Gò Đống Đa, còn gọi là Công viên Văn hóa Đống Đa, nằm trên phố Tây Sơn, thuộc phường Đống Đa, Thành phố Hà Nội. Đây là một trong những địa điểm gắn liền với chiến thắng Đống Đa mùa xuân Kỷ Dậu 1789, khi quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ đánh bại quân Thanh, giải phóng kinh thành Thăng Long.
Theo sử liệu và hồi ức của các bậc cao niên làng Thịnh Quang, khu vực Gò Đống Đa xưa nằm gần phía ngoài Kinh thành Thăng Long, thuộc đất làng Khương Thượng, huyện Quảng Đức, phủ Thuận Thiên. Địa danh Đống Đa vốn được dùng để chỉ một khu vực có nhiều gò đất, trên đó mọc nhiều cây đa. Qua thời gian, tên gọi này trở thành địa danh của cả khu vực.
Gò Đống Đa và chiến thắng Kỷ Dậu năm 1789
Cuối năm 1788, quân Thanh tiến vào Đại Việt, chiếm Thăng Long và dựng căn cứ quân sự tại nhiều vị trí quanh kinh thành. Trước tình hình đó, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế tại Phú Xuân, lấy niên hiệu Quang Trung, sau đó tiến quân ra Bắc.
Mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789, quân Tây Sơn mở cuộc tiến công với tốc độ nhanh và cách đánh táo bạo. Trong hệ thống các trận đánh quyết định, Ngọc Hồi và Đống Đa là hai chiến trường quan trọng. Tại khu vực Đống Đa, quân Tây Sơn tiến công đồn Khương Thượng, đánh tan lực lượng quân Thanh đóng tại đây. Tướng Thanh là Sầm Nghi Đống thất trận và tự vẫn.
Chiến thắng Đống Đa nằm trong chiến dịch giải phóng Thăng Long, góp phần làm tan rã hệ thống phòng thủ của quân Thanh. Sau những trận đánh liên tiếp từ Ngọc Hồi, Khương Thượng đến Thăng Long, quân Tây Sơn tiến vào kinh thành, chấm dứt cuộc tiến quân của quân Thanh vào Đại Việt.
Chiến thắng mùa xuân Kỷ Dậu năm 1789 thể hiện nghệ thuật quân sự đặc sắc của Quang Trung Nguyễn Huệ, nổi bật ở khả năng tổ chức lực lượng, hành quân thần tốc, lựa chọn thời điểm tiến công và phối hợp các hướng đánh. Đây cũng là một trong những chiến thắng lớn trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.
Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ (1753 – 1792) là một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào Tây Sơn. Trong khoảng hai thập niên hoạt động quân sự, ông trực tiếp chỉ huy nhiều chiến dịch lớn, trong đó có những chiến thắng trước quân Xiêm ở phía Nam và quân Thanh ở phía Bắc. Sau khi lên ngôi, ông tiếp tục thực hiện nhiều chủ trương về chính trị, kinh tế, giáo dục, văn hóa và quân sự nhằm củng cố đất nước.
Sự hình thành và biến đổi của Gò Đống Đa
Khu vực Đống Đa xưa có nhiều gò đất, trong đó có những gò gắn với chiến trường năm 1789. Trong thời gian dài, các gò được giữ lại tương đối nguyên vẹn và trở thành những địa điểm được người dân ghi nhớ qua truyền thuyết, địa danh và các công trình tín ngưỡng.
Theo bản đồ Hà Nội được lập năm Tự Đức 26 (1873), khu vực Đống Đa khi đó còn sáu gò. Tuy nhiên, trong thời Nguyễn và thời Pháp thuộc, nhiều gò không được bảo vệ, dần bị san lấp hoặc biến đổi theo quá trình đô thị hóa.
Ngày nay, dấu tích của hệ thống gò xưa không còn nguyên vẹn. Một số địa điểm vẫn được nhắc đến trong ký ức và tư liệu lịch sử, trong đó có Gò Trung Liệt, còn gọi là gò thứ 13 được đắp thêm vào năm 1851, và gò Đống Thiêng trong khu vực Thái Hà ấp. Gò Đầu Lâu phía sau chùa Bộc, gần chùa Đồng Quang, cũng từng là một địa danh liên quan đến khu vực chiến trường nhưng đã bị phá từ lâu.
Năm 2010, nhân dịp Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, di tích Gò Đống Đa được tu bổ, tôn tạo và xây dựng thêm một số hạng mục trên diện tích hơn 22.120,8 m². Khu di tích hiện gồm cổng, Gò Đống Đa, nghi môn, tượng đài Hoàng đế Quang Trung, đền thờ Hoàng đế Quang Trung và các công trình phụ trợ.
Các công trình trong khu di tích góp phần tái hiện không gian tưởng niệm chiến thắng Đống Đa và ghi nhớ công lao của Hoàng đế Quang Trung cùng nghĩa quân Tây Sơn.
Những di tích liên quan đến chiến thắng Đống Đa
Gò Đống Đa nằm trong không gian lịch sử rộng lớn gắn với chiến dịch Ngọc Hồi – Đống Đa. Nhiều địa điểm quanh khu vực này vẫn lưu giữ dấu tích, truyền thuyết và ký ức về cuộc chiến năm 1789.
Chùa Bộc có tên chữ là Thiên Phúc tự, nằm gần khu vực chiến trường Khương Thượng. Theo tư liệu địa phương, chùa từng bị thiêu hủy trong chiến trận năm 1789 và được dựng lại vào năm 1792. Phía trước chùa có hồ Tắm Tượng, gắn với truyền thuyết về đội voi của quân Tây Sơn sau trận đánh Khương Thượng. Phía sau chùa có khu vực được gọi là Loa Sơn, gắn với sự kiện Sầm Nghi Đống tự vẫn sau khi thất trận. Trong chùa còn có Thanh miếu, nơi thờ Sầm Nghi Đống và những binh lính nhà Thanh tử trận.
Chùa Kim Sơn nằm trong khu vực từng được sử dụng làm nơi an táng những người tử trận trong chiến dịch Đống Đa. Đây cũng là địa điểm gắn với các hoạt động cầu siêu cho những người chết trong cuộc chiến mùa xuân Kỷ Dậu.
Chùa Nam Đồng, có tên chữ là Càn An tự, nằm đối diện khu di tích Gò Đống Đa. Đây là ngôi chùa có lịch sử lâu đời, hiện còn lưu giữ những tấm bia có niên đại 1621 và 1697 cùng một quả chuông đúc năm 1812. Các tư liệu này cho thấy địa danh Đống Đa đã tồn tại từ trước chiến thắng năm 1789. Sau chiến tranh, chùa trở thành một trong những địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng gắn với việc tưởng niệm những người tử trận.
Các di tích và địa điểm liên quan trên tạo thành một không gian lịch sử có mối liên hệ với chiến thắng Đống Đa và chiến dịch giải phóng Thăng Long mùa xuân Kỷ Dậu. Qua đó, giá trị của Gò Đống Đa không chỉ nằm ở dấu tích của một chiến trường mà còn ở khả năng lưu giữ ký ức lịch sử của một trong những chiến thắng tiêu biểu của dân tộc cuối thế kỷ XVIII.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử và nghệ thuật quân sự, Di tích lịch sử Gò Đống Đa được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1820/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
