Hội tụ trong không gian văn hóa ven sông Hồng, Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch là quần thể di tích tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, văn hóa và tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Ngày 26/11/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1473/QĐ-TTg, xếp hạng Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch là di tích quốc gia đặc biệt, đợt 16. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị nổi bật của quần thể di tích, đồng thời tạo cơ sở để bảo tồn và phát huy di sản gắn với đời sống cộng đồng và phát triển du lịch văn hóa.
Không gian di sản Đa Hòa – Dạ Trạch
Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch trải rộng trên địa bàn hai xã Mễ Sở và Triệu Việt Vương, gồm 5 di tích thành phần: đền Đa Hòa, đền Dạ Trạch (đền Hóa), đền Triệu Việt Vương, đền Trung và chùa Đa Hòa. Các công trình tạo thành một không gian di sản có sự đan xen giữa tín ngưỡng dân gian, lịch sử chống ngoại xâm và nghệ thuật kiến trúc truyền thống.
Đây là nơi thờ Đức Thánh Chử Đồng Tử, Tiên Dung công chúa và Tây Sa công chúa, những nhân vật gắn với truyền thuyết thời Hùng Vương thứ XVIII. Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Chử Đồng Tử được tôn là một trong Tứ bất tử. Câu chuyện tình yêu giữa Chử Đồng Tử và công chúa Tiên Dung, cùng hành trình tu luyện, cứu nhân độ thế của các nhân vật, đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của cư dân vùng châu thổ sông Hồng.
Không gian di tích đồng thời gắn với cuộc kháng chiến chống quân Lương xâm lược vào thế kỷ VI do Triệu Quang Phục, tức Triệu Việt Vương, lãnh đạo. Đầm Dạ Trạch là địa bàn hoạt động quan trọng của nghĩa quân, gắn với cách đánh linh hoạt và chiến thuật dựa vào địa hình đầm lầy để chống lại lực lượng xâm lược. Về sau, vùng đất này còn ghi dấu hoạt động của nghĩa quân Bãi Sậy, tạo nên nhiều lớp trầm tích lịch sử trong cùng một không gian di sản.
Các công trình trong khu di tích được bố trí hài hòa theo trục thần đạo, tạo nên tổng thể kiến trúc có quy mô lớn và cảnh quan gắn với vùng đất ven sông Hồng. Đặc biệt, đền Đa Hòa và đền Dạ Trạch còn lưu giữ những giá trị kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu của các thế kỷ XVII, XVIII và XIX, thời kỳ kiến trúc truyền thống Việt Nam có nhiều bước phát triển.
Bên cạnh hệ thống kiến trúc, khu di tích còn lưu giữ nhiều di vật, cổ vật và tư liệu có giá trị như sắc phong, bia ký, đại tự, câu đối, châm thư cùng nhiều đồ thờ tự. Năm 2023, lễ hội truyền thống tại đền Đa Hòa và đền Dạ Trạch được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tiếp tục khẳng định sức sống của di sản trong đời sống cộng đồng.
Đền Đa Hòa và đền Dạ Trạch
Trong quần thể, đền Đa Hòa tại xã Mễ Sở là một trong những công trình nổi bật nhất về kiến trúc và nghệ thuật. Đền được xây dựng lại vào năm 1894 dưới sự chủ trì của Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh, trên khuôn viên rộng hơn 18.700 m².
Tổng thể đền gồm 18 hạng mục lớn nhỏ được bố trí hài hòa. Các mái đền có đường cong mềm mại, nối tiếp nhau tạo nên hình dáng gợi liên tưởng đến những con thuyền trên sông nước. Cách tổ chức không gian này vừa tạo dấu ấn riêng cho kiến trúc đền Đa Hòa, vừa gợi nhắc đến câu chuyện truyền thuyết về Chử Đồng Tử và Tiên Dung, vốn gắn bó mật thiết với sông nước và vùng đầm Dạ Trạch.
Đầu năm 2026, ba ngai thờ bằng gỗ thời Mạc, có niên đại thế kỷ XVI, tại đền Đa Hòa được công nhận là bảo vật quốc gia. Đây là nhóm hiện vật có giá trị đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật và tín ngưỡng, góp phần làm nổi bật chiều sâu lịch sử của di tích.
Nếu đền Đa Hòa gắn với những câu chuyện về cuộc gặp gỡ giữa Chử Đồng Tử và Tiên Dung, thì đền Dạ Trạch, còn gọi là đền Hóa, lại gắn với truyền thuyết về nơi Tam vị Thánh hóa. Đền nằm trên vùng đất gắn với truyền thuyết đầm Nhất Dạ, mang dáng vẻ cổ kính và lưu giữ nhiều chi tiết chạm khắc có giá trị.
Một nét tín ngưỡng đặc biệt tại đền Dạ Trạch là tục thờ gậy và nón, hai vật phẩm gắn với truyền thuyết về Đức Thánh Chử Đồng Tử. Trong đời sống tín ngưỡng của người dân, những vật này không đơn thuần là hiện vật thờ tự mà còn gắn với câu chuyện về hành trình tu hành, cứu giúp con người và truyền bá đạo lý.
Dấu ấn Triệu Việt Vương và lịch sử chống ngoại xâm
Bên cạnh lớp văn hóa gắn với Chử Đồng Tử – Tiên Dung, Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch còn chứa đựng những dấu ấn quan trọng của lịch sử dân tộc.
Đền Triệu Việt Vương là nơi tưởng niệm Triệu Quang Phục, vị tướng đã lãnh đạo cuộc kháng chiến chống quân Lương vào thế kỷ VI. Đầm Dạ Trạch từng là căn cứ quan trọng của nghĩa quân, nơi Triệu Quang Phục tận dụng địa hình hiểm trở để xây dựng thế trận và tổ chức chiến đấu lâu dài.
Sự kết hợp giữa truyền thuyết dân gian và lịch sử chống ngoại xâm khiến Đa Hòa – Dạ Trạch trở thành một không gian di sản có nhiều lớp giá trị. Những câu chuyện về Chử Đồng Tử, Tiên Dung và Tây Sa tồn tại song song với ký ức về Triệu Việt Vương và các cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước, phản ánh cách cộng đồng cư dân vùng châu thổ lưu giữ lịch sử thông qua tín ngưỡng, truyền thuyết và các công trình thờ tự.
Lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung
Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch là không gian tổ chức lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung, một lễ hội dân gian giàu giá trị văn hóa và nhân văn.
Lễ hội gắn với truyền thuyết về mối tình giữa Chử Đồng Tử và Tiên Dung, câu chuyện vượt qua những khuôn phép thông thường về địa vị và thân phận để hướng đến tình yêu, hạnh phúc và cuộc sống tốt đẹp. Chính vì vậy, lễ hội thường được biết đến với tên gọi “lễ hội tình yêu”, mang màu sắc riêng trong hệ thống lễ hội truyền thống Việt Nam.
Các nghi lễ và hoạt động hội được tổ chức trong không gian linh thiêng của các ngôi đền, kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Thánh với những sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Năm 2023, lễ hội truyền thống tại đền Đa Hòa và đền Dạ Trạch được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tạo thêm cơ sở để bảo tồn các nghi lễ, phong tục và thực hành văn hóa gắn với di tích.
Giá trị của Khu di tích quốc gia đặc biệt Đa Hòa – Dạ Trạch
Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch là sự kết hợp giữa di sản kiến trúc, lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa dân gian trong một không gian tương đối thống nhất. Các công trình như đền Đa Hòa, đền Dạ Trạch, đền Trung, chùa Đa Hòa và đền Triệu Việt Vương không chỉ có giá trị về kiến trúc nghệ thuật mà còn phản ánh quá trình hình thành và phát triển của đời sống tinh thần cư dân vùng châu thổ sông Hồng.
Việc được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt mở ra cơ sở quan trọng để tiếp tục bảo tồn hệ thống công trình, bảo vệ di vật và cổ vật, gìn giữ cảnh quan, phục hồi những giá trị văn hóa truyền thống và tổ chức lễ hội phù hợp với quy định.
Trong tương lai, việc phát huy giá trị Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch có thể gắn chặt hơn với hoạt động giáo dục lịch sử, trải nghiệm văn hóa và du lịch di sản. Qua đó, những câu chuyện về Chử Đồng Tử – Tiên Dung, Triệu Việt Vương cùng các giá trị kiến trúc và tín ngưỡng được tiếp tục truyền lại, để khu di tích không chỉ là nơi lưu giữ ký ức quá khứ mà còn trở thành một không gian văn hóa sống của cộng đồng.
