Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch thuộc phường Ngọc Hà, thành phố Hà Nội, là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh sống và làm việc trong 15 năm cuối đời, từ ngày 19/12/1954 đến ngày 2/9/1969. Đây cũng là không gian gắn với hoạt động của Trung ương Đảng và Chính phủ trong nhiều giai đoạn quan trọng của cách mạng Việt Nam.
Khu lưu niệm có diện tích hơn 10 ha, gồm hệ thống nhà ở, nơi làm việc, sân, vườn, ao cá, thảm cỏ và đường đi. Trong tổng thể đó, nổi bật nhất là ba địa điểm gắn trực tiếp với cuộc sống và hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh gồm Nhà 54, Nhà sàn và Nhà 67. Mỗi công trình phản ánh một giai đoạn khác nhau trong cuộc sống của Người, từ sinh hoạt thường ngày, tiếp khách, đọc sách, làm việc đến những cuộc họp quan trọng của Bộ Chính trị và những ngày cuối đời.
Nhà 54 và Nhà sàn
Nhà 54
Nhà 54 là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc từ tháng 12/1954 đến giữa tháng 5/1958, trong khoảng gần bốn năm. Sau khi chuyển sang Nhà sàn, Người vẫn thường xuyên trở lại Nhà 54 để dùng cơm và khám sức khỏe định kỳ. Vì vậy, ngôi nhà tiếp tục gắn bó với đời sống thường nhật của Người trong suốt 15 năm cuối đời.
Nhà 54 gồm ba phòng, được bố trí theo công năng rất giản dị. Phòng phía giáp ao là nơi làm việc và tiếp khách, phòng giữa là phòng ăn, phòng còn lại là phòng ngủ.
Các vật dụng trong nhà phản ánh một lối sống giản dị, ngăn nắp và khoa học. Phòng ăn lưu giữ bộ đồ ăn Chủ tịch Hồ Chí Minh thường sử dụng. Trong phòng ngủ có một bộ bàn ghế để Người đọc sách vào ban đêm, chiếc giường nhỏ, tủ đựng quần áo với một số bộ quần áo mặc thường ngày và bộ quần áo kaki dùng khi tiếp khách hoặc đi công tác.
Nhà 54 hiện lưu giữ gần 400 tài liệu, hiện vật, trong đó có hơn 300 hiện vật bằng chất liệu giấy. Hệ thống hiện vật tại đây không chỉ có giá trị về mặt bảo tồn mà còn giúp hình dung cụ thể về cuộc sống hàng ngày của Chủ tịch Hồ Chí Minh, một cuộc sống thanh bạch nhưng rất ngăn nắp và khoa học.
Nhà sàn của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Sau Nhà 54, Chủ tịch Hồ Chí Minh chuyển sang sống và làm việc tại Nhà sàn, được xây dựng trong khu vườn Phủ Chủ tịch. Người ở đây trong khoảng 11 năm cuối đời, từ năm 1958 đến năm 1969.
Nhà sàn vừa là nơi ở, vừa là nơi Người làm việc, tiếp khách và trao đổi công việc với các đồng chí trong Bộ Chính trị, cán bộ phụ trách các bộ, ngành, địa phương. Đây cũng là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp gỡ nhiều cán bộ, chiến sĩ miền Nam ra miền Bắc chữa bệnh, học tập và công tác.
Tầng trên Nhà sàn có hai phòng, gồm phòng làm việc và phòng ngủ. Phòng làm việc được bố trí một bàn, một ghế và giá sách. Đáng chú ý, ngăn dưới cùng của giá sách là chiếc máy chữ mà Chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên sử dụng để soạn thảo tài liệu, văn bản.
Phòng ngủ có những vật dụng rất đơn giản như giường gỗ trải chiếu cói, mùa đông có thêm đệm, chăn bông và một chiếc lò sưởi điện nhỏ. Trên bàn làm việc còn lưu giữ một số sách, tạp chí, chiếc mũ cát và chiếc đài bán dẫn do đồng bào Việt kiều Thái Lan kính tặng Người. Trên chiếc tủ nhỏ cạnh giường vẫn còn chiếc đồng hồ và cuốn sách Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông thế kỷ XIII mà Người đang đọc.
Gần 250 tài liệu, hiện vật cùng toàn bộ kiến trúc, cảnh quan và các vật dụng trong Nhà sàn được bảo quản, gìn giữ, giúp tái hiện không gian sống và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những năm cuối đời.
Nhà 67 và giá trị của khu lưu niệm
Nhà 67
Nhà 67 nằm phía sau Nhà sàn, cách khoảng 30 m. Công trình được khởi công ngày 1/5/1967 và hoàn thành ngày 20/7/1967. Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh thường họp với Bộ Chính trị, đồng thời là nơi Người làm việc trong thời kỳ chiến tranh phá hoại miền Bắc diễn ra ác liệt từ năm 1967 đến năm 1969.
Trong bối cảnh Hà Nội, Hải Phòng và nhiều khu vực miền Bắc liên tục bị không quân và hải quân Mỹ đánh phá, Bộ Chính trị quyết định xây dựng một công trình kiên cố phía sau Nhà sàn để bảo đảm an toàn cho Chủ tịch Hồ Chí Minh. Công trình do cán bộ, chiến sĩ Cục Công trình thuộc Bộ Tư lệnh Công binh thiết kế và xây dựng.
Nhà 67 có hệ thống kết cấu kiên cố với tường bê tông cốt thép dày hơn 60 cm, trần dày hơn 1 m, phía bên phải có hầm phòng không. Tuy nhiên, Chủ tịch Hồ Chí Minh không sử dụng công trình này như một nơi ở riêng. Người đề nghị dành Nhà 67 làm nơi họp Bộ Chính trị và làm việc với các đồng chí Trung ương để bàn bạc những vấn đề quan trọng của đất nước.
Từ ngày 25/8/1969, khi sức khỏe của Chủ tịch Hồ Chí Minh chuyển biến nặng, Nhà 67 trở thành nơi điều trị cho Người. Các đồng chí trong Bộ Chính trị cùng nhiều giáo sư, bác sĩ đầu ngành tập trung tại đây để chăm sóc sức khỏe cho Người.
Do tuổi cao, sức yếu và bệnh tình diễn biến phức tạp, Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời vào lúc 9 giờ 47 phút ngày 2/9/1969. Trong Nhà 67 hiện vẫn lưu giữ nhiều tài liệu, hiện vật và các vật dụng được sắp đặt gần như nguyên trạng, trong đó có chiếc đồng hồ và tờ lịch gắn với thời khắc Người đi xa.
Giá trị lịch sử và văn hóa
Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch có giá trị đặc biệt bởi đây là nơi gắn trực tiếp với 15 năm cuối đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, một giai đoạn có ý nghĩa quan trọng đối với lịch sử cách mạng Việt Nam.
Từ không gian này, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng và Chính phủ lãnh đạo đất nước thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ chiến lược: xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mỹ và chính quyền Sài Gòn, giải phóng miền Nam, tiến tới thống nhất đất nước. Nhiều chủ trương, quyết sách quan trọng của cách mạng Việt Nam được bàn bạc, quyết định trong thời kỳ này.
Khu di tích cũng là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp đón nhiều đoàn khách quốc tế, gặp gỡ đại biểu các tầng lớp nhân dân và cán bộ, chiến sĩ từ nhiều địa phương. Vì vậy, không gian nơi đây không chỉ phản ánh cuộc sống riêng của Người mà còn gắn với hoạt động đối nội, đối ngoại và công việc lãnh đạo đất nước.
Giá trị nổi bật của khu lưu niệm còn nằm ở việc nơi ở, nơi làm việc và nhiều đồ dùng sinh hoạt của Chủ tịch Hồ Chí Minh được bảo tồn trong không gian gốc. Từ chiếc giường, bàn làm việc, máy chữ, sách, đồng hồ đến những vật dụng sinh hoạt hàng ngày đều góp phần tái hiện một cách cụ thể cuộc sống giản dị, thanh bạch của Người.
Ba công trình Nhà 54, Nhà sàn và Nhà 67 vì thế tạo thành một hệ thống di tích có tính liên tục. Nhà 54 gắn với những năm đầu Người trở về Hà Nội sau năm 1954; Nhà sàn phản ánh phần lớn thời gian Người sống và làm việc tại Phủ Chủ tịch; còn Nhà 67 gắn với những năm cuối đời, đặc biệt là thời kỳ chiến tranh phá hoại miền Bắc và những ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh lâm bệnh.
Sau khi Người qua đời, toàn bộ khu vực cùng các tài liệu, hiện vật nơi đây trở thành những tư liệu trực tiếp và có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng và phong cách sống của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khu lưu niệm đồng thời là địa chỉ giáo dục lịch sử, truyền thống và đạo đức, giúp các thế hệ sau tìm hiểu về một giai đoạn quan trọng của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1272/QĐ-TTg ngày 12/8/2009.
