Giữa không gian cổ kính của Kinh thành Huế, Hồ Tịnh Tâm hiện lên như một khoảng xanh yên bình, từng là một trong những thắng cảnh nổi tiếng bậc nhất của đất Thần Kinh. Không chỉ sở hữu cảnh quan thơ mộng, nơi đây còn phản ánh trình độ quy hoạch, kiến trúc và nghệ thuật tạo cảnh đặc sắc của triều Nguyễn vào thế kỷ XIX.
Địa chỉ: Đường Đinh Tiên Hoàng và đường Tịnh Tâm, phường Phú Xuân, thành phố Huế.
Từ dòng sông cũ đến Ngự Uyển của triều Nguyễn
Hồ Tịnh Tâm vốn là một đoạn của sông Kim Long được cải tạo thành hồ, ban đầu có tên là ao Ký Tế. Đến năm Minh Mạng thứ 3 (1822), triều Nguyễn huy động khoảng 8.000 binh lính tiến hành cải tạo quy mô lớn, biến khu vực này thành một Ngự Uyển dành cho Hoàng gia.
Sau khi hoàn thành, hồ được đặt tên là Tịnh Tâm, hàm ý về một không gian thanh tĩnh, trong lành và tách biệt với những hoạt động thường nhật bên ngoài Hoàng thành.
Hồ có mặt bằng hình chữ nhật, chu vi gần 1.500 m. Trên mặt hồ nổi bật ba hòn đảo mang tên Bồng Lai, Phương Trượng và Doanh Châu, được bố trí cùng hệ thống điện, lầu, đình, tạ, cầu và hành lang, tạo nên một tổng thể kiến trúc cảnh quan hài hòa giữa con người và mặt nước.
Quần thể kiến trúc giữa mặt hồ
Đảo Bồng Lai nằm ở phía nam hồ, với điện Bồng Doanh từng là công trình trung tâm. Điện có quy mô 3 gian 2 chái, mái trùng diêm lợp ngói Hoàng lưu li và quay về hướng nam. Phía trước điện là cửa Bồng Doanh và cầu Bồng Doanh nối đảo với bờ hồ.
Xung quanh điện còn có nhiều công trình phục vụ việc thưởng ngoạn như nhà thủy tạ Thanh Tâm, lầu Trừng Luyện và cửa Hồng Cừ cùng cây cầu mang tên tương ứng.
Ở đảo Phương Trượng, trung tâm là gác Nam Huân, một công trình hai tầng quay về hướng nam. Xung quanh đảo từng có cửa Bích Tảo, lầu Tịnh Tâm, nhà Hạo Nhiên, hiên Dưỡng Tính cùng nhiều công trình phụ trợ khác.
Giữa Bồng Lai và Phương Trượng là đình Tứ Đạt, kết nối với hệ thống hành lang mái ngói gồm 44 gian. Những cây cầu và hành lang này tạo nên một mạng lưới giao thông đặc biệt trên mặt nước, đồng thời góp phần làm nên vẻ đẹp thanh thoát của toàn bộ khu Ngự Uyển.
Đê Kim Oanh và không gian thưởng ngoạn
Một điểm nhấn khác của Hồ Tịnh Tâm là đê Kim Oanh, chạy từ bờ đông sang bờ tây, chia không gian mặt hồ thành những khu vực cảnh quan khác nhau.
Phía đông đê có cầu Lục Liễu. Phía nam là một hành lang dài 56 gian, ở giữa có cầu Bạch Tần. Gần khu vực này từng có nhà tạ Thanh Tước, nơi dành cho thuyền vua.
Về phía tây là nhà Khúc Tạ, nối với Khúc Tạ Hà Phong bằng một hành lang nhỏ trên mặt nước. Phía nam khu vực này là đảo Doanh Châu, được tạo hình như một hòn non bộ lớn nổi giữa hồ.
Cùng với hệ thống đảo, cầu, đê, hành lang và thủy tạ, cảnh quan Hồ Tịnh Tâm được tổ chức theo tư duy tạo cảnh đặc trưng của kiến trúc cung đình Huế: mỗi công trình đều có vị trí, hướng nhìn và mối liên hệ riêng với mặt nước, cây xanh và các công trình xung quanh.
Hồ sen trắng giữa Kinh thành
Không gian Hồ Tịnh Tâm từng được chăm chút rất kỹ về cây xanh và cảnh quan. Trên các đảo Bồng Lai, Phương Trượng và dọc theo đê Kim Oanh có nhiều loại liễu, trúc cùng các loài hoa cỏ.
Đặc biệt, mặt hồ được trồng sen trắng, tạo nên một hình ảnh thanh khiết và tao nhã. Màu xanh của mặt nước, sắc trắng của hoa sen cùng hệ thống kiến trúc cung đình tạo nên một không gian vừa trang nghiêm vừa thơ mộng.
Bao quanh hồ trước đây là một vòng tường gạch khá cao với bốn cửa ở bốn hướng: Hạ Huân ở phía nam, Đông Hy ở phía bắc, Xuân Quang ở phía đông và Thu Nguyệt ở phía tây.
Một thắng cảnh từng đi vào thơ ca cung đình
Với cách tổ chức không gian cầu kỳ nhưng hài hòa với thiên nhiên, Hồ Tịnh Tâm được xem là một trong những thành tựu tiêu biểu của nghệ thuật kiến trúc cảnh quan Việt Nam thế kỷ XIX.
Vẻ đẹp của hồ từng trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều sáng tác của các vua triều Nguyễn như Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Trong đó, nổi bật là bài Tịnh Hồ Hạ Hứng của vua Thiệu Trị, thuộc chùm thơ ca ngợi 20 cảnh đẹp nổi tiếng của đất Thần Kinh.
Không chỉ được ghi lại bằng thơ, cảnh Hồ Tịnh Tâm cùng bài thơ còn từng được thể hiện trên tranh gương để trang trí trong các cung điện của triều Nguyễn.
Dấu tích qua thời gian
Từ cuối thế kỷ XIX, khi điều kiện bảo tồn và chăm sóc cảnh quan không còn được duy trì như trước, nhiều công trình kiến trúc tại Hồ Tịnh Tâm dần xuống cấp, hư hỏng hoặc bị tháo dỡ.
Năm 1946, vòng tường gạch bao quanh hồ bị phá bỏ để xây dựng một vòng tường thấp hơn. Đến năm 1960, trên nền điện Bồng Doanh cũ dựng một đình bát giác nhỏ để kỷ niệm. Trong quá trình tu bổ, một cây cầu bê tông cũng được xây dựng để nối đảo Bồng Lai với đê Kim Oanh.
Dù nhiều công trình nguyên gốc không còn, cấu trúc mặt nước, các đảo, đê và dấu tích kiến trúc vẫn giúp Hồ Tịnh Tâm giữ được vị trí đặc biệt trong không gian cảnh quan của Kinh thành Huế.
Hồ Tịnh Tâm hôm nay
Ngày nay, Hồ Tịnh Tâm là một khoảng không gian xanh yên tĩnh giữa lòng đô thị Huế. Rời khỏi những tuyến đường bên ngoài Kinh thành, du khách có thể tìm thấy nơi đây một không gian thoáng đãng với mặt hồ, cây xanh và những dấu tích kiến trúc gợi nhắc về một Ngự Uyển từng dành cho vua Nguyễn.
Giá trị của Hồ Tịnh Tâm không chỉ nằm ở cảnh sắc mà còn ở câu chuyện về cách người xưa kiến tạo một không gian sống và thưởng ngoạn dựa trên sự hòa hợp giữa kiến trúc, mặt nước, cây xanh và nghệ thuật tạo cảnh.
Đây là một điểm đến phù hợp với những du khách muốn tìm hiểu sâu hơn về kiến trúc cung đình, cảnh quan Kinh thành và đời sống văn hóa của triều Nguyễn, bên cạnh những công trình nổi tiếng của Quần thể Di tích Cố đô Huế.
Thông tin di tích
Hồ Tịnh Tâm được xếp hạng di tích cấp Quốc gia, loại hình kiến trúc nghệ thuật, theo Quyết định số 99/2004/QĐ-BVHTT ngày 15/12/2004 của Bộ Văn hóa – Thông tin.
