Di tích Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải là một trong những di tích lịch sử tiêu biểu gắn với thời kỳ đất nước tạm thời bị chia cắt và cuộc đấu tranh lâu dài vì độc lập, thống nhất non sông.
Hiền Lương – Bến Hải, chứng tích của một thời kỳ chia cắt
Sau khi Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết ngày 20/7/1954, Việt Nam tạm thời bị chia thành hai miền, lấy vĩ tuyến 17 và sông Bến Hải làm giới tuyến quân sự tạm thời, trong khi chờ cuộc tổng tuyển cử dự kiến tổ chức vào tháng 7/1956 để thống nhất đất nước.
Tuy nhiên, những biến động lịch sử sau đó khiến đất nước tiếp tục trải qua hơn hai thập kỷ chiến tranh. Trong suốt thời gian ấy, Hiền Lương – Bến Hải trở thành một địa danh đặc biệt, nơi trực tiếp chứng kiến sự chia cắt Bắc – Nam, đồng thời ghi dấu những cuộc đấu tranh bền bỉ của quân và dân hai miền vì mục tiêu độc lập, thống nhất đất nước.
Ngày nay, khu di tích được tổ chức theo trục Bắc – Nam, lấy cầu Hiền Lương lịch sử làm điểm trung tâm. Từ đây, không gian di tích nối liền khu vực Cột cờ Hiền Lương ở bờ Bắc với Cụm tượng đài “Khát vọng thống nhất” ở bờ Nam, cùng nhiều công trình, địa điểm gắn với lịch sử của giới tuyến quân sự tạm thời.
Khu vực đôi bờ cầu Hiền Lương
Cầu Hiền Lương
Từ cuối năm 1954 cho đến khi bị bom Mỹ đánh sập năm 1967, cầu Hiền Lương trở thành một trong những biểu tượng rõ nét nhất của sự chia cắt đất nước. Cây cầu không chỉ là công trình giao thông bắc qua sông Bến Hải mà còn gắn với những năm tháng đấu tranh quyết liệt để bảo vệ giới tuyến và thực hiện khát vọng thống nhất non sông.
Để bảo tồn chứng tích lịch sử, cầu Hiền Lương được phục dựng theo thiết kế cầu sắt do người Pháp xây dựng năm 1952. Cầu có chiều dài 183,65m, rộng 5,50m, trong đó phần dành cho giao thông rộng 3,20m. Công trình phục dựng được khởi công năm 2001 và hoàn thành, khánh thành năm 2008.
Nhà Liên hợp
Nhà Liên hợp hiện nay được phục dựng theo nguyên mẫu công trình từng tồn tại tại khu vực giới tuyến. Ngôi nhà mang kiến trúc nhà sàn bốn mái, mặt tiền hướng về Quốc lộ 1A.
Không gian bên trong được chia thành ba khu vực, trong đó khu vực trung tâm gồm bốn gian liên thông. Đây từng là nơi tổ chức các cuộc họp giao ban của Ủy ban Liên hợp hai miền Bắc – Nam, dưới sự giám sát của Tổ Quốc tế 76. Không gian trưng bày hiện nay tái hiện một phần hoạt động của Nhà Liên hợp trong thời kỳ giới tuyến quân sự tạm thời.
Cột cờ Hiền Lương
Cột cờ Hiền Lương, hay Kỳ đài Hiền Lương, gồm phần đài và cột cờ. Công trình được xây dựng tại vị trí cao hơn mặt bằng chung của khu di tích, tạo thành điểm nhấn nổi bật trong không gian đôi bờ.
Cột cờ có chiều cao 28m, được cấu tạo từ sáu đoạn thép ống liên kết với nhau. Trên thân cột có các thanh thép hình chữ nhật làm bậc thang. Khi treo cờ, hệ thống dây cáp, ròng rọc và tời được sử dụng để đưa lá cờ lên đỉnh cột.
Hình ảnh lá cờ tung bay trên bầu trời Hiền Lương đã trở thành một biểu tượng giàu ý nghĩa của ý chí bảo vệ chủ quyền, tinh thần đấu tranh và khát vọng thống nhất đất nước.
Hệ thống loa phóng thanh bờ Bắc
Cách chân cầu khoảng 30m về phía bờ Bắc là hệ thống loa phóng thanh được phục dựng với hai giàn loa nằm ở phía Đông và phía Tây.
Mỗi giàn được dựng sát mép sông, có kết cấu gồm ba trụ bê tông tạo thành thế chân kiềng. Hệ thống gồm 33 loa phóng thanh, trong đó 27 loa hướng về bờ Nam, 2 loa hướng về bờ Bắc và 4 loa hướng về phía Đông.
Đây là một trong những hình ảnh đặc trưng của cuộc đấu tranh trên giới tuyến Hiền Lương – Bến Hải, nơi âm thanh từ hai bờ sông từng trở thành một phần của đời sống tinh thần trong những năm tháng đất nước bị chia cắt.
Đồn Công an Hiền Lương
Đồn Công an Hiền Lương nằm gần mố cầu phía bờ Bắc, về phía Đông Quốc lộ 1A. Công trình hiện nay được phục dựng theo nguyên mẫu Đồn Công an Hiền Lương trong giai đoạn 1955 – 1967.
Đồn gồm hệ thống trụ, tường chịu lực và mái, tạo thành một ngôi nhà ba gian, hai chái. Cửa chính quay về hướng Tây. Trên bờ nóc phía Nam có gắn phù hiệu của lực lượng Bộ đội Biên phòng.
Nhà trưng bày “Vĩ tuyến 17 và khát vọng thống nhất”
Nhà trưng bày nằm ở bờ Nam sông Bến Hải, gồm gian khánh tiết và khu vực trưng bày hiện vật. Gian khánh tiết có tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng bức phù điêu phía sau.
Không gian trưng bày tập trung vào bốn chủ đề chính: Hiệp định Giơ-ne-vơ và giới tuyến quân sự tạm thời; tinh thần không khuất phục của người dân Vĩnh Linh và cuộc chiến đấu bảo vệ địa đầu giới tuyến; cuộc đấu tranh của nhân dân phía Nam vĩ tuyến 17 vì khát vọng thống nhất đất nước; vĩ tuyến 17 sau ngày Quảng Trị được giải phóng năm 1972.
Nhà trưng bày hiện lưu giữ 53 tài liệu, hiện vật liên quan trực tiếp đến cuộc chiến đấu của quân và dân ta trên đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Đồn, Trạm Cảnh sát bờ Nam
Sau chiến tranh, hệ thống đồn, trạm và giàn loa phóng thanh ở bờ Nam sông Bến Hải không còn được duy trì. Trong quá trình trùng tu, tôn tạo khu vực đôi bờ cầu Hiền Lương, nhiều hạng mục ở bờ Nam được quy hoạch nhằm khôi phục không gian lịch sử và phục vụ hoạt động tham quan.
Các công trình được tôn tạo gồm khuôn viên, sân lễ hội, hồ nước, nhà đón tiếp, nhà trực và khu vực Cụm tượng đài “Khát vọng thống nhất”.
Cụm tượng đài “Khát vọng thống nhất”
Cụm tượng đài nằm ở bờ Nam sông Bến Hải, phía Đông Quốc lộ 1A, trên diện tích khoảng 2.700m².
Công trình gồm phần bệ đài và phần tượng. Bệ đài được tạo thành từ nhiều khối đá với các kích thước khác nhau, trên mặt cạnh có mảng phù điêu. Phần tượng thể hiện hình ảnh người mẹ miền Nam cao 7,70m và người con trai cao 5,50m, được chế tác bằng đá xanh Thanh Hóa.
Hình tượng người mẹ và người con thể hiện niềm tin, tình cảm và khát vọng của đồng bào miền Nam hướng về ngày đất nước chiến thắng, non sông thu về một mối.
Đồn Công an Cửa Tùng
Địa điểm Đồn Công an Cửa Tùng hiện nằm trong khuôn viên doanh trại Đồn Biên phòng 204. Công trình vừa phục vụ hoạt động của đơn vị, vừa gắn với chức năng bảo đảm an ninh quốc gia.
Một phần tầng dưới của khu nhà hai tầng được sử dụng làm Nhà truyền thống, trưng bày 92 ảnh tư liệu và 60 hiện vật liên quan trực tiếp đến lịch sử đấu tranh cách mạng của cán bộ, chiến sĩ Đồn Công an Cửa Tùng, các đồn, trạm dọc bờ Bắc sông Bến Hải và Đồn Biên phòng 204 từ năm 1954.
Các bến đò trên sông Hiền Lương – Bến Hải
Bên cạnh khu vực cầu Hiền Lương, hệ thống các bến đò trên sông Hiền Lương – Bến Hải cũng là những địa điểm quan trọng trong không gian di tích. Trong chiến tranh, các bến đò từng đảm nhiệm việc đưa cán bộ, bộ đội, hàng hóa qua sông, góp phần phục vụ hoạt động chiến đấu và chi viện cho chiến trường.
Bến đò Cửa Tùng
Bến đò Cửa Tùng, còn gọi là Bến đò A, nằm trong khuôn viên rộng 187,6m², có hệ thống tường rào bao quanh.
Bia đài tưởng niệm tại đây gồm phần bệ đài và tổ hợp kiến trúc nghệ thuật, trong đó nổi bật là hình tượng những con thuyền vượt qua sóng gió để vận chuyển cán bộ, bộ đội qua sông. Hình ảnh ấy đồng thời thể hiện khát vọng về ngày đất nước thống nhất.
Bến đò Tùng Luật
Bến đò Tùng Luật, còn gọi là Bến đò B, trước đây kéo dài khoảng 150m trên đoạn sông thuộc bờ Bắc, nằm tại thôn Tùng Luật, xã Vĩnh Giang.
Đài di tích gồm bệ đài và tổ hợp nghệ thuật mang tính biểu trưng, thể hiện hình ảnh những con thuyền tiến về phía trước giữa bom đạn và hiểm nguy. Đây từng là một trong những tuyến vận chuyển hàng hóa, cán bộ và bộ đội vào chiến trường.
Bến đò Lũy
Bến đò Lũy, hay Bến đò C, thuộc thôn Cổ Mỹ, xã Vĩnh Giang. Sau chiến tranh, bến đò không còn được sử dụng nhưng vẫn được lưu giữ trong hệ thống các địa điểm thuộc khu di tích, góp phần tái hiện mạng lưới giao thông đường thủy từng tồn tại trên sông Bến Hải.
Bến đò Thượng Đông và Dục Đức
Bến đò Thượng Đông thuộc thôn Huỳnh Thượng, xã Vĩnh Sơn. Bến đò Dục Đức thuộc thôn Dục Đức, xã Vĩnh Sơn. Cùng với các bến đò khác trên sông Hiền Lương – Bến Hải, đây là những địa điểm gắn với hoạt động vận chuyển người và hàng hóa trong thời kỳ chiến tranh.
Lễ hội Thống nhất non sông
Hằng năm, vào ngày 30/4, tại khu di tích Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải diễn ra Lễ hội Thống nhất non sông. Đây là hoạt động văn hóa, lịch sử có ý nghĩa đặc biệt, được tổ chức nhằm tưởng niệm, tri ân những người đã hy sinh trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, đồng thời giáo dục truyền thống cách mạng và nhắc nhớ về giá trị của hòa bình, độc lập, thống nhất.
Theo thông lệ, năm thường lễ hội do địa phương tổ chức; năm chẵn do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị tổ chức.
Lễ hội góp phần đưa những câu chuyện lịch sử của Hiền Lương – Bến Hải đến gần hơn với người dân và du khách, đồng thời tạo thêm một điểm nhấn văn hóa trong hành trình khám phá Quảng Trị.
Giá trị của di tích Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải
Ngày nay, Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là không gian tưởng niệm và giáo dục truyền thống. Cây cầu, dòng sông, cột cờ, hệ thống loa phóng thanh, những bến đò và các công trình phục dựng cùng kể lại câu chuyện về một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử Việt Nam hiện đại.
Tham quan di tích, du khách có thể hình dung rõ hơn về những năm tháng đất nước bị chia cắt, sự khốc liệt của chiến tranh và ý chí của quân, dân Việt Nam trong hành trình giành lại độc lập, thống nhất đất nước.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử và văn hóa, Di tích lịch sử Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013.
Đây là một địa chỉ quan trọng trên hành trình tìm hiểu lịch sử Quảng Trị, nơi mỗi công trình và địa danh đều gắn với một phần ký ức về những năm tháng đất nước chia đôi và khát vọng thống nhất đã trở thành hiện thực.
