Làng bánh tráng Trường Cửu

Về phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai, đi qua những con đường làng, du khách dễ bắt gặp những vỉ bánh tráng được xếp dọc hàng rào hai bên đường, phơi mình dưới nắng. Những tấm bánh nối tiếp nhau tạo nên một hình ảnh rất riêng của vùng quê làm nghề.

Trong số các thôn của địa phương, Trường Cửu là nơi tập trung sản xuất bánh tráng nhiều nhất, từ đó hình thành tên gọi thân thuộc làng bánh tráng Trường Cửu.

Bánh tráng nơi đây không giống loại bánh mỏng, trắng thường thấy ở nhiều khu chợ. Bánh có độ dày hơn, màu sắc thay đổi tùy theo loại mè được sử dụng, có khi đen, có khi vàng. Chính sự mộc mạc ấy tạo nên nét riêng của bánh tráng Trường Cửu.

Từ hạt gạo đến những vỉ bánh bên đường

Cũng như nhiều vùng quê làm bánh tráng ở Bình Định, nghề ở Trường Cửu gắn chặt với nhịp sinh hoạt của những người phụ nữ trong gia đình.

Công việc bắt đầu từ rất sớm. Khi trời còn chưa sáng rõ, người làm bánh đã thức dậy ngâm gạo, xay gạo và pha bột. Bếp lò được nhóm lên, một nồi nước lớn đặt trên lò, phía trên căng một tấm vải để tạo thành mặt tráng bánh.

Khi nước sôi, người thợ dùng chiếc vá nhỏ, thường làm bằng gáo dừa, múc bột đổ lên mặt vải rồi nhanh tay tráng thành một lớp bánh. Đây là công đoạn đòi hỏi sự đều tay. Bột phải được dàn đều trên mặt vải, nếu không bánh sẽ chỗ dày, chỗ mỏng và ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm.

Khi bánh vừa chín, người thợ dùng một chiếc nẹp tre hoặc đũa lớn nhẹ nhàng lấy bánh ra, trải lên vỉ tre rồi đem phơi.

Nhìn một tấm bánh mỏng tưởng như đơn giản, nhưng phía sau đó là cả một nhịp lao động quen thuộc được lặp lại mỗi ngày: ngâm gạo, xay bột, nhóm lò, tráng bánh, vớt bánh và phơi bánh.

Nghề của những người phụ nữ quê

Ở Trường Cửu, người phụ nữ giữ vai trò chính trong công việc tráng bánh.

Nghề phù hợp với nhịp sinh hoạt của gia đình và tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân vùng nông thôn thuần nông. Công việc tuy vất vả, phải bắt đầu từ sáng sớm và có những thời điểm kéo dài cả ngày, nhưng bù lại người làm nghề có thể duy trì công việc ngay tại quê nhà.

Những vỉ bánh phơi trước sân, bên hàng rào hay dọc các con đường vì thế dần trở thành một phần của cảnh quan làng quê.

Ở Trường Cửu, nghề bánh không chỉ nằm trong căn bếp hay bên bếp lò. Nó hiện diện ngay trước mắt người qua đường bằng những vỉ bánh đang hong dưới nắng.

Những ngày làng bánh vào mùa

Nghề bánh tráng có đầu ra tương đối ổn định nên Trường Cửu vẫn tiếp tục duy trì và mở rộng sản xuất trong khi một số làng nghề khác phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng lớn.

Theo nội dung tư liệu, mỗi hộ trung bình làm khoảng 50 – 70 kg bánh mỗi ngày, tương đương khoảng 40 ràng. Những hộ sản xuất nhiều có thể đạt khoảng 100 kg bánh một ngày.

Nhịp sản xuất trở nên đặc biệt sôi động từ tháng Tám đến tháng Chạp âm lịch, khi người dân bắt đầu chuẩn bị hàng hóa phục vụ thị trường Tết.

Đây cũng là khoảng thời gian Trường Cửu mang một diện mạo rất khác. Nhà nhà làm bánh, người người làm bánh. Bột được chuẩn bị liên tục, lò luôn đỏ lửa, bánh được tráng và đưa ra phơi nối tiếp nhau.

Có những gia đình phải làm việc cả ngày lẫn đêm để kịp sản lượng.

Những hàng bánh trải dài dưới nắng vì thế không chỉ tạo nên một khung cảnh đẹp mắt mà còn phản ánh nhịp sống của một làng nghề đang vào mùa.

Hương vị mộc mạc của Trường Cửu

Điểm dễ nhận biết của bánh tráng Trường Cửu là hình dáng và màu sắc khác với loại bánh tráng mỏng, trắng phổ biến trên thị trường.

Bánh thường dày hơn và có màu đen hoặc vàng tùy loại mè được sử dụng. Sự khác biệt này tạo nên vẻ ngoài riêng cho sản phẩm và cũng giúp người tiêu dùng dễ nhận biết bánh của làng.

Giá trị của bánh tráng Trường Cửu không nằm ở sự cầu kỳ. Đó là một sản phẩm được tạo nên từ những nguyên liệu quen thuộc của đời sống nông thôn và bằng phương thức chế biến thủ công đã trở thành công việc thường ngày của nhiều gia đình.

Từ hạt gạo, nước, mè và sức nóng của bếp lò, người dân tạo nên một món ăn bình dị nhưng gắn bó với đời sống quê nhà.

Làng bánh trong đời sống hôm nay

Sự tồn tại của Trường Cửu cho thấy những nghề thủ công gắn với thực phẩm truyền thống vẫn có khả năng thích nghi khi sản phẩm có thị trường ổn định.

Nghề tráng bánh cũng tạo ra một không gian lao động cộng đồng đặc trưng. Người trong gia đình cùng tham gia các công đoạn khác nhau, từ chuẩn bị nguyên liệu đến tráng và phơi bánh.

Đặc biệt, nghề tạo việc làm tại chỗ cho phụ nữ nông thôn, giúp họ có thêm thu nhập mà vẫn gắn với gia đình và quê hương.

Từ những căn nhà trong làng, bánh tráng được đưa ra thị trường và tiếp tục hành trình của mình. Còn ở lại phía sau là tiếng lửa, mùi bột gạo và những vỉ bánh nằm hong dưới nắng.

Trải nghiệm làng bánh Trường Cửu

Nếu được kết nối với hoạt động du lịch làng nghề, Trường Cửu có thể mang đến cho du khách một trải nghiệm rất gần gũi với đời sống nông thôn.

Điều hấp dẫn nhất không phải là một công trình lớn hay một sản phẩm xa lạ, mà chính là khoảnh khắc được đứng bên bếp lò, quan sát người thợ tráng một lớp bánh thật đều, xem chiếc bánh vừa chín được lấy ra khỏi mặt vải rồi trải lên vỉ tre.

Vào mùa cao điểm, hình ảnh những hàng bánh trải dài dọc đường làng càng tạo nên một không gian đặc trưng.

Đó là lúc du khách có thể cảm nhận rõ nhất nhịp sống của làng nghề: bánh ra lò liên tục, người làm nghề tất bật, những vỉ tre nối nhau phơi dưới nắng và cả làng cùng chuyển động theo mùa hàng Tết.

Một nghề quê được giữ bằng đôi tay

Làng bánh tráng Trường Cửu không ồn ào. Nghề tồn tại trong những công việc rất đỗi bình thường của người dân: ngâm gạo lúc sáng sớm, nhóm lò, tráng bánh rồi đem phơi.

Nhưng chính những công việc lặp lại ấy đã tạo nên một nghề có sức sống lâu dài.

Những vỉ bánh tráng bên hàng rào Trường Cửu vì thế không chỉ là hình ảnh của một sản phẩm địa phương. Đó còn là hình ảnh của một làng quê sống bằng nghề, nơi bàn tay người phụ nữ biến hạt gạo thành những tấm bánh và biến công việc thường ngày thành một phần ký ức văn hóa của quê hương.

Đặc biệt vào những tháng cuối năm, khi làng bánh bước vào mùa cao điểm, Trường Cửu trở nên rộn ràng hơn bao giờ hết. Lò bánh đỏ lửa, bột được chuẩn bị liên tục, bánh nối nhau ra vỉ và những hàng bánh trải dài dưới nắng.

Giữa sự thay đổi của đời sống hiện đại, một nghề tưởng chừng giản dị như tráng bánh vẫn có thể giữ được chỗ đứng khi sản phẩm còn được thị trường đón nhận và người dân vẫn còn muốn gắn bó với nghề.