Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng nằm ở khu vực Trung Trung Bộ, phía Tây Nam sông Gianh, thuộc tỉnh Quảng Trị, giáp biên giới Việt Nam – Lào và có chung ranh giới với Khu bảo tồn thiên nhiên Hin Namno của Lào. Đây là một trong những khu vực có giá trị đặc biệt về địa chất, địa mạo, đa dạng sinh học, cảnh quan và văn hóa của Việt Nam.
Phong Nha – Kẻ Bàng nổi bật với khối núi đá vôi có lịch sử địa chất hàng trăm triệu năm. Quá trình kiến tạo, phong hóa và xâm thực kéo dài đã tạo nên địa hình karst đặc sắc với hệ thống hang động, sông ngầm, thung lũng và những vách núi đá vôi rộng lớn. Đây cũng là khu vực sở hữu hệ thống hang động có quy mô và giá trị khoa học đặc biệt, trong đó nổi tiếng với động Phong Nha, hệ thống hang Vòm và nhiều hang động được phát hiện, khảo sát qua các cuộc thám hiểm.
Hệ thống hang động và giá trị địa chất
Hệ thống hang động Phong Nha – Kẻ Bàng được hình thành qua nhiều giai đoạn kiến tạo, trên nền khối đá vôi có tuổi từ hàng trăm triệu năm. Hai hệ thống hang động lớn được xác định gồm hệ thống Phong Nha với tổng chiều dài khoảng 5.076m và hệ thống hang Vòm dài khoảng 36.063m.
Động Phong Nha là một trong những hang động tiêu biểu nhất, nổi bật với hệ thống sông ngầm, các khoang hang rộng và những khối thạch nhũ được hình thành qua thời gian rất dài. Bên cạnh đó, nhiều hang động khác trong khu vực vẫn giữ được vẻ nguyên sơ, tiếp tục được các nhà khoa học khảo sát và phát hiện thêm những giá trị mới.
Địa hình karst của Phong Nha – Kẻ Bàng không chỉ tạo nên cảnh quan đặc sắc mà còn hình thành nhiều kiểu sinh cảnh khác nhau, từ rừng trên núi đá vôi, rừng núi đất, sông suối đến hệ sinh thái hang động. Đây là nền tảng quan trọng tạo nên sự đa dạng sinh học nổi bật của khu vực.
Đa dạng sinh học và hệ sinh thái
Phong Nha – Kẻ Bàng có độ che phủ rừng rất cao, trong đó phần lớn là rừng tự nhiên trên núi đá vôi. Khu vực này có nhiều kiểu rừng và sinh cảnh quan trọng, đặc biệt là rừng kín thường xanh nhiệt đới trên núi đá vôi ở độ cao trên 700m. Một số khu vực còn có quần thể bách xanh núi đá, một loài cây đặc hữu có giá trị cao về khoa học và bảo tồn.
Hệ động thực vật của Phong Nha – Kẻ Bàng rất phong phú. Nhiều loài quý hiếm được ghi nhận tại đây, trong đó có voọc Hà Tĩnh, chà vá chân nâu, vượn đen má trắng, sao la, hổ, sóc bay đen trắng, gà lôi và nhiều loài bò sát, lưỡng cư, cá và côn trùng.
Khu vực này đặc biệt quan trọng đối với việc bảo tồn các loài linh trưởng của dãy Trường Sơn. Nhiều loài đặc hữu hoặc có vùng phân bố hẹp được phát hiện trong hệ sinh thái rừng núi đá vôi. Phong Nha – Kẻ Bàng cũng sở hữu hệ thống dơi đa dạng, cùng nhiều loài thực vật quý hiếm và các loài mới được phát hiện trong quá trình nghiên cứu.
Những giá trị về địa chất, địa mạo, khí hậu, thủy văn và sinh thái đã giúp Phong Nha – Kẻ Bàng trở thành một khu vực có ý nghĩa quốc tế về bảo tồn đa dạng sinh học.
Giá trị văn hóa và lịch sử
Không chỉ có giá trị tự nhiên, Phong Nha – Kẻ Bàng còn lưu giữ nhiều dấu tích văn hóa và lịch sử. Trong các hang động, đặc biệt là khu vực động Phong Nha, các nhà nghiên cứu từng phát hiện dấu tích liên quan đến văn hóa Chăm như bàn thờ, chữ khắc trên vách đá, tượng đá, gốm và các hiện vật khác. Hang Bi Ký được cho là từng có không gian mang dấu tích hoạt động tôn giáo của người Chăm trong khoảng thế kỷ IX – XI.
Khu vực này cũng gắn với đời sống và văn hóa của các cộng đồng dân cư bản địa, trong đó có người Arem và Rục, những nhóm cư dân có lịch sử sinh sống lâu đời tại vùng núi đá vôi phía Tây Quảng Bình.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, địa hình hiểm trở của Phong Nha – Kẻ Bàng trở thành một phần quan trọng của tuyến vận tải chiến lược. Nhiều dấu tích của đường mòn Hồ Chí Minh, hang Tám Cô, hang Chín Tầng, bến phà Nguyễn Văn Trỗi và các kho hàng trong hệ thống hang động vẫn còn được lưu giữ. Động Phong Nha từng được sử dụng làm nơi cất giấu hàng hóa, phương tiện phục vụ vận chuyển vào chiến trường.
Di sản thiên nhiên thế giới
Phong Nha – Kẻ Bàng được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới vào năm 2003, ghi nhận những giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo. Khu vực này tiếp tục được nghiên cứu và phát hiện thêm nhiều loài sinh vật mới, cho thấy tiềm năng lớn về khoa học và bảo tồn.
Ngày 3/7/2015, UNESCO tiếp tục công nhận Phong Nha – Kẻ Bàng đáp ứng thêm các tiêu chí về đa dạng sinh học, củng cố giá trị toàn cầu của khu di sản. Đến năm 2025, UNESCO tiếp tục mở rộng Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha – Kẻ Bàng sang Vườn Quốc gia Hin Nam No của Lào, hình thành một khu di sản xuyên biên giới Việt Nam – Lào có tổng diện tích rất lớn và giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo và đa dạng sinh học.
Tại Việt Nam, Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1272/QĐ-TTg ngày 12/8/2009.
Với sự kết hợp giữa núi đá vôi cổ, hệ thống hang động, sông ngầm, rừng nguyên sinh, các loài sinh vật quý hiếm cùng những dấu tích văn hóa và lịch sử, Phong Nha – Kẻ Bàng là một trong những quần thể di sản tự nhiên có giá trị nổi bật của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.
