Di tích lịch sử Pác Bó nằm tại tỉnh Cao Bằng, là nơi gắn với những năm tháng hoạt động đặc biệt quan trọng của Nguyễn Ái Quốc và cách mạng Việt Nam trong giai đoạn 1941 – 1945. Đây là địa điểm Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Tổ quốc trực tiếp lãnh đạo cách mạng sau nhiều năm hoạt động ở nước ngoài.
Đầu năm 1941, Nguyễn Ái Quốc cùng các đồng chí trở về Cao Bằng, ban đầu ở tại nhà ông Lý Quốc Súng, sau đó hoạt động tại hang Cốc Bó, hang Lũng Lạn và khu vực Khuổi Nặm. Tại Pác Bó, Người cùng Trung ương Đảng chuẩn bị những điều kiện quan trọng cho cuộc đấu tranh giành độc lập.
Đặc biệt, từ ngày 10 đến 19/5/1941, Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 8 được tổ chức tại Khuổi Nặm. Hội nghị xác định nhiệm vụ giải phóng dân tộc là trọng tâm, quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh, xây dựng căn cứ địa cách mạng, phát triển lực lượng vũ trang và chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền.
Trong thời gian ở Pác Bó, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn trực tiếp tổ chức công tác tuyên truyền, huấn luyện cán bộ và biên soạn nhiều tài liệu phục vụ cách mạng. Tại lán Khuổi Nặm II, Người thành lập Báo Việt Nam Độc lập. Ngày 6/6/1941, Người viết thư “Kính cáo đồng bào”, kêu gọi nhân dân đoàn kết chống thực dân Pháp, phát xít Nhật và tay sai, giành độc lập, tự do.
Ngày 22/12/1944, tại rừng Trần Hưng Đạo, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập với 34 chiến sĩ, do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy. Đây là tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam ngày nay.
Ngày 4/5/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng đoàn cán bộ rời Pác Bó về Tân Trào, tiếp tục chỉ đạo phong trào cách mạng, chuẩn bị Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước, tiến tới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2/9/1945.
Các cụm di tích tại Pác Bó
Theo quy hoạch tổng thể, Khu di tích lịch sử Pác Bó gồm nhiều điểm di tích, được tổ chức thành các cụm tiêu biểu.
Cụm di tích khu vực đầu nguồn
Hang Cốc Bó, theo tiếng Nùng có nghĩa là “đầu nguồn”, rộng khoảng 80 m², cửa hang hẹp chỉ đủ một người đi qua. Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh và các cán bộ cách mạng ở từ ngày 8/2 đến giữa tháng 3/1941. Trong hang hiện còn dấu tích nơi Người từng làm việc với cán bộ và nghiên cứu, dịch tài liệu.
Nền nhà ông Lý Quốc Súng là nơi Nguyễn Ái Quốc ở từ ngày 28/1 đến 7/2/1941, ngay sau khi trở về Tổ quốc. Ngôi nhà được xây dựng theo kiểu nhà sàn truyền thống của địa phương.
Hang Lũng Lạn là nơi Người ở và làm việc vào cuối tháng 3/1941. Hang Ngườm Vài gắn với hoạt động của Người trong công tác xây dựng tổ chức Đảng, trong đó có sự kiện trực tiếp hướng dẫn và kết nạp đồng chí Nông Thị Trưng.
Suối Lê Nin là địa danh quen thuộc của Pác Bó, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh thường câu cá và làm việc trong thời gian ở căn cứ. Cảnh quan núi đá, dòng suối và rừng cây quanh khu vực vẫn là một phần quan trọng của không gian di tích.
Ngoài ra còn có nền nhà ông La Thanh, từng là cơ sở cách mạng và nơi đón các đại biểu về dự Hội nghị Trung ương lần thứ 8; cột mốc 108, nay là mốc 675 trên tuyến biên giới Việt Nam – Trung Quốc; cùng khu ruộng Goọc Mu, nơi nhân dân Pác Bó từng tổ chức nghi lễ kết nghĩa, thể hiện quyết tâm đi theo cách mạng.
Khu di tích trung tâm
Khu trung tâm có Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và quảng trường, được xây dựng theo hình thức nhà sàn dân tộc trên dãy Linh Sơn và khánh thành năm 2011. Ngoài ra còn có nhà trưng bày, nhà đón tiếp và các công trình phục vụ tham quan.
Ruộng Nà Chang rộng khoảng 5.000 m² là nơi nhân dân Pác Bó tổ chức mít tinh đón Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm và nói chuyện ngày 20/2/1961.
Cụm di tích Kim Đồng
Mộ Kim Đồng nằm dưới chân núi Tèo Lài, thuộc làng Nà Mạ. Khu vực tưởng niệm hiện có mộ Kim Đồng, mộ mẹ của Anh hùng, tượng đài và bức tường nghệ thuật thể hiện cuộc đời ngắn ngủi nhưng giàu ý nghĩa của người đội trưởng Đội Nhi đồng cứu quốc.
Hang Nộc Én nằm phía sau làng Nà Mạ, thuộc khu vực núi Phia Đài và Phia U. Đây là nơi Kim Đồng được giao nhiệm vụ làm liên lạc và bảo vệ cán bộ cách mạng.
Pò Đoi – Thoong Mạ là nơi thành lập Đội Nhi đồng cứu quốc ngày 15/5/1941, do Kim Đồng làm đội trưởng. Di tích hiện có nhà bia ghi dấu sự kiện và danh sách các thành viên đầu tiên của đội.
Cụm di tích Bó Bẩm
Nhà ông Dương Văn Đình là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên gặp gỡ, nói chuyện với nhân dân, tuyên truyền về cách mạng và vận động đồng bào tham gia phong trào đấu tranh giành độc lập.
Khu vực núi Các Mác, suối Lê Nin và hang Đầu Hổ cũng gắn với lịch sử Pác Bó, trong đó có lễ truy điệu Chủ tịch Hồ Chí Minh được nhân dân Cao Bằng tổ chức vào tháng 9/1969.
Cụm di tích Khuổi Nặm
Lán Khuổi Nặm là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc lâu nhất tại Pác Bó. Để bảo đảm an toàn, các cán bộ còn dựng thêm lán Khuổi Nặm II và III. Lán nằm ở vị trí kín đáo, gần cửa rừng, thuận lợi cho việc quan sát và rút lui khi có tình huống bất trắc.
Lán được dựng theo kiểu nhà sàn truyền thống, gồm hai gian nhỏ, diện tích khoảng 12 m². Đây cũng là không gian gắn với nhiều hoạt động quan trọng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương trong thời kỳ chuẩn bị lực lượng cách mạng.
Hang Slí Điếng và hang Diêm Tiêu từng được sử dụng làm nơi đặt hòm thư bí mật trong giai đoạn 1941 – 1945, phục vụ việc liên lạc và tổ chức hoạt động cách mạng.
Giá trị của Di tích lịch sử Pác Bó
Pác Bó là một trong những địa điểm có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp xây dựng cơ sở cách mạng, đào tạo cán bộ, phát triển phong trào Việt Minh và cùng Trung ương Đảng xác định những chủ trương quan trọng cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.
Giá trị của di tích không chỉ nằm ở những địa điểm gắn với hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn ở hệ thống hang động, lán, nhà dân, đường rừng, suối và cảnh quan biên giới tạo nên một không gian lịch sử tương đối hoàn chỉnh. Những địa danh như hang Cốc Bó, suối Lê Nin, núi Các Mác, lán Khuổi Nặm, mộ Kim Đồng đã trở thành những địa chỉ quan trọng trong giáo dục lịch sử và truyền thống cách mạng.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg, xếp hạng Di tích lịch sử Pác Bó là Di tích quốc gia đặc biệt.
