Lăng mộ Thượng thư Trương Công Hy

Lăng mộ Thượng thư Trương Công Hy là di tích lịch sử gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của một vị đại thần từng phụng sự hai triều đại chúa Nguyễn và Tây Sơn. Nổi tiếng là người thanh liêm, chính trực, có tài trị sự và hết lòng vì dân, Trương Công Hy từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng, trong đó có Binh bộ Thượng thư và Hình bộ Thượng thư. Dù giữ địa vị cao trong triều đình, ông vẫn duy trì lối sống giản dị và dành nhiều tâm huyết cho quê hương.

Khu lăng mộ tọa lạc tại phường An Thắng, thành phố Đà Nẵng, là nơi tưởng niệm vị danh thần được nhân dân địa phương kính trọng qua nhiều thế hệ. Không chỉ mang giá trị kiến trúc và lịch sử, di tích còn gắn với câu chuyện người dân quê hương kiên quyết bảo vệ nơi an nghỉ của ông qua những giai đoạn chiến tranh, biến động.

Thượng thư Trương Công Hy: Danh thần qua hai triều đại

Trương Công Hy (1727–1800), được phong tước Thùy Ân hầu, là một nhân vật lịch sử có sự nghiệp đặc biệt trong bối cảnh chính trị nhiều biến động của thế kỷ XVIII. Theo tư liệu và gia phả dòng họ, ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống phục vụ triều đình. Tổ tiên của ông có Trương Công Kỳ, một vị tướng thủy quân dưới triều Hậu Lê, nhờ vậy ông được tạo điều kiện học hành từ nhỏ.

Trương Công Hy thi đỗ Nhiêu học rồi Hương cống dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát. Ông được bổ nhiệm làm Huấn đạo, sau đó ra kinh đô giảng dạy cho các ấu chúa, hoàng tử và hoàng tôn trong phủ chúa Nguyễn, trong đó có Nguyễn Phúc Dương.

Khi phong trào Tây Sơn phát triển và nắm quyền, Trương Công Hy tiếp tục được trọng dụng nhờ năng lực và uy tín cá nhân. Ông lần lượt giữ các chức vụ Tri phủ Điện Bàn và Khâm sai Quảng Nam trấn. Dưới triều vua Quang Trung, ông được giao trọng trách Binh bộ Thượng thư, tham gia tổ chức binh lương phục vụ quân đội và góp phần ổn định đời sống nhân dân. Sau đó, ông tiếp tục đảm nhiệm chức Hình bộ Thượng thư dưới hai triều vua Quang Trung và Cảnh Thịnh.

Theo các tư liệu được lưu truyền, Trương Công Hy còn có đóng góp trong việc chấn chỉnh tổ chức giáo dục và khoa cử, biên soạn luật lệ, tiến cử người hiền tài. Sự nghiệp của ông phản ánh vai trò của một vị quan vừa tham gia điều hành triều chính, vừa quan tâm đến đời sống xã hội trong thời kỳ lịch sử nhiều biến động.

Một vị quan thanh liêm, hết lòng vì dân

Trương Công Hy được người đời nhớ đến không chỉ bởi chức tước mà còn bởi lối sống thanh liêm và tinh thần gần gũi với nhân dân. Tương truyền, ông từng được cấp 500 mẫu ruộng gần dinh trấn Thanh Chiêm nhưng đã phân phát lại cho người dân địa phương canh tác. Cánh đồng kéo dài về phía Lai Nghi và Cẩm Hà được người dân gọi là “đồng Quan Thượng”, một địa danh dân gian gắn với ký ức về ông.

Khi về quê an trí những năm cuối đời, ông vẫn sống giản dị, chỉ có phần ruộng hương hỏa do tổ tiên để lại và dành một phần tài sản để xây dựng từ đường, phụng thờ tổ tiên. Cách sống ấy thể hiện quan niệm “tấn vi quan, thoái vi dân”, nghĩa là khi ra làm quan thì gánh vác việc nước, khi lui về thì trở lại làm người dân bình thường.

Trương Công Hy qua đời ngày 17/5/1800. Theo tư liệu địa phương, triều đình Tây Sơn đã cấp khu đất rộng hơn 4.000 m² để xây dựng lăng mộ, đồng thời truy tặng ông chức Hình bộ Thượng thư. Việc ông từng đảm nhiệm cả chức Binh bộ Thượng thư và Hình bộ Thượng thư khiến hậu thế kính gọi ông là “Lưỡng bộ Thượng thư”.

Trong các bài văn tế tưởng niệm, danh hiệu và công trạng của ông thường được nhắc đến trang trọng. Những câu đối tại khu lăng mộ cũng thể hiện sự ngưỡng mộ của hậu thế đối với đức độ và sự nghiệp của vị danh thần:

“Hạc phi Bắc lĩnh cơ sở tráng;
Long tụ Đông hoàn dẫn nguyên trường.”

Hai câu đối được diễn giải theo ý nghĩa ca ngợi nền tảng vững bền và phúc đức truyền nối cho con cháu.

Một câu đối khác ghi:

“Chánh tích vạn niên thùy vũ trụ;
Nhân ân thiên tải dĩ tôn chi.”

Nội dung đề cao công trạng còn lưu truyền với thời gian và lòng nhân đức được hậu thế tôn kính.

Theo truyền ngôn trong dân gian, tang lễ của ông kéo dài nhiều ngày, người dân từ nhiều nơi đến viếng và tiễn đưa. Con đường dẫn vào nhà thờ tộc Trương Công được gọi là “Ngõ Quan Thượng”, tên gọi vẫn được lưu truyền trong cộng đồng như một dấu ấn về tình cảm mà người dân dành cho ông.

Kiến trúc lăng mộ mang dấu ấn thời Tây Sơn

Khu lăng mộ Thượng thư Trương Công Hy được xây dựng theo phong cách kiến trúc gắn với thời Tây Sơn, có quy mô đáng kể so với nhiều công trình lăng mộ cùng thời. Không gian bên ngoài có nhà lễ với các cột đá hình lục giác. Hai bên cổng là tượng lính hầu, bên trong có các hình tượng linh vật được bố trí đối xứng, tạo nên vẻ trang nghiêm.

Trải qua nhiều biến động lịch sử, khu lăng mộ vẫn được người dân địa phương gìn giữ. Trong bối cảnh triều Nguyễn được thành lập dưới thời vua Gia Long và thực hiện nhiều chính sách đối với những dấu tích của triều Tây Sơn, sự tồn tại của lăng mộ được tư liệu địa phương gắn với uy tín của Trương Công Hy lúc sinh thời và sự bảo vệ của cộng đồng quê hương.

Những câu đối còn lưu giữ tại di tích vừa có giá trị văn học, vừa phản ánh cách hậu thế nhìn nhận công trạng và phẩm chất của ông. Đây là những dấu tích quan trọng giúp kết nối kiến trúc lăng mộ với truyền thống tưởng niệm danh nhân trong văn hóa địa phương.

Lăng mộ trong ký ức cộng đồng và thời chiến

Giá trị của lăng mộ Trương Công Hy không chỉ nằm ở lịch sử triều đại hay kiến trúc cổ. Theo tư liệu về lịch sử Đảng bộ xã Điện Thắng, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, khu lăng mộ từng trở thành địa điểm được người dân quyết liệt bảo vệ trước nguy cơ bị phá hủy để phục vụ việc xây dựng hàng rào phòng thủ.

Ông Nguyễn Hữu Bì, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Điện Thắng, kể lại rằng người dân địa phương đã mang rơm ra nằm trước xe bọc thép và xe ủi để ngăn việc cày ủi làng xóm, kiên quyết không để máy móc tiến vào khu vực lăng mộ.

Câu chuyện này cho thấy vị trí đặc biệt của Trương Công Hy trong ký ức cộng đồng. Dù ông đã qua đời từ lâu, hình ảnh một vị quan thanh liêm, có công với dân vẫn khiến người dân xem nơi an nghỉ của ông là một phần không thể tách rời của lịch sử quê hương.

Sự bảo vệ ấy cũng phản ánh vai trò của di tích trong đời sống tinh thần địa phương: lăng mộ không đơn thuần là nơi tưởng niệm một nhân vật lịch sử, mà còn là biểu tượng của lòng biết ơn, sự gắn bó cộng đồng và ý thức gìn giữ di sản qua những thời kỳ khó khăn.

Giá trị lịch sử và việc bảo tồn di tích

Thượng thư Trương Công Hy là nhân vật có vị trí đáng chú ý trong lịch sử triều Tây Sơn. Theo tư liệu được cung cấp, Viện Sử học từng nhận định ông là một danh thần Tây Sơn chưa được chính sử đề cập đầy đủ. Việc nghiên cứu và giới thiệu về ông góp phần bổ sung góc nhìn về đội ngũ quan lại, giáo dục và hoạt động quản trị trong giai đoạn lịch sử này.

Năm 2005, khu lăng mộ được UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng di tích cấp tỉnh. Ngày 20/8/2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Việc công nhận này ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa của khu lăng mộ, đồng thời tạo cơ sở cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

Ngày nay, lăng mộ Thượng thư Trương Công Hy là địa điểm có ý nghĩa đối với việc tìm hiểu lịch sử vùng đất Đà Nẵng, triều Tây Sơn và truyền thống trọng nghĩa, trọng đức của người dân địa phương. Di tích nhắc nhớ về một vị quan từng giữ chức vụ cao nhưng vẫn được hậu thế ghi nhớ bởi sự thanh liêm và mối gắn bó với quê hương.

Thông tin nhanh