Khu di tích lịch sử Rừng Trần Hưng Đạo là địa danh gắn với sự kiện thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam ngày nay. Đây là một trong những địa điểm quan trọng của lịch sử cách mạng và quân sự Việt Nam, nơi ghi dấu những ngày đầu tiên của lực lượng vũ trang cách mạng.
Khu di tích nằm trên địa bàn hai xã Tam Kim và Hoa Thám, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, gồm các điểm di tích Rừng Trần Hưng Đạo, Hang Thẳm Khẩu, Đồn Phai Khắt, Vạ Phá và Đồn Nà Ngần.
Nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân
Ngày 22/12/1944, tại khu rừng thuộc khu vực núi Dền Sinh, đồng chí Võ Nguyên Giáp thay mặt lãnh tụ Hồ Chí Minh công bố Chỉ thị thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.
Đội gồm 34 chiến sĩ, được tổ chức thành ba tiểu đội, dưới sự chỉ huy của đồng chí Võ Nguyên Giáp. Đây là lực lượng vũ trang chủ lực đầu tiên của cách mạng Việt Nam, được thành lập trong điều kiện hết sức khó khăn nhưng mang một nhiệm vụ quan trọng: vừa chiến đấu, vừa tuyên truyền, vận động nhân dân và xây dựng lực lượng cách mạng.
Sau lễ thành lập, các chiến sĩ đã tuyên thệ dưới lá cờ đỏ sao vàng. Những lời thề danh dự được đọc trong buổi lễ sau này trở thành một phần truyền thống của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Chỉ ba ngày sau khi thành lập, Đội đã giành chiến thắng trong trận đánh đầu tiên tại Đồn Phai Khắt ngày 25/12/1944. Ngày hôm sau, 26/12/1944, Đội tiếp tục tấn công Đồn Nà Ngần và giành thắng lợi. Hai trận đánh mở đầu này có ý nghĩa đặc biệt, khẳng định khả năng chiến đấu của lực lượng vũ trang cách mạng trong những ngày đầu thành lập.
Rừng Trần Hưng Đạo
Rừng Trần Hưng Đạo là khu rừng nguyên sinh có diện tích khoảng 201,7 ha, địa hình núi rừng hiểm trở, thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ, tổ chức hoạt động bí mật và chiến đấu theo phương thức du kích.
Địa thế nơi đây từng được đánh giá là “tiến khả dĩ công, thoái khả dĩ thủ”, nghĩa là có thể tiến lên để đánh địch và cũng thuận lợi rút lui, bảo toàn lực lượng.
Không gian di tích hiện gồm nhiều địa điểm gắn với hoạt động của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân trong những ngày đầu thành lập.
Địa điểm thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân
Đây là khu đất tương đối bằng phẳng nằm giữa rừng, nơi diễn ra sự kiện thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944.
Năm 1994, tại đây xây dựng một nhà bia trung tâm theo kiểu kiến trúc hai tầng, tám mái. Bia có bốn mặt, ghi lại Chỉ thị thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, mười lời thề danh dự trong lễ tuyên thệ và danh sách 34 chiến sĩ đầu tiên của Đội.
Đây là điểm trung tâm trong quần thể di tích Rừng Trần Hưng Đạo, nơi du khách có thể tìm hiểu về hoàn cảnh và ý nghĩa của sự kiện thành lập lực lượng tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Lán nghỉ và bếp ăn
Cách nhà bia trung tâm khoảng 30 m là khu vực lán nghỉ và bếp ăn của Đội.
Các công trình hiện nay được phục dựng nhằm tái hiện không gian sinh hoạt của những chiến sĩ trong những ngày đầu thành lập. Lán nghỉ được mô phỏng theo kiểu nhà truyền thống của người miền xuôi, bên cạnh là khu bếp ăn của Đội.
Không gian này giúp hình dung phần nào điều kiện sinh hoạt giản dị, thiếu thốn của lực lượng vũ trang cách mạng trong thời kỳ đầu.
Mỏ nước
Từ khu lán nghỉ và bếp ăn đi xuống khoảng 50 m là mỏ nước từng được các chiến sĩ sử dụng để lấy nước sinh hoạt.
Dòng nước tại đây vẫn chảy liên tục. Khu vực còn có những cây sấu cổ thụ gắn với sinh hoạt của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.
Đỉnh Slam Cao
Đỉnh Slam Cao nằm trên núi Dền Sinh và từng được Võ Nguyên Giáp cùng Ban Chỉ huy Đội sử dụng làm vị trí quan sát.
Từ đây có thể quan sát nhiều hướng quan trọng, trong đó có khu vực Đồn Phai Khắt, làng Phai Khắt, núi Thẳm Khẩu và Đồn Nà Ngần. Vị trí cao giúp lực lượng chủ động theo dõi hoạt động của đối phương và nắm bắt địa hình xung quanh.
Trên đỉnh hiện có cột cờ và nhà bia ghi dấu sự kiện lịch sử.
Hang Thẳm Khẩu
Hang Thẳm Khẩu nằm ở lưng chừng núi, về phía Tây Bắc làng Phai Khắt, thuộc xã Tam Kim. Hang sâu khoảng 3 m, dài khoảng 12 m, khô ráo và có thể làm nơi trú ẩn cho khoảng 40 người.
Trong những năm 1941–1944, hang từng được sử dụng làm địa điểm liên lạc, phục vụ việc đưa cơm và hỗ trợ cán bộ cách mạng hoạt động trong khu vực.
Đây cũng là địa điểm Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tập trung vào ngày 24/12/1944 để chuẩn bị cho trận đánh Đồn Phai Khắt.
Một phiến đá lớn, tương đối bằng phẳng nằm bên phải hang từng được sử dụng để vẽ sơ đồ và chuẩn bị phương án tấn công các đồn Phai Khắt và Nà Ngần.
Đồn Phai Khắt
Đồn Phai Khắt nằm gần tỉnh lộ 202, giữa làng Phai Khắt, xã Tam Kim. Đây là nơi diễn ra trận đánh đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân vào ngày 25/12/1944, chỉ ba ngày sau khi thành lập.
Đồn vốn là ngôi nhà của ông Nông Văn Lạc, được xây dựng năm 1940 với diện tích khoảng 210 m². Ngôi nhà gồm bốn gian, tường gạch và sàn gỗ nghiến. Do có vị trí thuận lợi trên các tuyến đường trong khu vực, quân Pháp đã sử dụng ngôi nhà làm đồn.
Trong trận đánh ngày 25/12/1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã nhanh chóng làm chủ đồn. Chiến thắng này trở thành trận đánh mở đầu cho truyền thống chiến đấu của lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam.
Ngày nay, Đồn Phai Khắt đã được tu bổ và sử dụng làm không gian trưng bày bổ sung của khu di tích. Hình ảnh, hiện vật và tư liệu tại đây tái hiện sự kiện thành lập Đội, những hoạt động đầu tiên của lực lượng và sự giúp đỡ của nhân dân địa phương đối với cán bộ, chiến sĩ cách mạng.
Đồn Nà Ngần
Đồn Nà Ngần thuộc xã Hoa Thám, là địa điểm ghi dấu trận đánh thứ hai của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân vào ngày 26/12/1944.
Đồn vốn là nhà của ông Nông Văn Pảo, tức Phó lý Pảo, nằm trên một quả đồi cao tại xóm Nà Ngần. Đây từng là một ngôi nhà sàn ba gian, hai chái, lợp ngói và được bao quanh bởi nhiều lớp hàng rào.
Sau khi Đội giành thắng lợi và làm chủ đồn, ngôi nhà cũ sau đó được chuyển sang một vị trí khác. Công trình nguyên bản hiện không còn. Tại địa điểm di tích ngày nay có nhà bia ghi dấu chiến công của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.
Trận Nà Ngần cùng với trận Phai Khắt đã tạo nên hai chiến thắng đầu tiên của Đội, góp phần xây dựng niềm tin của nhân dân và tạo tiền đề cho quá trình phát triển của lực lượng vũ trang cách mạng.
Vạ Phá
Vạ Phá nằm trong một thung lũng rộng, tương đối bằng phẳng dưới chân đồi Slam Khẩu, thuộc xã Tam Kim. Địa hình kín đáo, cách xa khu dân cư và có vị trí thuận lợi cho việc tổ chức huấn luyện, hoạt động bí mật.
Tháng 2/1944, Tổng bộ Việt Minh Cao Bằng tổ chức tại đây một lớp huấn luyện, bồi dưỡng cán bộ cho toàn tỉnh. Lớp học do các đồng chí Võ Nguyên Giáp và Lê Thiết Hùng phụ trách.
Nội dung huấn luyện tập trung vào công tác quân sự và xây dựng lực lượng. Đây là một trong những bước chuẩn bị quan trọng về cán bộ và lực lượng, góp phần tạo điều kiện cho sự ra đời của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân vào cuối năm 1944.
Hiện tại Vạ Phá còn dấu tích khu vực lán trại của lớp huấn luyện, với diện tích khoảng 150 m².
Giá trị lịch sử và văn hóa
Khu di tích lịch sử Rừng Trần Hưng Đạo không chỉ gắn với một sự kiện cụ thể mà còn phản ánh quá trình chuẩn bị về tổ chức, cán bộ và lực lượng cho sự ra đời của quân đội cách mạng Việt Nam.
Từ Vạ Phá, nơi diễn ra các lớp huấn luyện cán bộ, đến Hang Thẳm Khẩu, Rừng Trần Hưng Đạo, Đồn Phai Khắt và Đồn Nà Ngần, các địa điểm tạo thành một chuỗi di tích liên kết với nhau, giúp tái hiện những ngày đầu hoạt động của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.
Đặc biệt, sự kiện thành lập Đội ngày 22/12/1944 tại Rừng Trần Hưng Đạo trở thành dấu mốc quan trọng trong lịch sử quân đội Việt Nam. Ngày 22/12 sau này được chọn là Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, đồng thời là Ngày hội Quốc phòng toàn dân.
Bên cạnh giá trị lịch sử, khu di tích còn nằm trong không gian núi rừng Cao Bằng với cảnh quan tự nhiên đặc trưng, địa hình nguyên sơ và khí hậu tương đối ôn hòa. Đây là điều kiện thuận lợi để kết hợp tìm hiểu lịch sử, văn hóa với khám phá cảnh quan vùng núi phía Bắc.
Di tích quốc gia đặc biệt
Với những giá trị nổi bật về lịch sử cách mạng, quân sự, văn hóa và cảnh quan, Khu di tích lịch sử Rừng Trần Hưng Đạo được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013.
Ngày nay, Rừng Trần Hưng Đạo là một địa chỉ quan trọng trong hành trình tìm hiểu lịch sử cách mạng Việt Nam tại Cao Bằng. Đến đây, du khách không chỉ tìm hiểu về 34 chiến sĩ đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân mà còn có thể lần theo những địa điểm gắn với quá trình chuẩn bị, thành lập và những trận đánh đầu tiên của lực lượng.
Qua hệ thống rừng, hang, đồn và các điểm di tích còn lại, Rừng Trần Hưng Đạo góp phần kể lại một giai đoạn đặc biệt của lịch sử dân tộc, từ những ngày đầu của một đội quân chỉ có 34 chiến sĩ đến quá trình hình thành và phát triển của Quân đội nhân dân Việt Nam.
