tích nền móng và phế tích kiến trúc.
Chùa Quỳnh Lâm
Chùa Quỳnh Lâm nằm trên núi Tiên Du, thuộc xã Tràng An. Chùa có nguồn gốc từ thời Lý và được mở mang mạnh vào thời Trần.
Pháp Loa, vị Tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm, từng cho mở rộng chùa, đưa nơi đây trở thành một trung tâm Phật giáo lớn đương thời. Chùa tiếp tục được tu bổ qua các thời Lê và Nguyễn.
Khảo cổ học đã phát hiện nhiều lớp kiến trúc chồng xếp thuộc các thời kỳ Lý, Trần, Lê và Nguyễn. Trong khuôn viên hiện còn một số dấu tích kiến trúc và hiện vật đáng chú ý như bia đá trang trí hình rồng, bệ rồng mang phong cách nghệ thuật thời Lý và hệ thống tháp đá cổ.
Chùa Trung Tiết
Chùa Trung Tiết, còn gọi là chùa Tuyết, nằm trên một quả đồi thấp thuộc thôn Nghĩa Hưng, xã An Sinh.
Ngoài thờ Phật, chùa còn thờ hai vị cận thần của vua Trần Anh Tông là Thái học sinh Đặng Tảo và Gia nhi Chủ nô Lê Chung.
Công trình hiện nay đã được tu bổ, tôn tạo, gồm tam quan, chùa chính, nhà Tổ, nhà Mẫu cùng một số công trình phụ trợ.
Chùa – quán Ngọc Thanh
Chùa – quán Ngọc Thanh nằm ở sườn phía Đông dãy núi Đạm Thủy, cùng khu vực với Hy Lăng tại thôn Đạm Thủy, xã Thủy An.
Theo các tư liệu lịch sử, chùa và quán được xây dựng vào cuối thế kỷ XIV, gắn với khu vực lăng Đồng Hy. Qua thời gian, công trình cổ chỉ còn phế tích.
Năm 1990, người dân địa phương xây dựng lại chùa trên nền cũ để thờ Phật và xây dựng đền thờ Đức Thánh Trần. Đây cũng là một địa điểm tiếp tục duy trì đời sống tín ngưỡng của cộng đồng địa phương.
Am Mộc Cảo
Am Mộc Cảo nằm bên tả ngạn suối Phủ Am Trà, thuộc thôn Trại Lốc, xã An Sinh, cách Thái Lăng khoảng 1,5 km về phía Tây Bắc.
Đây từng là nơi ở của Thuận Thánh Bảo Từ Hoàng thái hậu để phụng thờ và chăm sóc lăng mộ vua Trần Anh Tông. Hiện nay, công trình xưa không còn, chỉ còn dấu tích nền móng.
Giá trị lịch sử, khảo cổ và văn hóa
Điểm đặc biệt của Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều nằm ở sự kết nối giữa nhiều lớp giá trị. Các lăng mộ phản ánh không gian hoàng gia và nghi lễ tang ma của triều Trần; hệ thống đền, miếu gắn với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên; trong khi Ngọa Vân, Hồ Thiên, Quỳnh Lâm và nhiều địa điểm khác phản ánh quá trình phát triển của Phật giáo Trúc Lâm.
Khu di tích còn lưu giữ nhiều nhóm di vật, cổ vật và vật liệu kiến trúc có giá trị như bia đá, chân tảng, gạch, ngói trang trí, đồ gốm, tháp đá cùng các tượng linh thú. Những phát hiện khảo cổ tại các lăng, đền và chùa giúp bổ sung tư liệu về kiến trúc, mỹ thuật và đời sống văn hóa qua nhiều thời kỳ.
Bên cạnh giá trị vật thể, khu vực Đông Triều còn duy trì nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian gắn với lịch sử vùng đất. Tiêu biểu có lễ hội đền An Sinh, lễ hội chùa Quỳnh Lâm và các hoạt động tín ngưỡng tại khu vực chùa – quán Ngọc Thanh.
Di tích quốc gia đặc biệt
Với hệ thống di tích phong phú cùng những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, khảo cổ và Phật giáo, Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013.
Tổng diện tích khoanh vùng bảo vệ của khu di tích theo hồ sơ xếp hạng là 22.063.054,5 m², bao gồm hệ thống lăng mộ, đền, miếu, chùa, am và các công trình tín ngưỡng, tôn giáo liên quan đến lịch sử nhà Trần và Thiền phái Trúc Lâm.
Ngày nay, Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều là một không gian đặc biệt để tìm hiểu về triều Trần, lịch sử hoàng tộc, Phật giáo Trúc Lâm và những lớp văn hóa đã hình thành trên vùng đất Đông Triều qua nhiều thế kỷ. Mỗi lăng mộ, ngôi chùa hay nền móng còn lại đều góp thêm một phần câu chuyện về một thời kỳ quan trọng của lịch sử Việt Nam.
