Giữa vùng đất võ Bình Định, làng Phú Gia lưu giữ một nghề thủ công truyền thống đã tồn tại hơn hai thế kỷ: nghề chằm nón ngựa Phú Gia. Từ những sợi giang, tàu lá kè và đôi bàn tay khéo léo của người thợ, những chiếc nón không chỉ được tạo nên như một vật dụng mà còn trở thành một sản phẩm thủ công mang đậm dấu ấn văn hóa của miền đất võ.
Làng nghề nón ngựa Phú Gia nay thuộc thôn Phú Gia, xã Xuân An, tỉnh Gia Lai, trên địa bàn trước đây thuộc xã Cát Tường, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định. Nghề chằm nón ngựa đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ và trở thành một phần ký ức văn hóa của vùng đất này.
- Tên làng nghề: Nón ngựa Phú Gia
- Địa điểm: Thôn Phú Gia, xã Xuân An, tỉnh Gia Lai
- Địa danh cũ: Thôn Phú Gia, xã Cát Tường, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định
- Loại hình: Làng nghề thủ công truyền thống
- Nghề truyền thống: Chằm nón ngựa
- Lịch sử hình thành: Hơn 270 năm
- Tình trạng bảo tồn: Đang được duy trì
- Di sản liên quan: Nghề chằm nón ngựa Phú Gia
- Năm ghi danh: 2024
- Danh hiệu: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
- Quyết định: 956/QĐ-BVHTTDL, ngày 09/04/2024
Chiếc nón mang dáng hình đất võ
Tên gọi nón ngựa gắn với đặc tính chắc chắn, dẻo dai của chiếc nón, phù hợp với người đội khi cưỡi ngựa. Trong xã hội xưa, nón ngựa từng là vật dụng gắn với tầng lớp có chức sắc, giới phong lưu và quyền quý. Đặc biệt, những chiếc nón có chụp bạc, trang trí hình rồng, phượng thể hiện sự sang trọng và địa vị của người sử dụng.
Hình ảnh các lý trưởng, chánh tổng hay người có chức sắc cưỡi ngựa, đội nón ngựa bịt bạc từng xuất hiện trên những con đường làng quê Bình Định. Những hình ảnh ấy dần trở thành một phần ký ức về đời sống xã hội xưa ở vùng đất võ.
Nón ngựa Phú Gia cũng được truyền tụng là có mối liên hệ với hình ảnh đội quân Tây Sơn thần tốc, góp phần tạo nên sắc thái riêng cho sản phẩm thủ công của làng nghề.
Không giống vẻ thanh nhã của nón Bài Thơ xứ Huế, nón ngựa Phú Gia gây ấn tượng bởi dáng vẻ chắc khỏe, đường nét mạnh mẽ nhưng vẫn tinh tế. Trên phần sườn nón thường xuất hiện các hoa văn truyền thống như long, lân, quy, phụng; lưỡng long tranh châu; mai, lan, cúc, trúc, cùng những câu thơ, câu đối hoặc hình ảnh thiên nhiên.
Một chiếc nón qua nhiều công đoạn thủ công
Để tạo nên một chiếc nón ngựa hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn và độ chính xác cao. Trong đó, bốn công đoạn chính gồm tạo sườn mê, thắt nang sườn, thêu hoa văn và lợp lá chằm chỉ.
Tạo sườn mê
Rễ cây giang được lấy từ vùng núi, phơi khô rồi chẻ thành những sợi nhỏ. Người thợ đan các sợi giang theo kiểu đan giỏ, tạo thành những ô hình lục giác, hình thành một tấm mê lớn làm nền cho phần sườn nón.
Thắt nang sườn
Tấm mê được đặt lên khuôn nón. Người thợ lần lượt khâu vành nang, sườn đứng và sườn ngang bằng những sợi giang nhỏ. Đây là công đoạn đòi hỏi tay nghề cao bởi độ chính xác của phần sườn quyết định hình dáng và độ chắc chắn của chiếc nón.
Thêu hoa văn
Khi phần sườn hoàn thiện, người thợ bắt đầu tạo nên những hoa văn đặc trưng. Các đề tài truyền thống như long, lân, quy, phụng, lưỡng long tranh châu, mai, lan, cúc, trúc, câu thơ, câu đối hay cảnh vật được thể hiện trực tiếp trên nang sườn.
Đây cũng là công đoạn tạo nên dấu ấn riêng của từng chiếc nón. Những đường nét hoa văn vừa có giá trị trang trí vừa phản ánh quan niệm thẩm mỹ và văn hóa truyền thống của người Việt.
Lợp lá và chằm chỉ
Lá kè được xử lý qua nhiều bước trước khi đưa vào lợp nón. Lá tươi được tước bỏ sống, phơi trong bóng râm, xông qua lửa, phơi sương rồi hơ lửa để tạo độ phẳng.
Người thợ cắt lá thành từng miếng theo chiều cao của nón, xếp đều từ đỉnh xuống rồi chằm vào phần sườn. Đường chỉ được giấu dưới mí lá nên khi hoàn thiện, bề mặt nón gần như không nhìn thấy đường chằm. Trên đỉnh nón thường được trang trí thêm một đùm chỉ ngũ sắc, tạo điểm nhấn cho sản phẩm.
Nghề thủ công được trao truyền qua nhiều thế hệ
Nón ngựa Phú Gia được tạo nên từ những nguyên liệu gần gũi với tự nhiên như lá kè, giang và rễ dứa. Theo tư liệu về nghề, một chiếc nón hoàn chỉnh có kết cấu nhiều lớp, được thực hiện qua nhiều công đoạn thủ công. Những hoa văn trên nón thường mang đậm dấu ấn văn hóa Việt như mây, long, lân, quy, phụng, hoa sen hay bầu rượu.
Điều đáng quý của làng nghề không chỉ nằm ở những chiếc nón hoàn thiện mà còn ở kỹ năng nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những người thợ trẻ tiếp tục học nghề từ các nghệ nhân lớn tuổi, từng bước tiếp nhận kỹ thuật tạo sườn, thêu hoa văn và hoàn thiện nón.
Hiện nay, khoảng 300 hộ tại Phú Gia và một số thôn lân cận tham gia vào các công đoạn sản xuất nón ngựa. Phần lớn các hộ tập trung tại thôn Phú Gia, trong khi các hộ ở khu vực lân cận đảm nhận một số công đoạn rồi cung cấp bán thành phẩm cho những gia đình chuyên hoàn thiện và trang trí nón.
Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Một dấu mốc quan trọng đối với làng nghề đến vào năm 2024, khi Nghề chằm nón ngựa Phú Gia được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 956/QĐ-BVHTTDL ngày 9/4/2024.
Việc được ghi danh không chỉ khẳng định giá trị của nghề thủ công đã tồn tại qua nhiều thế hệ mà còn ghi nhận vai trò của cộng đồng cư dân và các nghệ nhân trong việc bảo tồn, trao truyền và phát huy di sản.
Với danh hiệu này, nón ngựa Phú Gia ngày càng được biết đến như một biểu tượng văn hóa gắn với vùng đất võ Bình Định.
Từ sản phẩm làng nghề đến trải nghiệm du lịch
Làng nghề nón ngựa Phú Gia hiện là điểm đến được nhiều du khách quan tâm khi tìm hiểu văn hóa truyền thống Bình Định. Du khách có thể tìm hiểu câu chuyện hình thành làng nghề, quan sát người thợ thực hiện các công đoạn thủ công và khám phá những hoa văn được tạo nên trên từng chiếc nón.
Từ khi Liên hoan Quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam được tổ chức lần đầu vào năm 2006, lượng du khách trong nước và quốc tế tìm đến làng nghề được ghi nhận tăng lên. Nhiều du khách nước ngoài cũng mua nón ngựa làm quà lưu niệm sau chuyến đi đến vùng đất võ.
Với du khách, một chiếc nón ngựa Phú Gia không đơn thuần là món quà mang về sau chuyến đi. Trong từng nan giang, lớp lá và đường thêu còn lưu giữ câu chuyện về một nghề thủ công lâu đời, về bàn tay của người thợ và về ký ức văn hóa của Bình Định.
Giữ nghề để giữ một phần ký ức văn hóa
Hơn hai thế kỷ trôi qua, nghề chằm nón ngựa Phú Gia vẫn được duy trì trong đời sống cộng đồng. Những người thợ hôm nay tiếp tục làm công việc mà cha ông đã truyền lại, trong khi các nghệ nhân đóng vai trò quan trọng trong việc trao truyền kỹ thuật cho thế hệ kế tiếp.
Việc bảo tồn nghề vì thế không chỉ là giữ lại một sản phẩm thủ công truyền thống, mà còn là giữ lại tri thức nghề, kỹ thuật thủ công, hoa văn, câu chuyện lịch sử và ký ức cộng đồng gắn với chiếc nón ngựa.
Từ một vật dụng từng gắn với hình ảnh người cưỡi ngựa trên những con đường làng, nón ngựa Phú Gia hôm nay đã trở thành một sản phẩm văn hóa đặc trưng của vùng đất võ, đồng thời là điểm gặp gỡ giữa nghề truyền thống, di sản và du lịch trải nghiệm.
