Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông được tổ chức tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Hải Thượng Lãn Ông – Lê Hữu Trác, thuộc khu vực Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Đây là lễ hội truyền thống có ý nghĩa quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương, nhằm tưởng nhớ, tri ân công lao và những cống hiến to lớn của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, người đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp chữa bệnh, cứu người và phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam.
Lễ hội thường diễn ra vào dịp đầu xuân, kết hợp giữa các nghi lễ tưởng niệm trang trọng với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian. Thông qua đó, lễ hội không chỉ thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” mà còn góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, quảng bá hình ảnh vùng đất Hương Sơn và thu hút nhân dân, du khách đến tham quan, dâng hương, tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của Hải Thượng Lãn Ông.
Các hoạt động chính của lễ hội
Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông được tổ chức hằng năm với nhiều hoạt động phong phú, gắn liền với không gian Khu di tích Quốc gia đặc biệt Hải Thượng Lãn Ông – Lê Hữu Trác. Các nghi lễ quan trọng thường bao gồm lễ cúng, lễ dâng hương và lễ rước tưởng niệm ngày mất của Đại danh y.
Bên cạnh phần lễ, chương trình hội được tổ chức với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao truyền thống, tạo không khí vui tươi trong những ngày đầu năm mới. Một số hoạt động tiêu biểu gồm:
- Chương trình giao lưu văn nghệ, gặp mặt tân binh chuẩn bị lên đường nhập ngũ với chủ đề “Mùa Xuân tiễn anh lên đường”.
- Lễ khai hội gắn với Giải đua thuyền truyền thống mừng Đảng, mừng Xuân và tưởng niệm ngày mất của Hải Thượng Lãn Ông.
- Giải bóng chuyền nam khu vực Hương Sơn.
- Giải cờ tướng.
- Giải kéo co.
- Các trò chơi dân gian truyền thống.
- Các gian hàng trưng bày, giới thiệu sản phẩm chủ lực, sản vật và đặc sản địa phương.
Các gian hàng trong khuôn khổ lễ hội là không gian để giới thiệu những sản phẩm nông nghiệp, sản phẩm đặc trưng và đặc sản của Hương Sơn đến người dân, du khách. Đây cũng là dịp kết nối hoạt động văn hóa với quảng bá sản phẩm địa phương, góp phần thúc đẩy du lịch và phát triển kinh tế cộng đồng.
Phần nghi lễ tưởng niệm thường được tổ chức trang nghiêm tại khu mộ, nhà thờ Hải Thượng Lãn Ông và các địa điểm liên quan trong quần thể di tích. Người dân và du khách đến dâng hương để bày tỏ lòng thành kính đối với một danh y có nhiều đóng góp cho nền y học dân tộc.
Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác và ý nghĩa tưởng niệm
Hải Thượng Lãn Ông là hiệu của Lê Hữu Trác, một trong những danh y lớn nhất trong lịch sử y học cổ truyền Việt Nam. Ông sinh ngày 12 tháng 11 năm Giáp Thìn, tức năm 1724, tại quê cha ở thôn Văn Xá, làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương, nay thuộc xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên.
Ông mất vào ngày rằm tháng Giêng năm Tân Hợi, tức năm 1791, tại quê mẹ ở xứ Bàu Thượng, xã Tình Diệm, tổng Hữu Bằng, nay thuộc xã Quang Diệm, tỉnh Hà Tĩnh. Phần lớn cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn bó với vùng đất Hương Sơn, nơi ông nghiên cứu y học, bốc thuốc, chữa bệnh và để lại nhiều trước tác có giá trị.
Lê Hữu Trác không chỉ nổi tiếng với tài năng y thuật mà còn được biết đến là một nhà tư tưởng, nhà văn hóa và tác giả lớn của nền y học cổ truyền. Những tác phẩm như Hải Thượng y tông tâm lĩnh, Y gia tâm lĩnh và các bộ sách y học khác đã tổng kết kinh nghiệm chữa bệnh, lý luận y học và đạo đức của người thầy thuốc.
Đối với ông, nghề y không đơn thuần là phương tiện mưu sinh mà còn là trách nhiệm cứu người, lấy đức làm gốc. Tư tưởng đề cao y đức, tinh thần tận tâm với người bệnh và phương pháp chữa bệnh dựa trên kinh nghiệm thực tiễn của Hải Thượng Lãn Ông vẫn có giá trị đối với nền y học dân tộc cho đến ngày nay.
Lễ hội được tổ chức nhằm tôn vinh công lao của ông, đồng thời giáo dục thế hệ hôm nay về truyền thống yêu nước, yêu quê hương, tinh thần nhân ái, đạo đức nghề nghiệp và niềm tự hào đối với những đóng góp của các bậc tiền nhân.
Quần thể di tích Hải Thượng Lãn Ông
Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông – Lê Hữu Trác gồm nhiều địa điểm gắn liền với cuộc đời, sự nghiệp và nơi an nghỉ của Đại danh y. Trong đó, nổi bật là khu mộ và tượng đài tại khu vực chân núi Minh Tự, cùng nhà thờ và khu tưởng niệm tại thôn Bảo Thượng, xã Quang Diệm.
Khu mộ và tượng đài có diện tích khoảng 45.000 m², gồm nhiều hạng mục như mộ đá Hải Thượng Lãn Ông, nhà phương đình, nhà đón tiếp, vườn cây, đường lát đá lên tượng đài, hệ thống bậc tam cấp, các khu vực nghỉ chân, nhà khách và sân lễ hội.
Con đường dẫn lên tượng đài dài khoảng 629 m, gồm 231 bậc tam cấp và nhiều hệ thống chiếu nghỉ. Tượng đài Lê Hữu Trác được tạc bằng đá cẩm thạch, đặt trên núi Minh Tự, nơi gắn với cuộc đời hành nghề thuốc và những năm tháng ông sống, nghiên cứu y học giữa cảnh sắc núi rừng Hương Sơn.
Khu mộ nằm dưới chân núi Minh Tự, giữa không gian núi rừng yên tĩnh, phía trước là dòng sông Ngàn Phố và cảnh quan sơn thủy hữu tình. Vị trí, hướng mộ và hình thức mộ cơ bản vẫn được giữ gìn qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo.
Theo truyền thuyết dân gian, sinh thời Hải Thượng Lãn Ông có thú chơi diều sáo. Khi cảm nhận tuổi già và biết mình sắp qua đời, ông căn dặn con cháu thả một con diều, nơi diều rơi xuống sẽ là nơi an táng ông. Khu vực con diều rơi được cho là chính là vị trí khu mộ hiện nay. Câu chuyện này góp phần tạo nên nét đặc biệt trong không gian tưởng niệm và thể hiện sự gắn bó của danh y với thiên nhiên Hương Sơn.
Trong khuôn viên khu mộ còn có khóm trúc được trồng gần mộ. Cây trúc vừa là dấu hiệu giúp người thăm viếng nhận biết vị trí mộ, vừa tượng trưng cho khí chất ngay thẳng, thanh cao và nhân cách của Hải Thượng Lãn Ông.
Cách khu mộ khoảng 7 km về phía Tây là nhà thờ và khu tưởng niệm Lê Hữu Trác tại thôn Bảo Thượng, xã Quang Diệm, nằm bên dòng sông Ngàn Phố. Khu vực này có diện tích khoảng 13.500 m², gồm 18 hạng mục công trình như nhà thờ Hải Thượng Lãn Ông, nhà đón tiếp, sân hành lễ, nhà bia, vườn đào và vườn cây ăn quả.
Nhà thờ Lê Hữu Trác, còn gọi là thượng điện trong khu tưởng niệm, là nơi gắn bó với phần lớn cuộc đời ông. Đây từng là nơi ông sinh sống, nghỉ ngơi, bốc thuốc và chữa bệnh cứu người.
Trong khuôn viên khu tưởng niệm còn có núi Giả và hồ Sen. Núi Giả được đắp nhằm phục vụ việc quan sát hướng gió, trong khi hồ Sen nằm phía trước tạo nên cảnh quan hài hòa. Theo truyền tụng, đây cũng là không gian gắn với những hoạt động nghiên cứu, bào chế và bảo quản thuốc của Hải Thượng Lãn Ông. Trên đỉnh núi Giả, ông được cho là đã căn dặn con cháu về việc thả diều trước khi qua đời.
Không gian văn hóa và giá trị di sản
Nhà thờ và khu tưởng niệm Hải Thượng Lãn Ông hiện còn lưu giữ, phục dựng nhiều tư liệu và hiện vật liên quan đến cuộc đời hành nghề y của ông. Trong đó có các dụng cụ bào chế thuốc, diều sáo, các bản sách y học và những tư liệu gắn với các trước tác nổi tiếng như Hải Thượng y tông tâm lĩnh và Y gia tâm lĩnh.
Hằng năm, các hoạt động tế lễ tưởng niệm Hải Thượng Lãn Ông thường được tổ chức vào những dịp quan trọng, trong đó có ngày kỵ của ông. Nghi lễ diễn ra tại khu mộ, nhà thờ Lê Hữu Trác và một số địa điểm văn hóa, tâm linh liên quan trên địa bàn Hương Sơn.
Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông là sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng tưởng niệm danh nhân, sinh hoạt văn hóa cộng đồng và các hoạt động hội truyền thống. Lễ hội góp phần duy trì phong tục tri ân tiền nhân, khơi dậy niềm tự hào về quê hương, đồng thời nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy giá trị của quần thể di tích.
Thông qua lễ hội, hình ảnh Hương Sơn được giới thiệu như một vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và cảnh quan thiên nhiên. Du khách đến đây không chỉ tham dự các nghi lễ đầu xuân mà còn có cơ hội tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của Hải Thượng Lãn Ông, tham quan các công trình tưởng niệm, thưởng ngoạn cảnh sắc núi Minh Tự và dòng sông Ngàn Phố.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông
- Loại hình: Lễ hội truyền thống
- Địa điểm: Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông – Lê Hữu Trác, khu vực Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
- Thời gian tổ chức: Hằng năm, chủ yếu vào dịp đầu xuân và ngày tưởng niệm ngày mất của Hải Thượng Lãn Ông
- Đối tượng tưởng niệm: Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
- Hoạt động tiêu biểu: Lễ cúng, lễ dâng hương, lễ rước tưởng niệm, khai hội, đua thuyền truyền thống, giao lưu văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian và giới thiệu sản phẩm địa phương
- Giá trị tiêu biểu: Giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục truyền thống, tưởng niệm danh nhân và gắn kết cộng đồng
- Văn bản ghi danh: Quyết định số 3465/QĐ-BVHTTDL ngày 13/10/2015
