Đình Tây Đằng thuộc thôn Đông, xã Quảng Oai, thành phố Hà Nội, là một trong những công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu của vùng xứ Đoài. Di tích đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013.
Đình thờ ba vị Thành hoàng gồm Tản Viên Sơn Thánh, Cao Sơn Đại Vương và Quý Minh Đại Vương. Đây là những nhân vật được tôn thờ trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, gắn với hình tượng các vị anh hùng văn hóa, biểu trưng cho sức mạnh cộng đồng trong việc chế ngự thiên tai, bảo vệ cuộc sống và chống giặc ngoại xâm.
Với hệ thống kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc đặc sắc, đình Tây Đằng được đánh giá là một trong những ngôi đình có giá trị nổi bật của kiến trúc truyền thống Việt Nam, đặc biệt là nghệ thuật thời Mạc thế kỷ XVI.
Lịch sử hình thành và trùng tu
Căn cứ vào những dấu tích kiến trúc và nghệ thuật trang trí còn được bảo tồn, các nhà nghiên cứu xác định đình Tây Đằng được khởi dựng vào thế kỷ XVI, dưới thời Mạc. Kết quả kiểm tra bằng phương pháp C14 cũng góp phần củng cố nhận định về niên đại này.
Trải qua nhiều thế kỷ, đình đã được tu bổ và tôn tạo nhiều lần để bảo đảm sự tồn tại của công trình. Đợt trùng tu gần đây được thực hiện trong giai đoạn 2002–2004.
Mặc dù đã trải qua nhiều lần sửa chữa, đình Tây Đằng vẫn bảo tồn được nhiều thành phần kiến trúc và mảng chạm khắc cổ có giá trị. Đặc biệt, hệ thống cấu kiện gỗ và các tác phẩm điêu khắc trên kiến trúc đại đình là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu nghệ thuật đình làng Việt Nam thế kỷ XVI.
Tổng thể kiến trúc đình Tây Đằng
Quần thể đình Tây Đằng gồm cổng đình, hồ bán nguyệt, nghi môn, tả mạc, hữu mạc, đại đình, giếng đình cùng một số hạng mục phụ trợ khác.
Cổng đình
Cổng đình được xây dựng tương đối đơn giản, gồm hai trụ cổng liền với tường bao. Các trụ có tiết diện hình vuông, phần đầu cột được bổ trụ theo dạng ô lồng đèn nhưng không có nhiều hoa văn trang trí.
So với những thành phần kiến trúc khác trong di tích, cổng đình không có giá trị nghệ thuật nổi bật. Công trình chủ yếu đảm nhiệm chức năng tạo lối ra vào và bảo vệ khuôn viên đình.
Hồ bán nguyệt
Hồ bán nguyệt nằm phía trước sân đình, tạo khoảng không gian chuyển tiếp trước khi bước vào khu vực nghi môn và đại đình. Trong hồ trồng sen, hai bên có các lối dẫn vào nghi môn và sân đình.
Sự kết hợp giữa mặt nước, cây xanh, sân đình và các công trình kiến trúc tạo nên không gian cảnh quan đặc trưng của đình làng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Nghi môn
Nghi môn đình Tây Đằng được xây theo kiểu tứ trụ, gồm hai trụ lớn nằm ở hai bên trục thần đạo và hai trụ nhỏ ở phía ngoài.
Đỉnh hai trụ lớn được đắp hình tứ phượng, đầu quay về bốn hướng, phần đuôi chụm lại tạo thành hình trái giành. Phía dưới là phần mui luyện, bốn mặt trang trí hình hổ phù với vẻ uy nghiêm. Tiếp đến là các ô lồng đèn trang trí đề tài tứ linh.
Thân trụ được soi gờ, kẻ chỉ; bên trong có các câu đối chữ Hán được đắp nổi. Phần đế trụ tạo dáng cổ bồng.
Hai trụ nhỏ có kết cấu tương tự trụ biểu lớn. Trên đỉnh là hình nghê chầu, phía dưới là ô lồng đèn dạng vuông có trổ thủng. Thân trụ cũng được trang trí các câu đối chữ Hán.
Sau nghi môn là khoảng sân rộng. Phần trục thần đạo được tôn cao hơn mặt sân xung quanh một cấp nền, tạo thành kiểu sân rồng, phục vụ các nghi lễ tế tự và sinh hoạt trong những dịp hội đình. Sân được lát gạch Bát Tràng kích thước 30 × 30 cm.
Tả mạc và hữu mạc
Hai tòa tả mạc và hữu mạc nằm ở hai bên phía trước đại đình, được khởi dựng vào năm Canh Thân 1860.
Mỗi tòa gồm 3 gian, 2 chái, kết cấu theo kiểu chồng diêm. Mái lợp ngói mũi hài, các góc mái tạo dáng đao cong và có trang trí hình rồng.
Hai tòa mạc vừa tạo nên sự cân đối cho tổng thể kiến trúc, vừa phục vụ các hoạt động nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng của đình.
Đại đình Tây Đằng
Đại đình là công trình quan trọng nhất của di tích, có mặt bằng hình chữ Nhất, quay về hướng Nam và hơi chếch về phía Tây. Công trình gồm 3 gian và 2 chái lớn.
Nền đình được bó vỉa bằng đá tảng và lát gạch Bát Tràng, cao hơn sân khoảng 60 cm, tương ứng với hệ thống bậc tam cấp dẫn lên công trình.
Một trong những đặc điểm nổi bật của đại đình Tây Đằng là bộ mái thấp nhưng lớn, lợp nhiều lớp ngói mũi hài. Bốn mái xòe rộng, phủ ra ngoài phần vỉa nền và hai chái. Chiều cao bộ mái chiếm khoảng 2/3 chiều cao của toàn bộ ngôi đình, tạo nên dáng vẻ bề thế nhưng chắc khỏe.
Các đường bờ nóc và bờ dải được trang trí hoa chanh. Hai đầu bờ nóc có hình lân cõng trên lưng một vân xoắn lớn, tạo điểm nhấn đặc biệt cho kiến trúc.
Hệ thống khung gỗ
Bộ khung chịu lực của đại đình dựa trên 6 hàng cột gỗ, với tổng cộng 48 cột lớn và nhỏ.
Các cột có kích thước khác nhau, trong đó:
- Cột cái có chu vi khoảng 750 cm;
- Cột quân có chu vi khoảng 500 cm;
- Cột hiên có chu vi khoảng 280 cm.
Cột được làm theo kiểu thượng thu hạ thách, đặt trên chân tảng bằng đá xanh theo quan niệm âm dương, với phần trên tròn và phần dưới vuông.
Hệ khung chịu lực được làm bằng gỗ, liên kết với nhau thông qua các bộ vì. Tương ứng với các gian là 4 bộ vì chính đỡ mái, được thiết kế thống nhất theo kiểu giá chiêng.
Phần lớn các cấu kiện gỗ được làm từ gỗ mít. Trên đầu dư, xà, bẩy, đấu và nhiều cấu kiện khác có các mảng chạm khắc hình rồng, lân, nghê, hoa lá, vân xoắn và nhiều đề tài dân gian phong phú.
Hệ thống cánh gà đặc biệt
Một trong những điểm đặc biệt của đình Tây Đằng là hệ thống cánh gà đỡ phía dưới dạ các xà dọc, hay còn gọi là tai cột. Đây là đặc điểm thường gặp ở một số công trình đình cùng niên đại thời Mạc thế kỷ XVI, trong đó có đình Thanh Lũng ở Ba Vì.
Cánh gà được cấu tạo từ hai thân gỗ, có đặc điểm phần trên dài hơn phần dưới. Một số cánh gà còn có hai đấu vuông thót đáy kê ở giữa. Thân ván tương đối dày và phía dưới được chạm khắc nhiều đề tài, trong đó có hình rồng và cá chép hóa rồng.
Hệ thống cánh gà tại đình Tây Đằng hiện còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Đây được xem là một trong những hệ thống cánh gà có niên đại sớm và hiếm gặp trong các di tích kiến trúc truyền thống còn lại ở Việt Nam.
Dấu tích hệ thống sàn gỗ
Trước đây, bộ khung gỗ của đại đình còn có một hệ thống liên kết ở phía dưới là dầm sàn.
Các dầm dọc liên kết những cột nằm trong cùng một bộ vì, trong khi dầm ngang nối các cột cùng hàng của các bộ vì với nhau. Ván sàn được đặt lên hệ thống dầm này.
Ngoại trừ gian giữa, các gian còn lại trước đây đều có sàn gỗ. Tuy nhiên, hệ thống sàn này hiện không còn.
Tại gian giữa đại đình hiện đặt sập thờ, hương án, án gian và các đồ thờ tự. Gian chái bên phải có ban thờ quan Bộ Hộ. Những gian còn lại được để tương đối thoáng, tạo không gian rộng cho các hoạt động văn hóa và sinh hoạt cộng đồng của làng.
Hậu cung
Hậu cung là không gian linh thiêng, nơi thờ các vị Thành hoàng và lưu giữ những vật thiêng cùng đồ thờ tự của đình.
Hậu cung được bố trí ở vị trí trung tâm, thuộc nửa phía sau đại đình, khoảng giữa hàng cột cái và cột quân của gian giữa. Không gian này có hệ thống sàn gỗ cao khoảng 1,9 m so với mặt nền.
Cửa hậu cung được làm theo kiểu bức bàn, gồm 6 cánh và trang trí đề tài tứ linh. Phía trước cửa hậu cung là một khám gian bưng kín, mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVII.
Phía trên khám được trang trí thành hai lớp. Lớp bên trong chạm nổi hình rồng chầu hoa cúc. Lớp bên ngoài thể hiện hình rồng phun lửa, mắt lồi, đầu hướng xuống, với đao mác lớn, mũi to và thân phủ vẩy dày.
Đáng chú ý, phía bên trái phần đuôi rồng còn có hình người ngồi, được cho là biểu hiện khát vọng cầu nguồn nước. Toàn bộ phần phía trước hậu cung được sơn son thếp vàng, tạo nên vẻ trang nghiêm cho không gian thờ tự.
Hai bên hậu cung được bưng kín bằng các đố lụa, trang trí đề tài phượng chầu chữ Thọ.
Bên trong hậu cung là không gian thâm nghiêm, nơi đặt ba ngai thờ Thành hoàng. Phần không gian bên dưới gác lửng hậu cung được để trống, không bố trí các di vật.
Nghệ thuật chạm khắc đình Tây Đằng
Giá trị nổi bật của đình Tây Đằng không chỉ nằm ở niên đại mà còn ở hệ thống chạm khắc gỗ đặc sắc. Các mảng trang trí xuất hiện trên nhiều cấu kiện như đầu dư, cốn, xà nách, bẩy, đấu, ván nong, ván lá đề, con rường, vì nóc và nhiều bộ phận khác.
Các nghệ nhân xưa đã sử dụng nhiều kỹ thuật như chạm lộng, chạm bong kênh, chạm nổi và chạm thủng, tạo nên những tác phẩm điêu khắc có giá trị nghệ thuật cao.
Đề tài trang trí rất phong phú, kết hợp giữa hình tượng linh vật, con người, thiên nhiên và các mô típ dân gian. Có thể bắt gặp hình ảnh rồng, lân, nghê, hươu, phượng, voi, ngựa, cùng các cảnh sinh hoạt và biểu tượng giàu tính dân gian.
Một số mảng chạm thể hiện những hình tượng đặc biệt như lân hí cầu, voi đi cày, voi phi hay voi lồng, hươu trong tư thế chạy phun lửa, hươu nằm nghỉ trên vân xoắn.
Sự tự do trong cách thể hiện hình tượng, đường nét khỏe khoắn, bố cục sinh động và sự phong phú của đề tài đã tạo nên một diện mạo riêng cho nghệ thuật chạm khắc đình Tây Đằng. Những tác phẩm này đồng thời phản ánh thế giới quan, đời sống tinh thần và trí tưởng tượng phong phú của cộng đồng cư dân Việt Nam trong lịch sử.
Giá trị của đình Tây Đằng
Đình Tây Đằng vừa là nơi thờ Thành hoàng, vừa là trung tâm sinh hoạt văn hóa của cộng đồng làng xã. Trong không gian đình, các nghi lễ truyền thống, hoạt động hội làng và những sinh hoạt cộng đồng được duy trì qua nhiều thế hệ.
Đặc biệt, hệ thống kiến trúc gỗ và nghệ thuật chạm khắc còn lại biến đình Tây Đằng thành một nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu kiến trúc, điêu khắc, tín ngưỡng và đời sống văn hóa dân gian Việt Nam, nhất là nghệ thuật thời Mạc thế kỷ XVI.
Có thể xem đình Tây Đằng như một “bảo tàng văn hóa, nghệ thuật dân gian” được lưu giữ trong chính không gian sinh hoạt của cộng đồng. Từ những bộ vì gỗ, cánh gà, mái đình cho đến từng mảng chạm khắc, công trình đều góp phần kể lại câu chuyện về lịch sử, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cư dân xứ Đoài.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, đình Tây Đằng là một trong những di tích tiêu biểu của Hà Nội và vùng xứ Đoài. Việc bảo tồn di tích không chỉ giữ lại một công trình kiến trúc cổ mà còn góp phần duy trì những giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
