Lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn

Lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn là một trong những lễ hội truyền thống có lịch sử lâu đời và quy mô lớn của vùng Bình Định xưa, được hình thành từ khoảng bốn thế kỷ trước, gắn liền với sự phát triển của Cảng thị Nước Mặn và tín ngưỡng Thiên Hậu Thánh Mẫu của cộng đồng người Hoa. Lễ hội diễn ra hằng năm tại Chùa Bà, thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai, thường vào đầu tháng Hai âm lịch.

Không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng dân gian, lễ hội còn lưu giữ ký ức về một đô thị thương cảng từng phát triển sầm uất trên vùng đất ven sông, nơi cư dân Việt giao thương và cộng cư với các thương nhân người Hoa từ Quảng Đông, Phúc Kiến. Qua nhiều thế kỷ, khi Cảng thị Nước Mặn dần biến đổi bởi quá trình bồi lấp của sông và biển, lễ hội vẫn được duy trì tại Chùa Bà như một sợi dây nối quá khứ của thương cảng với đời sống văn hóa hiện tại.

Dấu tích Cảng thị Nước Mặn và sự hình thành lễ hội

Khoảng 400 năm trước, khu vực nay thuộc thôn An Hòa từng là Cảng thị Nước Mặn, một địa điểm giao thương quan trọng ở vùng Bình Định. Theo tư liệu và truyền thống địa phương, khoảng đầu thế kỷ XVII, các thương nhân người Hoa, đặc biệt từ Phúc Kiến, Quảng Đông, đến đây giao thương và sinh sống cùng cộng đồng cư dân Việt, góp phần hình thành một khu đô thị buôn bán nhộn nhịp.

Từ khu vực Cảng thị Nước Mặn, hoạt động giao thương từng mở rộng đến các vùng Tuy Phước, An Nhơn và Quy Nhơn. Trong không gian giao thương ấy, cộng đồng cư dân nhiều nguồn gốc cùng sinh sống, trao đổi hàng hóa và giao lưu văn hóa. Chùa Ông, hay Quan Thánh Đế Miếu, và Chùa Bà, hay Thiên Hậu Miếu, được hình thành trong bối cảnh đó, trở thành những không gian tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng.

Chùa Bà thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị thần được người Hoa tôn kính và tin rằng có khả năng che chở, cứu giúp tàu thuyền khi gặp nạn trên biển. Khi tín ngưỡng Thiên Hậu hòa nhập với truyền thống thờ Mẫu của người Việt, một không gian tín ngưỡng mang tính giao thoa văn hóa đã hình thành. Đây cũng chính là một trong những nền tảng văn hóa quan trọng của Lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn.

Cảng thị theo thời gian dần bị bồi lấp, những dòng sông thay đổi dòng chảy, vùng cửa biển biến dạng và đô thị thương cảng không còn giữ được diện mạo xưa. Khác với Hội An, nơi phần lớn cấu trúc đô thị cổ vẫn được bảo tồn, Nước Mặn ngày nay đã trở thành một vùng quê yên bình. Tuy vậy, Chùa Bà vẫn còn đó và lễ hội vẫn được duy trì, trở thành ký ức sống động về một đô thị thương cảng từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế và văn hóa của vùng đất.

Chùa Bà và sự giao thoa văn hóa Việt – Hoa

Giá trị đặc biệt của Lễ hội Chùa Bà nằm ở sự giao thoa giữa tín ngưỡng, lịch sử thương mại và đời sống cộng đồng. Tín ngưỡng Thiên Hậu của người Hoa khi được thực hành trong môi trường văn hóa Việt đã tiếp nhận nhiều yếu tố bản địa, tạo nên một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng mang dấu ấn riêng của vùng Nước Mặn.

Sự hiện diện của Chùa Ông và Chùa Bà trong không gian thương cảng xưa cũng phản ánh đời sống của cộng đồng cư dân và thương nhân từng cùng sinh sống, làm ăn tại đây. Những công trình tín ngưỡng ấy không chỉ phục vụ nhu cầu tâm linh mà còn trở thành điểm kết nối cộng đồng, nơi người dân cầu bình an, thuận lợi trong làm ăn và mong những chuyến đi biển được an toàn.

Theo tư liệu địa phương, Chùa Bà được xây dựng trong giai đoạn Cảng thị Nước Mặn phát triển mạnh. Qua nhiều biến động, ngôi chùa ngày nay đã nằm sâu hơn trong đất liền do quá trình bồi lấp tự nhiên, nhưng ký ức về thương cảng vẫn được lưu giữ thông qua lễ hội.

Những câu chuyện về Cảng thị Nước Mặn, cùng các hiện vật được phát hiện trong khu vực, trong đó có dấu tích liên quan đến hoạt động neo đậu tàu thuyền, tiếp tục góp phần gợi lại hình ảnh một thương cảng từng nhộn nhịp trên vùng đất này.

Những nghi lễ mang dấu ấn cộng đồng cư dân Nước Mặn

Lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn thường được tổ chức trong những ngày đầu tháng Hai âm lịch, với hệ thống nghi lễ và hoạt động cộng đồng phong phú.

Một trong những nghi thức tiêu biểu là lễ tảo bộ và rước sắc qua các di tích tín ngưỡng trong khu vực. Đoàn rước đi qua năm địa điểm gồm đền thờ Quan Công, Chùa Bà, miễu Bà Hỏa, miễu Thần Hoàng làng và miễu Song Thần Hổ.

Đoàn người tham gia rước sắc mặc trang phục lễ hội, tái hiện hình ảnh những nhóm cư dân gắn với quá trình khai phá và sinh sống tại vùng đất Nước Mặn như tiều phu, nông dân, mục đồng và ngư dân. Cùng với các nghi lễ, mọi người khiêng lễ vật, rước kiệu qua những tuyến đường làng, tạo nên một không gian vừa trang nghiêm vừa giàu tính cộng đồng.

Hình thức rước này không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn gợi lại quá trình con người khai phá vùng đất ven sông, ven biển, từ khai hoang, sản xuất nông nghiệp đến đánh bắt thủy sản và giao thương.

Các nghi lễ cầu an, tế Thiên Hậu Thánh Mẫu và tế các vị thần linh thể hiện mong muốn về một năm bình an, thuận lợi, mùa màng tốt tươi và cuộc sống yên ổn. Với cư dân từng gắn bó mật thiết với sông nước và hoạt động buôn bán, tín ngưỡng cầu bình an trên hành trình đường thủy cũng là một phần quan trọng trong đời sống tinh thần.

Ánh đèn lồng và phong tục đón khách

Một nét đặc biệt của lễ hội là tục thắp đèn lồng trong những ngày hội. Khi màn đêm buông xuống, ánh sáng từ những chiếc đèn lồng tạo nên không gian rực rỡ quanh Chùa Bà và các khu dân cư.

Trong những ngày lễ, các gia đình địa phương thường chuẩn bị đồ ăn, thức uống để đón khách thập phương. Người dân xem việc tiếp đón khách đến dự hội như một nét đẹp truyền thống, thể hiện tinh thần hiếu khách và sự gắn kết cộng đồng.

Với nhiều gia đình, lễ hội Chùa Bà được xem như một “cái Tết thứ hai” trong năm. Đây là dịp người thân trở về quê, người dân gặp gỡ nhau, cùng đi lễ, thưởng thức các món ăn truyền thống và chia sẻ những câu chuyện về quê hương.

Phong tục ấy khiến lễ hội không chỉ diễn ra trong khuôn viên Chùa Bà mà lan tỏa ra cả không gian làng quê. Những con đường, ngôi nhà và sân đình trở thành một phần của không khí lễ hội.

Từ nghi lễ đến không gian văn hóa dân gian

Sau phần nghi lễ, Lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn tiếp tục với nhiều hoạt động văn hóa dân gian và nghệ thuật truyền thống. Du khách có thể thưởng thức hát tuồng, bài chòi, các tiết mục múa lân – sư – rồng, võ thuật và tham gia những trò chơi dân gian.

Những hoạt động này góp phần tạo nên sự cân bằng giữa phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi động. Nếu các nghi lễ thể hiện đời sống tín ngưỡng và lòng thành kính của cộng đồng thì các hoạt động văn hóa dân gian lại mở ra không gian giao lưu, vui chơi và truyền dạy những giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ.

Đặc biệt, võ thuật và tuồng, bài chòi đều là những loại hình nghệ thuật gắn bó sâu sắc với văn hóa Bình Định. Khi được đưa vào không gian lễ hội, chúng góp phần tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng, trong đó lịch sử thương cảng, tín ngưỡng dân gian và nghệ thuật truyền thống cùng tồn tại.

Xin lộc Thiên Hậu Thánh Mẫu

Trước và trong những ngày diễn ra lễ hội, Chùa Bà thu hút đông đảo người dân và du khách đến dâng hương, cầu bình an và xin lộc Thiên Hậu Thánh Mẫu.

Trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng, việc đến Chùa Bà không chỉ đơn thuần là một nghi thức tâm linh. Đó còn là dịp để mỗi người gửi gắm những mong ước cho gia đình, công việc và cuộc sống trong năm mới.

Người dân đến lễ Bà để bày tỏ lòng thành kính, cầu mong sức khỏe, bình an, thuận lợi trong làm ăn và một năm gia đình hòa thuận, cuộc sống sung túc. Những niềm tin ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần duy trì sức sống của lễ hội trong đời sống hiện đại.

Hồi ức về một đô thị thương cảng

Theo thời gian, diện mạo của Cảng thị Nước Mặn đã thay đổi rất nhiều. Vùng đất từng chịu ảnh hưởng của thủy triều, sông ngòi và nước biển được con người khai phá, cải tạo để hình thành một đô thị thương cảng. Sau nhiều thế kỷ, quá trình bồi lấp khiến hệ thống sông ngòi và không gian thương cảng biến đổi, những dấu tích của đô thị xưa dần trở nên khó nhận biết.

Nhưng sự biến mất của một đô thị không đồng nghĩa với sự biến mất của ký ức.

Lễ hội Chùa Bà vẫn được duy trì như một không gian lưu giữ những câu chuyện về Nước Mặn. Qua nghi lễ rước sắc, những chiếc đèn lồng, tiếng trống hội, các tiết mục tuồng, bài chòi, võ thuật và phong tục đón khách, hình bóng của cộng đồng cư dân và thương nhân từng sinh sống tại thương cảng xưa vẫn được nhắc lại theo một cách rất riêng.

Bởi vậy, Lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn không chỉ là một lễ hội tín ngưỡng. Đây còn là một phần ký ức về lịch sử giao thương, quá trình hình thành đô thị và sự giao thoa văn hóa Việt – Hoa trên vùng đất Bình Định.

Từ một thương cảng từng sầm uất, Nước Mặn ngày nay đã trở thành một vùng quê yên bình. Chùa Bà vẫn đứng đó, còn lễ hội vẫn trở về mỗi độ đầu xuân, như một cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức thương cảng và đời sống cộng đồng hôm nay.

Thông tin cơ bản